ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
10
AYOLLAR O‘RTASIDA BACHADON BO‘YNI RAKINI OLDINI OLISH CHORA-
TADBIRLARI
Fayzullayeva Yulduzxon
Patologik anatomiya yo‘nalishi 2-bosqich ordinatori
Andijon tibbiyot instituti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15798846
Bachadon bo‘yni raki — bu zamonaviy onkologiyada eng ko‘p uchraydigan, ammo ayni
paytda eng samarali oldi olinadigan saraton turlaridan biri hisoblanadi. Boshqa ko‘plab saraton
turlaridan farqli o‘laroq, bachadon bo‘yni raki ko‘pincha uzoq vaqt davomida sezilarsiz kechadi
va klinik jihatdan faollashgan paytda ko‘pchilik hollarda kech bosqichlarda aniqlanadi. Jahon
sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra, har yili dunyoda 600 mingdan ortiq
ayolda ushbu kasallik aniqlanadi va ularning yarmiga yaqini hayotdan ko‘z yumadi. Bu esa
kasallikni erta aniqlash va profilaktik choralar ko‘rishning naqadar dolzarb masala ekanini
ko‘rsatadi. GLOBOCAN 2024 hisobotida bachadon bo‘yni raki ayollar orasidagi saraton bilan
bog‘liq o‘limlar orasida to‘rtinchi o‘rinni egallaydi. Shu bois, barcha rivojlanayotgan
mamlakatlarda, jumladan O‘zbekistonda ham, bu masalaga alohida e’tibor qaratilmoqda.
O‘zbekiston Respublikasi sog‘liqni saqlash tizimi tomonidan so‘nggi yillarda olib
borilayotgan skrining dasturlari, JSST tavsiyalariga asoslangan emlash kampaniyalari, aholini
xabardor qilish bo‘yicha tibbiy-ma’rifiy tadbirlar ushbu kasallikni erta bosqichda aniqlashga
xizmat qilmoqda. Statistik ma’lumotlarga qaraganda, har yili respublikada 2 mingdan ortiq
ayollarda bachadon bo‘yni raki aniqlanadi. Afsuski, bemorlarning aksariyati kasallikning o‘rta
yoki kech bosqichlarida shifokorga murojaat qilgani sababli, davolash samarasi past, hayot
sifati va davomiyligi qisqaradi. Aynan shu jihat kasallikning ijtimoiy xavfini yanada oshiradi.
Kasallik etiologiyasida asosiy rolni inson papillomavirusi (HPV) o‘ynaydi. Virus jinsiy yo‘l
bilan yuqadi va organizmda uzoq muddat saqlanib qolgan holatda bachadon bo‘yni epiteliy
hujayralarida o‘zgarishlarni boshlaydi. Ayniqsa 16 va 18-turlari onkogen potentsiali yuqori
hisoblanadi. Virus hujayra yadrosiga kirib, genetik tuzilishini o‘zgartiradi, hujayra bo‘linish
ritmi buziladi, bu esa displaziya, undan esa saraton rivojlanishiga olib keladi. Ayrim ayollarda
infeksiya immun tizim tomonidan bartaraf qilinadi, biroq xavf omillari mavjud bo‘lgan hollarda
(erta jinsiy aloqa, ko‘p jinsiy hamkorlar, OIV infeksiyasi, chekish, immunosupressiya) virus
uzoq muddat faol bo‘lib qoladi va jarayonni kuchaytiradi.
Xalqaro tadqiqotlar natijasida isbotlangan faktlardan biri shuki, HPV virusi bilan uzoq
muddatli infeksiyalangan ayollarda bachadon bo‘yni epiteliy to‘qimalarida CIN I–III bosqichli
displaziya holatlari kuzatiladi. Bu bosqichlar sitologik tekshiruv orqali aniqlanadi va
kechiktirmasdan davolanishi kerak. Aynan shu o‘zgarishlarni erta aniqlashda skrining
dasturlari hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Pap-test (Papanikolau usuli) bu borada eng oddiy, arzon,
ammo juda samarali vositadir. Shuningdek, HPV testi, kolposkopiya, biopsiya usullari
yordamida tashxis to‘liq tasdiqlanadi. Agar kasallik erta bosqichda aniqlansa, jarrohlik
(konizatsiya, histerektomiya) orqali to‘liq davolanishi mumkin.
O‘zbekistonning ayrim tumanlarida olib borilayotgan amaliy tajriba bu borada juda
yaxshi natijalar bermoqda. Masalan, Namangan viloyati Uchqo‘rg‘on tumani KTMPda 2023–
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
11
2024 yillar davomida 35–65 yoshdagi ayollar o‘rtasida bachadon bo‘yni rakini erta aniqlash
bo‘yicha skrining dasturi amalga oshirildi. 2023-yilda jami 10 158 nafar ayol tekshiruvdan
o‘tkazilib, 1 775 ta patologik holat qayd etildi. Shundan 45 tasi yengil darajadagi displaziya, 50
tasi o‘rta darajadagi displaziya, 10 tasi og‘ir displaziya holati edi. 2024-yilda esa 16 136 ta
ayolning sitologik tahlili o‘tkazilib, 2 440 ta holatda o‘zgarishlar aniqlangan. Bu holatlar orasida
50 ta yengil darajadagi displaziya, 35 ta o‘rta va 10 ta og‘ir darajadagi HSIL mavjud bo‘lib,
qolgan holatlar yallig‘lanish yoki reaktiv o‘zgarishlar bilan kechgan. Bu natijalar muntazam
skrining dasturlari orqali saraton oldi o‘zgarishlarni erta aniqlash va davolash mumkinligini
isbotlaydi.
2023–2024-yillar bo‘yicha bachadon bo‘yni rakiga oid skrining natijalari
Ko‘rsatkichlar
2023-yil
2024-yil
Tekshiruvdan o‘tgan ayollar soni
10 158
16 136
yengil displaziya
45
50
o‘rta darajadagi displaziya
50
35
og‘ir darajadagi displaziya
10
10
Yallig‘lanish/reactiv o‘zgarishlar
1 670
2 345
Davolash usullari kasallik bosqichiga bog‘liq holda tanlanadi. Boshlang‘ich bosqichlarda
lazer, krioterapiya, konizatsiya kabi usullar, o‘rta va kech bosqichlarda esa nurlanish va
kimyoterapiya, ayrim hollarda esa total histerektomiya qo‘llaniladi. Statistik ma’lumotlarga
ko‘ra, erta bosqichda aniqlangan holatlarda 5 yillik omon qolish darajasi 90–95% ni tashkil
etsa, kech bosqichlarda bu ko‘rsatkich 25–30% dan oshmaydi. Shu bois har qanday sog‘lom ayol
muntazam ravishda skrining tekshiruvlaridan o‘tishi zarur.
Profilaktika choralari orasida eng muhim va ishonchli vosita bu — HPV ga qarshi
emlashdir. 9–14 yoshdagi qizlarga ushbu vaksina kiritilishi ularni butun hayoti davomida HPV
virusi sababli yuzaga keladigan o‘zgarishlardan himoya qiladi. Avstraliya, AQSh va ko‘plab
Yevropa davlatlarida ushbu emlash dasturlari 15 yildan beri amalda bo‘lib, bachadon bo‘yni
raki holatlari 70–80% ga kamaygan. O‘zbekistonda esa 2023-yildan boshlab bosqichma-
bosqich HPV vaksinatsiyasi yo‘lga qo‘yilgan. Biroq bu borada aholining xabardorligini oshirish
va ota-onalar orasida ishonch uyg‘otish muhim.
Profilaktika faqat emlash bilan cheklanmasligi lozim. Ayollar orasida sog‘lom turmush
tarzini shakllantirish, gigiyena, xavfsiz jinsiy hayot, chekishdan voz kechish, muntazam
ginekologik ko‘riklar — bularning barchasi kasallikning oldini olishda muhim ahamiyatga ega.
Shu bilan birga, tibbiyot xodimlari, ayniqsa patronaj hamshiralarining aholi orasida ma’rifiy ish
olib borishdagi roli katta. Har bir mahallada, ayollar maslahat markazlarida, poliklinikalarda
ayollarni ogohlantirish, bepul tekshiruvlar o‘tkazish orqali bu muammoning oldi olinadi.
Aholining sog‘lom turmush tarzi bo‘yicha xabardorligini oshirishda ommaviy axborot
vositalari, ijtimoiy tarmoqlar, maktablar, kollejlar, xotin-qizlar qo‘mitalari, jamoatchilik faollari
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
12
birgalikda ishlashi lozim. Maqsad — ayolning o‘z sog‘lig‘i uchun javobgar ekanini anglashiga
erishishdir. Har bir ayol o‘z salomatligi uchun shifokorga emas, o‘ziga mas’ul ekanini his qilsa,
kasalliklarning aksariyatini oldindan bartaraf etish mumkin bo‘ladi.
Xulosa qilib aytganda, bachadon bo‘yni raki — erta aniqlansa, davosi bor, kechiksa, o‘lim
xavfini tug‘diradigan kasallikdir. O‘zbekiston uchun bu masalaning dolzarbligi yuqori bo‘lib,
so‘nggi yillarda amalga oshirilayotgan skrining, emlash va sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilish
bo‘yicha chora-tadbirlar ijobiy natijalar bermoqda. Ammo bu yetarli emas — har bir ayol, har
bir ona, har bir o‘qituvchi, har bir hamshira va jurnalist bu kurashda faol ishtirok etmog‘i lozim.
Faqat shundagina bachadon bo‘yni rakiga qarshi kurashda haqiqiy yutuqlarga erishamiz.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
World Health Organization. (2024).
Cervical cancer
.
room/fact-sheets/detail/cervical-cancer
2.
GLOBOCAN 2024.
Cervical cancer statistics worldwide
. International Agency for Research
on Cancer (IARC).
3.
Bosch F.X., de Sanjosé S. (2007). Human papillomavirus and cervical cancer—burden and
assessment of causality.
Journal of the National Cancer Institute Monographs
, (31), 3–13.
4.
Arbyn M., Weiderpass E., Bruni L., et al. (2020). Estimates of incidence and mortality of
cervical cancer in 2020: a worldwide analysis.
The Lancet Global Health
, 8(2), e191–e203.
5.
Орипова, М.М. (2023). Ахоли орасида бачадон бўйни саратонини эрта аниқлашда
скрининг дастурларининг аҳамияти.
Тиббиётида муаммолар ва ечимлар
, 2(11), 45–48.
6.
Касимова, Д.Ш., Носирова, Г.Р. (2022). Бачадон бўйни саратонини олдини олишда
HPV эмлашнинг роли.
Амалий тиббиёт
, 4(1), 112–115.
7.
Bruni L., Saura-Lázaro A., Montoliu A., et al. (2022). HPV vaccination introduction
worldwide and WHO global strategy.
Preventive Medicine
, 154, 106900.
