ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
115
DOʻSTLIK KONSEPSIYASINING LINGVISTIK IFODASI: METAFORIK VA
METONIMIK TAHLIL (INGLIZ VA OʻZBEK TILLARI MISOLIDA)
G.K. Soatova
Senior teacher, Uzbekistan State
World Languages University, Tashkent
https://doi.org/10.5281/zenodo.15782207
Abstract:
Ushbu maqola ingliz va oʻzbek tillarida doʻstlik konsepsiyasining lingvistik
ifodasini, xususan, metafora va metonimiya orqali tahlil qiladi. Doʻstlik insoniyatning universal
qadriyatlaridan biri boʻlib, turli madaniy va til kontekstlarida oʻziga xos tarzda namoyon
boʻladi. Tadqiqot metaforalarning mavhum doʻstlik tushunchasini aniq va hissiy tasvirlar orqali
ifodalashdagi rolini oʻrganadi. Jumladan, ingliz tilidagi “to cement a friendship” (doʻstlikni
mustahkamlash) va oʻzbek tilidagi “doʻstlik daraxti” kabi iboralar doʻstlikning mustaxkamligi
va oʻsishini taʼkidlaydi. Shuningdek, maqolada metonimiyaning doʻstlikning tashqi
koʻrinishlari, sabab-oqibat munosabatlari va amaliyotlarini tasvirlashdagi ahamiyati yoritiladi.
Misol uchun, ingliz tilidagi “shoulder to cry on” (ishonarli va hamdard) va oʻzbek tilidagi
“molingga do‘st” kabi iboralar doʻstlikning hissiy va ijtimoiy jihatlarini aks ettiradi. Xulosa qilib
aytganda, bu tahlil har ikki tilda ham doʻstlikning qadrliligi, ishonchliligi va inson hayotidagi
muhim oʻrni boy lingvistik vositalar yordamida qanday ifodalanishini koʻrsatadi. Ushbu
yondashuv madaniyatlararo muloqotda doʻstlikning lingvistik asoslarini chuqurroq anglashga
yordam beradi.
Kalit soʻzlar:
Doʻstlik, lingvistik ifoda, metafora, metonimiya, ingliz tili, oʻzbek tili,
kognitiv tilshunoslik, madaniyatlararo muloqot.
Doʻstlik – insoniyatning eng qadimiy va azaliy qadriyatlaridan biri boʻlib, turli madaniyat
va tillarda oʻziga xos tarzda ifodalanadi. Bu murakkab va koʻp qirrali tushunchani
anglashimizda til muhim rol oʻynaydi, ayniqsa metaforik va metonimik iboralar orqali
doʻstlikning chuqur maʼnolari ochib beriladi. Ushbu maqolada ingliz va oʻzbek tillaridagi
doʻstlik konsepsiyasining lingvistik ifodasi, xususan,
metafora va metonimiyaning
ushbu
tushunchani boyitishdagi oʻrni tahlil qilinadi.
Metafora Orqali Doʻstlikni Tasvirlash
Metafora
– bu bir narsaning xususiyatlarini boshqa narsaga koʻchirish orqali yangi maʼno
yaratish usuli (Lakoff & Johnson, 1980). Doʻstlikni ifodalashda metaforalar keng qoʻllaniladi,
chunki ular mavhum tushunchani yanada aniq va hissiy jihatdan boy tasvirlash imkonini
beradi.
Ingliz tilida:
Ingliz tilida doʻstlik koʻpincha turli metaforik ramzlar orqali aks etadi. Misol uchun:
“A friend in need is a friend indeed”
: Bu maqol doʻstlikni qiyinchilik paytida yordam
berish bilan bogʻliq boʻlgan sinov sifatida tasvirlaydi. Bu yerda doʻstlikning
barqarorligi
va
ishonchliligi
taʼkidlanadi.
“To cement a friendship”
: Doʻstlikni mustahkam qurilish materiali – sement bilan
qiyoslash, uning mustahkamligi va uzoq davomli boʻlishini anglatadi.
“A true friend is a treasure”
: Bu yerda doʻstlikning qadr-qimmati, bebaho boylik ekanligi
xazinaga qiyoslab ifodalangan. Bu metafora doʻstlikka boʻlgan chuqur hurmatni aks ettiradi va
o‘z o‘rnida haqiqiy sodiq do‘stning qanchalik katta baxt ekanligi eslatiladi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
116
Ushbu misollarda doʻstlik qandaydir moddiy narsaga, jarayonga yoki hodisaga qiyoslanib,
uning xususiyatlari, ahamiyati va rivojlanishi haqida tasavvur hosil qilinadi.
Oʻzbek tilida:
Oʻzbek tilida ham doʻstlikni ifodalashda metaforalar muhim oʻrin tutadi. Ularda koʻpincha
tabiat hodisalari, inson faoliyati va ijtimoiy qadriyatlar bilan bogʻliq tasvirlar uchraydi
(Jabborov, 2018). Do‘stlikka oid leksik birliklar orqali biz millatning qadriyatlari va turmush
tarzini o‘rganishiz yoki tasavvur qilishimiz mumkin.
“Doʻst boshga kulfat tushganda bilinar”
: Bu maqol ingliz tilidagi “A friend in need...”
maqoliga oʻxshash boʻlib, doʻstlikning qiyin damlardagi sinovini aks ettiradi. Bu yerda kulfat
doʻstlikni sinovdan oʻtkazadigan omil sifatida koʻriladi.
“Doʻstlik koʻprigi”
: Bu metafora doʻstlikni odamlarni bogʻlovchi, ular oʻrtasidagi
masofani qisqartiruvchi vosita – koʻprikka qiyoslaydi. Bu orqali doʻstlikning
birlashtiruvchi
kuchi
taʼkidlanadi.
“Chin doʻst – qadrdon sirdosh”
: Bu iborada doʻstlikning chuqurligi va sirlarni birgalikda
saqlash, bir-biriga tayanish maʼnosi beriladi. Bu yerda “sirdosh” soʻzi metaforik boʻlib,
doʻstlikning
yaqinlik
va
ishonchlilik
jihatini anglatadi.
“Doʻstlik daraxti”
: Doʻstlikni daraxtga oʻxshatish, uning oʻsishi, ildiz otishi, meva berishi
va mustaxkamligini ifodalaydi. Bu metafora doʻstlikning vaqt oʻtishi bilan
mustaxkamlanib
borishini
taʼkidlaydi.
Oʻzbek tilidagi metaforalar ham doʻstlikning turli jihatlarini, uning mustaxkamligi,
qadrliligi va oʻsish jarayonini ifodalashda yordam beradi.
Metonimiya Orqali Doʻstlikni Tasvirlash
Metonimiya
– bu bir narsani boshqa narsa bilan bogʻliq boʻlgan nomi orqali ifodalashdir
(Croft & Cruse, 2004). Bunda obʼektning oʻzi emas, balki uning biror qismi, atributi, sababi yoki
natijasi orqali butunni ifodalash yuz beradi. Doʻstlikni ifodalashda metonimiyalar koʻpincha
doʻstlik natijasida yuzaga keladigan holatlar, belgilar yoki doʻstlar tomonidan amalga
oshiriladigan harakatlar orqali namoyon boʻladi.
Ingliz tilida:
Ingliz tilida doʻstlikka oid metonimik iboralar koʻpincha doʻstlikning tashqi koʻrinishlari
yoki uning sabab-oqibat munosabatlari orqali ifodalanadi:
“Extended hand”
: Bu metonimiya yordam qoʻlini uzatish, yaʼni doʻstlik va yordamni
anglatadi. Bu yerda qoʻlning uzatilishi doʻstona munosabatning bir qismi sifatida butun
doʻstlikni ifodalaydi.
“Shoulder to cry on”
: Doʻstning yelkasiga suyanish, uning gʻamxoʻrligi va qoʻllab-
quvvatlashini anglatadi. Bu yerda yelka doʻstlikning hissiy va psixologik jihatini metonimik
tarzda ifodalaydi.
“Breaking bread together”
: Bu ibora birgalikda ovqatlanishni, yaʼni doʻstlar orasidagi
yaqinlik va samimiy munosabatlarni bildiradi. Bu yerda nonni sindirish doʻstlikning ramziy
harakati sifatida butun doʻstlikni ifodalaydi.
Ushbu misollarda doʻstlikning maʼlum bir jismoniy harakati yoki uning natijasi orqali
doʻstona munosabatning oʻzi anglatiladi.
Oʻzbek tilida:
Oʻzbek tilida ham metonimiyalar doʻstlikni tasvirlashda keng qoʻllaniladi. Ular koʻpincha
doʻstlikka xos boʻlgan amallar, belgilari yoki natijalari orqali ifodalanadi:
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
117
“Molingga doʻst”
: Bu ibora birgalikda ovqatlanish orqali shakllangan doʻstlikni anglatadi.
Bu yerda “dasturxon” doʻstlikning oʻzaro munosabatlarini metonimik tarzda ifodalaydi.
“Koʻngil doʻsti”
: Bu yerda doʻstlikning hissiy va ichki bogʻliqligi taʼkidlanadi. "Koʻngil"
soʻzi doʻstlikning chuqur, samimiy va ichki jihatini metonimik tarzda ifodalaydi.
Oʻzbek tilidagi metonimik iboralar doʻstlikning ijtimoiy, hissiy va kundalik hayotdagi
koʻrinishlarini tasvirlashda samarali vosita boʻlib xizmat qiladi.
Xulosa
Doʻstlik konsepsiyasi ingliz va oʻzbek tillarida boy lingvistik ifodaga ega boʻlib, bunda
metafora va metonimiya
asosiy rol oʻynaydi. Metaforalar doʻstlikning mavhum mohiyatini
aniq va yorqin tasvirlar orqali anglatishga yordam bersa, metonimiyalar doʻstlikning tashqi
koʻrinishlari, sabab-oqibat munosabatlari va amaliyotlari orqali uning turli jihatlarini ochib
beradi.
Har ikki tilda ham doʻstlikning
qadrliligi, ishonchliligi, mustahkamligi
va inson
hayotidagi muhim oʻrni turli metaforik va metonimik iboralar orqali yorqin aks ettiriladi. Bu
tahlil, tillarning doʻstlik kabi murakkab insoniy munosabatlarni qanday boyitishi va
chuqurlashtirishini koʻrsatadi. Bu esa bizga madaniyatlararo muloqot va oʻzaro tushunishda
doʻstlikning lingvistik asoslarini chuqurroq anglashga yordam beradi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Croft, W., & Cruse, D. A. (2004).
Cognitive Linguistics
. Cambridge University Press.
2.
Jabborov, M. (2018).
Oʻzbek tilida metafora va metonimiya hodisasi
. Fan va texnologiya.
3.
Lakoff, G., & Johnson, M. (1980).
Metaphors We Live By
. University of Chicago Press.
