ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
122
САБЗАВОТ ЛОВИЯСИ ҲОСИЛДОРЛИГИГА ЭКИШ МУДДАТИНИНГ
ТАЪСИРИ
Хасанов Аброр Пардаевич
таянч докторант (PhD),
Аманова Махфурат Эшмурадовна
қ.х.ф.д., профессор, ТошДАУ
https://doi.org/10.5281/zenodo.15788869
Аннотация.
Ушбу илмий мақолада сабзавот ловиясини экиш муддатларини
ҳосилдорликга таъсири баён этилган бўлиб, тажриба давомида баҳорги муддатда
сабзавот ловиясини апрельнинг биринчи декадасида 5 та Золушка, Шахика,Томатная,
Приусадебной ва Қора шахзода 0.1 нав намуналари танлаб олиниб назорат Маҳсулдор
навига нисбатан таққосланган. Тажриба натижасига кўра баҳорги муддат(01.04)да
сабзавот ловиясини етиштирганда Махсулдор (назорат)га нисбатан Шахика нави энг
юқори натижа кўрсатди.
Калит сўзлар:
уруғ, экиш, муддат, чин барг, андоза, дуккак, техник, биологик, гул,
вазн, ҳосилдорлик.
Кириш:
Дунёда ҳар йили дуккакли экинлар 75 млн. гектардан ортиқроқ майдонда
етиштирилади. Шундан 30% яқини сабзавот ловияси улушига тўғри келади. Сабзавот
ловияси йил давомида ёш дуккаклари ва қуритилган донлари ҳам севиб истеъмол
қилинади. Сабзавот ловияси оқсил, шакар, крахмал, каротин, Е, А, В, В
2
, В6, C, ПП
витаминлар ва аминокислоталарга бой бўлиб энг фойдали сабзавот экинларининг
биринчи ўнталигига киритилади. Сабзавот ловиясидан 2019 йилда 21 млн.т маҳсулот
етиштирилган бўлса, 2023 йилга келиб ушбу кўрсатгич 25,17 млн. тоннага етди. Ушу
маҳсулотнинг 58% эса асосан 5 та давлат, Ҳиндистон (6,0 млн.т), Бразилия (3,8 млн.т.),
Мексика (2,0 млн.т.), Хитой (1,5 млн.т.) ва АҚШ лар (1, млн.т.) томонидан
етиштирилмоқда. Маҳсулотнинг (1 тонна) сотилиш баҳоси ҳам 5 йил давомида 1100
доллардан 1350 долларгача ошганлигини кўришимиз мумкин.
Сабзавот ловиясини уруғлар 1 апрелда экилганда ўсув фазалари давомийлигига
ва ҳосилдорликка таъсири аниқланди. Уруғларни униб чиқиши март ойиинг учунчи
декадасида (20.03.) экилганга нисбатан 2-3 кун олдин униб чиққанлиги кузатилди.
Албатта бунга ҳаво ҳароратининг ижобий таъсири бўлиб, март ойининг учинчи ўн
кунлигида ҳаво ҳарорати +8+12
о
С бўлган бўлса, 1 апрелга келиб ўртача кунлик ҳаво
ҳарорати 14-16
о
С гача кўтарилди.
Уруғларни тўлиқ унуб чиқиши назорат навга нисбатан Томатная навида 1.7 кун
кеч бўлган бўлса, Приусадебной ва Шахика навлари 1.3ҳамда Золушка 1кун олдин униб
чиққанлиги аниқланди.
Уруғлари тўлиқ униб чиққанидан сўнг ўсимликларнинг гулга киришигача бўлган
давр андоза навда ўртача 33 кунни ташкил этган бўлса Золушкада 30,3 кунни,
Шахикада 31 кунни, Приусадебнойда 34,3 кунни ва Томатнаяда эса 31,6 кунни ташкил
этди. Уруғлар тўлиқ униб чиққанидан сўнг дуккакларнинг техник етилишигача бўлган
давр Маҳсулдор, Приусадебной навларда 47 кун давом этган бўлса Золушкада 43 кун,
Шахикада 46 кун ва Томатнаяда 45,6 кун давом этди (1.-жадвал).
1.-жадвал
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
123
Сабзавот ловияси уруғларини 1 апрелда экилганда ўсув даври босқичларининг
давомийлиги (2022-2024 й.й.)
Нав ва
намуналар
Экиш-
уруғларни
тўлиқ униб
чиқиши
Уруғ. тўлиқ
униб чиқ.-
ўсимликлар
гулга
кириши
Уруғ. тўлиқ
униб чиқ.-
дуккакларн
инг техник
етилиши
Гуллаш.бош
лан.-уруғ.
биологик
етил.бошла
ниши
Уруғ. униб
чиқиши-
биологик
етилиши
Маҳсулдор (cт).
2022 йил
7
35
49
55
90
2023 йил
9
31
46
61
92
2024 йил
7
34
46
60
94
ўртача
7,6
33
47
58,6
91,6
Золушка
2022 йил
6
30
44
48
78
2023 йил
7
31
42
44
75
2024 йил
7
30
43
42
72
ўртача
6,6
30,3
43
44,6
75
Шахика
2022 йил
7
31
46
43
75
2023 йил
6
30
45
42
75
2024 йил
6
32
47
45
77
ўртача
6,3
31
46
43,3
75,6
Приусадебной
2022 йил
6
30
48
41
76
2023 йил
6
34
47
40
74
2024 йил
7
34
45
40
74
ўртача
6,3
34,3
47
43
74,6
Томатная
2022 йил
10
31
45
41
72
2023 йил
9
30
44
39
69
2024 йил
9
34
48
43
77
ўртача
9,3
31,6
45,6
41
72,3
Уруғларни унуб чиққанидан биологик пишиб етилгунга қадар (Н) Махсулдор
навида 91.6 кунни ташкил қилган бўлса, Золушка 16.6, Шахика 16, Приусадебной
17,Томатная19.3 кун олдин эрта пишиб етилганди.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
124
1- расм. Сабзавот ловиясининг экиш муддатини ўсув даври давомийлигига
таъсири.
Ловия уруғлари 1 апрелда экилганда Маҳсулдор навида битта ўсимликдаги
дуккаклар сони ўртача 17 донани, 1 дона дуккакнинг вазни 4,2 г, маҳсулдорлиги 73,5 г
ташкил этган бўлса, танлаб олинган истиқболли Томатная, Қора шахзода 0,1
навларида мос равишда 17-17,6 донани, дуккакларнинг ўртача вазни 4,4-4,7 г, ва битта
ўсимлик маҳсулдорлиги 77,44-79,9 г ни ташкил этди. Андоза Маҳсулдор навининг
ўртача ҳосилдорлиги 6,98 т/га (дуккакги билан) бўлган бўлса, Томатная ва Қора
шахзода 0,1 ларда 7,4-7,7 т/га бўлиб, 106-110 % юқори натижа кўрсатганлиги қайд
этилди (2-жадвал).
Золушка навида битта ўсимликдаги дуккаклар сони 19,8 дона, битта дуккакнинг
ўртача вазни 4,7 г, битта ўсимликнинг ўртача маҳсулдорлиги эса 92,4 граммни ташкил
этган бўлса ушбу кўрсатгич Шахикада битта ўсимликдаги дуккаклар сони 29,6 дона,
битта дуккакнинг ўртача вазни 4,5г, битта ўсимликнинг ўртача маҳсулдорлиги эса
128,7 граммни, Приусадебнойда мос равишда 25 дона, 3,7 г, 92,5 г эканлиги аниқланди.
2. -жадвал
Сабзавот ловияси ҳосилдорлигига экиш муддатининг таъсири (1.04.)
Ўртача ҳосилдорлик Приусадебной ва Золушкада 8,8 т/га, Шахикада эса 12,2 т/га
бўлиб, андоза навга нисбатан ҳосилдорлик бўйича 126-174,8% юқори эканлиги
аниқланди
7,6
6,6
6,3
6,3
9,3
9,6
33
30,3
31
34,3
31,6
35,3
47
43
46
47
45,6
53
58,6
44,6
43,3
43
41
54
91,6
75
75,6
74,6
72,3
92,6
Mahsul. (ct).
Zolushka
Shaxika
Priusadeb.
Tomatnaya
Qora shaxz.
Ekish- unib chiq, kun
Unib chiq.- gulga kirishi
unib chiq.-dukkak. texnik yetil.
Gullash biolog. yetil.boshl.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
125
2-расм. Биринчи апрель муддатда энг юқори натижага эга бўлган навларинг
асосий репродуктив хусусиятлари.
Сабзавот ловиясининг уруғлари 1- апрелда экилганда ўсув даври босқичларининг
давомийлиги қуйидагича намоён бўлди. Жумладан, ўртача (уч йиллик) уруғларнинг
экилгандан униб чиққангача бўлган давр 4-5 кунни, уруғлар тўлиқ униб чиққандан
ўсимликларни гуллашгача бўлган давр 25-27,6 кунни, уруғлар тўлиқ униб чиқққандан
сўнг дуккакларнинг техник етилишигача бўлган вақт 40-42,3 кун ва ўсимликларнинг
ёппасига гуллагандан ўсимликларнинг биологик пишишгача бўлган давр эса 41 -58,6
кунгача давом этди
Хулоса.
-
Сабзавот ловияси коллекциялари ичидан ажратиб олинган навларни апрелнинг
биринчи декадасида (1.04) экиб ўрганилганда энг йирик дуккаклар Золушка ва Қора
шахзода 0.1 навларидан (4.7-4.5 гр) олинди.
-
Ушбу муддатларда синалган навлар орасида бир туп ўсимликда дуккаклар
сонининг ортиқлиги сабабли энг юқори кўрсатгич Шахика навида (12.2т) аниқланди.
-
Биринчи апрель экиш муддатида уруғларни униб чиқиши учун ўртача 4.6 кун,
гулга кириш учун 31 кун, дуккакларни техник пишиб етилиши учун 47 кун ҳамда
биологик пишиб етилиши учун 77 кун талаб қилди.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Рустамов А.С., Аманова М.Э., Худойқулов Ж.Б. Яшил нўхат ва ясмиқ етиштириш
бўйича тавсиянома. 2021 й.
2.
Ўзбекистон Республикаси ҳудудида экиш учун тавсия этилган қишлоқ хўжалик
экинлари давлат реестри. 2020 йил.
0
20
40
60
80
100
120
140
1 tup o‘sim.
dukk. soni
1 донa
dukk.(g)
1 tup o‘sim.
mahsuld.(g)
Hosild. t/ga
17
4,2
73,5
6,98
19,8
4,7
92,4
8,8
25
3,7
92,5
8,8
29,6
4,5
128,7
12,2
Mahsuldor ct
Zolushka
Priusadebnoy
Shaxika
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
126
3.
Доспехов Б.А.-Методика полевого опыта. Изд. 5-М. Агропромиздат 1985. С.361.
4.
https://doi.org/10.5281/zenodo.13985024
5.
https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=jeNZ3CkAAA
AJ&citation_for_view=jeNZ3CkAAAAJ:IWHjjKOFINEC
6.
https://www.elibrary.ru/defaultx.asp
