ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
18
TARJIMADA ADEKVATLIK VA UNING NAZARIY ASOSLARI
Nurımbetova Malika Karamatdin qizi
Chet tillari fakulteti 2 kurs talabasi, Qoraqalpoq davlat universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15811418
Annotatsiya.
Ushbu maqolada tarjimada adekvatlik tushunchasi va uning nazariy
asoslari keng yoritilgan. Maqolada adekvat tarjimaning mohiyati, tarixiy shakllanishi, tarjima
nazariyasidagi asosiy yondashuvlar (Nayda, Vermeer, Turiy) hamda amaliy mezonlari
(semantik, funksional, uslubiy, madaniy va grammatik moslik) batafsil tahlil qilingan.
Shuningdek, maqolada adekvat tarjimaga erishishdagi dolzarb muammolar va tarjimonning
strategik qarorlari haqida ham fikr yuritilgan. Tahlillar orqali tarjima jarayonida nafaqat til,
balki madaniy va funksional omillar ham muhim rol o‘ynashi isbotlab berilgan.
Kalit so‘zlar:
tarjima, adekvatlik, tarjima nazariyasi, funksional moslik, semantik moslik,
Skopos nazariyasi.
Kirish.
Tarjima — bu madaniyatlar, tillar va xalqlar o‘rtasidagi muloqotni ta'minlovchi
ko‘prikdir. Tarjima nazariyasida eng muhim tushunchalardan biri bu — adekvatlik (moslik)
tushunchasidir. Adekvat tarjima — bu matnni faqat so‘zma-so‘z emas, balki uning ma’nosi,
vazifasi va kommunikativ niyatini to‘liq yetkazib bera olishdir. Boshqacha aytganda,
adekvatlik tilshunoslik chegaralaridan chiqib, ma’no, uslub va kontekst kabi chuqur
qatlamlarni ham qamrab oladi. Ushbu maqolada tarjimada adekvatlik tushunchasi, uning
nazariy asoslari, ilmiy yondashuvlar hamda tarjimon uchun muhim bo‘lgan tamoyillar batafsil
yoritib beriladi.
Avvalo, adekvatlik tushunchasi ko‘pincha ekvivalentlik (tenglik) tushunchasiga qarama-
qarshi sifatida qo‘llaniladi. Ekvivalentlik odatda so‘zma-so‘z yoki ibora darajasidagi moslikni
nazarda tutadi, adekvatlik esa butun matnning mazmuni, ohangi va funksiyasini yangi tilga
to‘g‘ri, tabiiy tarzda ko‘chirishni anglatadi. Shu bilan birga, adekvat tarjima matnning
kommunikativ maqsadi bilan bog‘liq bo‘ladi. Masalan, badiiy asarni tarjima qilganda uning
estetik ta’sirini saqlab qolish muhim bo‘lsa, yuridik hujjatda esa terminologik aniqlik birinchi
o‘ringa chiqadi. Demak, adekvatlik matn turi, auditoriyasi va vazifasiga qarab belgilanadi [1,
250-257].
Adekvatlikning nazariy negizlari bir nechta mashhur tarjima maktablarida ishlab
chiqilgan. Eng avvalo, lingvistik tarjima nazariyasi tarafdorlari — Roman Yakobson va Yujin
Nayda bu borada muhim hissa qo‘shgan. Xususan, Nayda tomonidan ilgari surilgan formal va
dinamik ekvivalentlik g‘oyalari adekvatlikka asos bo‘ldi. Unga ko‘ra, tarjima o‘z auditoriyasida
asl matn qanday ta’sir ko‘rsatgan bo‘lsa, xuddi shunday reaksiyani chaqirishi kerak.
Shuningdek, Hans Vermeerning Skopos nazariyasi (1978) tarjima jarayoniga yangicha
yondashuv olib kirdi. Bu nazariyaga ko‘ra, tarjimaning maqsadi (skopos) tarjimon
strategiyasini belgilaydi. Ya’ni, tarjima adekvat bo‘lishi uchun, u maqsadga muvofiq bajarilishi
kerak. Natijada, adekvatlik absolyut tushuncha emas, balki kommunikativ vazifaga nisbatan
bog‘liq hodisa sifatida qaraladi. Bundan tashqari, Gideon Turiyning Deskriptiv tarjima
tadqiqotlari doirasida tarjima normalari tushunchasi ilgari surilgan. Turiy fikricha, tarjimada
adekvatlik manba tiliga sodiqlik va maqsad tiliga moslashuv o‘rtasidagi muvozanatni topishda
namoyon bo‘ladi. Adekvat tarjima — bu asl matnning madaniy va funksional xususiyatlarini
saqlab qolgan holdagi tabiiy tarjimadir [3, 19-27].
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
19
Yuqorida bayon qilingan nazariy asoslarga tayangan holda, tarjima sohasidagi yetakchi
olimlar adekvat tarjimaning bir qator asosiy mezonlarini ishlab chiqqanlar. Ushbu mezonlar
tarjimaning sifati, maqsadga muvofiqligi va asl matnga sodiqligini aniqlashda muhim o‘rin
tutadi. Semantik moslik — bu tarjima jarayonida asl matn mazmunini to‘liq saqlab qolishdir.
Ya’ni, tarjimon har bir gap, jumla yoki matn birliklarining chuqur ma’no qatlamlarini
tushunib, ularni maqsad tiliga mos ravishda ifoda etishi zarur. Bu faqat so‘zlarni ko‘chirish
emas, balki ularning orqasidagi g‘oyani, ruhni va axborotni to‘g‘ri yetkazishni anglatadi.
Masalan: Asl matn (ingliz tilida): "He kicked the bucket." Bu iborani so‘zma-so‘z tarjima qilib:
"U chelakni tepdi" deb tarjima qilish semantik jihatdan noto‘g‘ri bo‘ladi. Chunki bu ibora
"vafot etdi" degan ma’noni bildiradi. Demak, to‘g‘ri semantik adekvat tarjima: "U vafot etdi."
Funksional moslik — bu tarjima qilinayotgan matnning vazifasini, ya’ni kommunikativ
maqsadini saqlab qolishdir. Har bir matn ma’lum bir vazifani bajaradi: ma’lumot yetkazadi,
o‘rgatadi, ko‘ngil ochadi yoki ta’sir qiladi. Tarjimon ushbu vazifani anglab, matnni maqsad
auditoriyasiga aynan shunday ta’sir ko‘rsatadigan tarzda tarjima qilishi kerak. Misol uchun,
reklama matni tarjima qilinayotgan bo‘lsa, u xaridorga motivatsiya berishi, hissiy ta’sir
ko‘rsatishi kerak. Bunday holda grammatik aniqlikdan ko‘ra hissiy ta’sir ustuvor bo‘ladi.
Uslubiy yaqinlik ushbu mezon tarjimada matnning ohangi, uslubi va registri (ramsiy yoki
noramsiy til darajasi) saqlanishi kerakligini bildiradi. Masalan, ilmiy matn rasmiy va qat’iy
uslubda yozilgan bo‘lsa, tarjimada ham shunday uslubni saqlash zarur. Aks holda, matnning
rasmiyligi, jiddiyligi yo‘qolib, noto‘g‘ri taassurot uyg‘otishi mumkin. Misol sifatida, badiiy
adabiyotdagi poetik obrazlar, ritorik savollar yoki kinoya elementlari mavjud bo‘lsa, ularni
aynan shunday uslubda tarjima qilish tarjimaning adekvatligini ta’minlaydi. Tarjimada
madaniy moslashuv — bu madaniy realiyalar, urf-odatlar, ijtimoiy kontekstlarni yangi
auditoriyaga tushunarli shaklda yetkazishdir. Har bir til o‘z madaniy xususiyatlariga ega.
Shuning uchun, bir tilga xos bo‘lgan atamalar, urf-odatlar yoki ijtimoiy tushunchalar boshqa
tilga ko‘chirilar ekan, ularning ma’nosi yo‘qolib ketmasligi kerak. Masalan, yapon tilidagi
"hanami" so‘zi – bahorda gullarni tomosha qilish marosimini bildiradi. Bu tushuncha o‘zbek
tilida mavjud emas. Shuning uchun tarjimon izohli yoki madaniy jihatdan mos
ekvivalentlardan foydalanishi kerak: “bahorda sakura gullarini tomosha qilish marosimi”.
Adekvat tarjima uchun tilning grammatik qonun-qoidalari va lug‘aviy (leksik) to‘g‘riligi ham
juda muhim. Tarjimada gap tuzilishi, fe’l zamonlari, kelishiklar, so‘z birikmalari tabiiy, oqilona
va me’yoriy bo‘lishi kerak. Agar grammatik yoki leksik xatoliklar bo‘lsa, bu matnning
ishonchliligi va tushunarliligiga salbiy ta’sir qiladi. Masalan, inglizcha “He has been working
here since 2010” gapini to‘g‘ri tarjima qilish: “U 2010-yildan beri bu yerda ishlaydi”. Aks
holda, grammatik xatolar matnni tushunib bo‘lmas holga keltiradi.
Yuqoridagi mezonlarning barchasini har doim bir vaqtda bajarish oson emas. Tarjima
jarayonida ba’zida ma’no saqlansa, uslubiy xususiyatlar yo‘qolishi mumkin yoki madaniy
moslashuv uslubiylikka ta’sir qilishi mumkin. Shuning uchun, tarjimon kontekst va vazifaga
qarab ustuvor mezonni tanlashi zarur bo‘ladi. Masalan, tibbiy matn tarjima qilinayotganda
grammatik va terminologik aniqlik birinchi o‘rinda bo‘ladi, uslubiy go‘zallik esa ikkinchi
darajada qoladi. Aksincha, adabiy tarjimada esa estetik va uslubiy jihatlar birinchi o‘ringa
chiqadi. Shunga qaramay, tarjimada adekvatlikka erishish bir qator muammolar bilan yuzma-
yuz keladi. Eng avvalo, bu — tarjima qilib bo‘lmaydigan birliklar masalasidir. Ba’zan ma’lum
so‘zlar yoki tushunchalar maqsad tilida to‘g‘ridan-to‘g‘ri ekvivalentga ega bo‘lmaydi. Bunday
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
20
holatlarda, tarjimon izoh berish, almashtirish, yoki madaniy analoglar yordamida ma’no
yetkazishga harakat qiladi. Bundan tashqari, tillar o‘rtasidagi grammatik farqlar ham
muammo tug‘diradi. Masalan, flektiv (so‘z yasovchi qo‘shimchalarga boy) til bo‘lgan rus
tilidan ingliz tiliga tarjima qilingan matnlar ko‘pincha sintaktik o‘zgarishni talab qiladi. Shu
bilan birga, idiomalar, kinoyalar, metaforalar tarjima jarayonida o‘z ta’sir kuchini yo‘qotishi
mumkin. Yana bir muhim omil bu — tarjimonning subyektivligi. Tarjimon o‘z tafakkuri,
tajribasi, madaniy dunyoqarashi asosida tarjima qiladi. Shuning uchun ham adekvatlikka
erishish tarjimonning faqatgina til bilimlariga emas, balki madaniyatlararo kompetensiyasiga
ham bog‘liq bo‘ladi.
Xulosa.
Xulosa qilib aytganda, tarjimada adekvatlik bu — dinamik, ko‘p qatlamli
tushuncha bo‘lib, u faqat grammatik yoki leksik moslik bilan cheklanmaydi. Adekvat tarjima
— bu asl matnning ma’nosi, vazifasi, hissiy ta’siri va madaniy kontekstini yangi tilga to‘liq va
tabiiy yetkazishdir. Nida, Vermeer, Turiy kabi olimlarning nazariyalari orqali adekvatlikning
nazariy asoslari keng yoritilgan. Tarjimada to‘g‘ri strategiyalar, madaniy sezuvchanlik va
funksional yondashuv orqali adekvatlikka erishish mumkin. Bunday yondashuv tarjimani
so‘zlar almashinuvi emas, balki madaniyatlararo muloqot vositasi sifatida qarash imkonini
beradi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Gulxayo, Bayjanova. "Tarjimaning mazmuni. Badiiy tarjimaning ahamiyati." Modern
education and development 26.3 (2025): 250-257.
2.
Muhammatovna, Abdullaeva Ruqiya. "Badiiy tarjimaning lingvomadaniy aspektlari va
tarjima mahorati." Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences
1.1 (2021): 175-182.
3.
Сотиболдиева, Гульчарос. "Переводческие трансформации и их виды." Зарубежная
лингвистика и лингводидактика 2.1 (2024): 19-27.
4.
Хайдарова, Гулхаё. "Теоретические вопросы национальной идентичности в
переводе." Зарубежная лингвистика и лингводидактика 2.6 (2024): 192-196.
