ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
66
INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARIDA INFORMATIKA TERMINLARINING
SHAKLLANISHI
Xodjaeva Dilafro‘z Izatilloyevna
DSc, Buxoro davlat universiteti
Ubaydillayeva Shirinoy Elyorjon qizi
Buxoro davlat universiteti 1-bosqich magistranti
shirinubaydillayeva01@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15869481
Annotatsiya
: Mazkur tezis ingliz va o‘zbek tillarida informatika sohasi terminlarining
shakllanishi, ularning lingvistik va semantik xususiyatlari, tarjima usullari hamda o‘zbek tilida
qo‘llanilish holatlarini o‘rganishga bag‘ishlangan. Asosan inglizcha IT terminlarining o‘zbek
tiliga kirib kelish mexanizmlari: transliteratsiya, kalkalash, semantik moslashtirish, to‘g‘ridan-
to‘g‘ri qabul qilish kabi yo‘llar tahlil qilingan. O‘zbek tilining leksik tizimiga yangi informatika
terminlarining integratsiyasi, ularning o‘zlashtirilish darajasi va lingvistik moslashuvi
yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
informatika, termin, ingliz tili, o‘zbek tili, tarjima, kalkalash, moslashtirish,
lingvistika.
THE FORMATION OF COMPUTER SCIENCE TERMS IN ENGLISH AND UZBEK
Abstract:
This thesis explores the formation of computer science terms in English and
Uzbek, focusing on their linguistic and semantic features, methods of translation, and
application in the Uzbek language. The study analyzes how English IT terminology is introduced
into Uzbek through transliteration, calquing, semantic adaptation, and direct borrowing. It
highlights the integration of new informatics-related vocabulary into the Uzbek lexical system
and the degree of linguistic adaptation involved.
Keywords:
informatics, terminology, English, Uzbek, translation, calquing, adaptation,
linguistics.
ФОРМИРОВАНИЕ ТЕРМИНОВ ИНФОРМАТИКИ В АНГЛИЙСКОМ И
УЗБЕКСКОМ ЯЗЫКАХ
Аннотация:
Данная тезис посвящена изучению формирования терминов в области
информатики на английском и узбекском языках, а также их лингвистическим и
семантическим особенностям, способам перевода и использованию в узбекском языке.
Исследуются механизмы проникновения английских IT-терминов в узбекский язык:
транслитерация, калькирование, семантическая адаптация и прямое заимствование.
Освещаются процессы интеграции новых терминов в лексическую систему узбекского
языка.
Ключевые слова:
информатика, терминология, английский язык, узбекский язык,
перевод, калькирование, адаптация, лингвистика.
XXI asrda axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining jadal rivojlanishi dunyo tillari
leksik tizimiga bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. Jumladan, informatika sohasi bilan bog‘liq yuzlab,
balki minglab yangi terminlar har yili ilm-fan, ta’lim va texnik muhitga kirib kelmoqda. Bu
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
67
terminlar asosan ingliz tilida shakllanadi, chunki ingliz tili global ilmiy-texnik muloqot
vositasiga aylangan. Shuning uchun ko‘plab davlatlarda, jumladan O‘zbekistonda ham, ingliz
tilidagi informatika atamalarini ona tiliga tarjima qilish, ularni moslashtirish, tizimlashtirish va
rasmiy til normalariga kiritish ehtiyoji yuzaga kelmoqda.
O‘zbek tilida informatika terminlarini shakllantirish masalasi bugungi tilshunoslik va
tarjimashunoslik sohasining eng dolzarb yo‘nalishlaridan biridir. Chunki tilning rivoji nafaqat
uning adabiy boyligiga, balki ilmiy-texnik terminologiya bilan boyishiga ham bog‘liq. Afsuski,
so‘nggi yillarda ingliz tilidan to‘g‘ridan-to‘g‘ri yoki rus tili orqali kirib kelayotgan axborot
texnologiyalari atamalari o‘zbek tilida turlicha shakllarda qo‘llanmoqda, bu esa normativlik,
izchillik va tushunarlilik jihatdan muammolar keltirib chiqarmoqda. Bunda asosiy muammo –
terminlarning bir necha variantda mavjudligi, standart lug‘atlarning yetarli emasligi va
mutaxassislar o‘rtasida yagona yondashuvning shakllanmaganligidir.
Mazkur ilmiy ishda ingliz va o‘zbek tillarida informatika terminlarining shakllanish
usullari – transliteratsiya, kalkalash, semantik moslashtirish va to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘zlashtirish
holatlari – lingvistik va amaliy misollar asosida tahlil qilinadi. Shuningdek, o‘zbek tilining leksik
tizimida bu atamalarning qanday joylashayotgani, qanday moslashtirilayotgani va xalqaro
tajriba bilan solishtirilgan holda rivojlanish istiqbollari ko‘rib chiqiladi.
Informatika terminologiyasini izchil va ilmiy asosda o‘zbek tiliga moslashtirish, uni
standartlashtirish, ta’lim va ishlab chiqarish sohasiga joriy etish – davlat tilining funksional
imkoniyatlarini kengaytiradi, zamonaviy texnologik tafakkurni shakllantirishga xizmat qiladi.
Shu sababli, informatika atamalarining lingvistik shakllanish jarayonini o‘rganish ilmiy-amaliy
jihatdan katta ahamiyatga ega.
Ingliz tilidan o‘zbek tiliga terminlar o‘tish yo‘llari
1. Transliteratsiya. Bu usulda so‘zlar ingliz tilidagi yozilishiga yaqin tarzda o‘zbek tiliga
qabul qilinadi. Bu usul tezkorlik va qulaylik bilan ajralib turadi, ammo fonetik va grammatik
moslashuv doim ham ta’minlanmaydi. Masalan:
“Laptop”
→
laptop
,
“Browser”
→
brauzer
,
“File”
→
fayl
2. Kalkalash. Bunda so‘z birikmalari tarkibiy qismlari tarjima qilinadi. Misol
uchun:
“Operating system”
→
operatsion tizim
,
“Search engine”
→
qidiruv tizimi
,
“Web
application”
→
veb-ilova
3. Semantik moslashtirish. Bu usulda atama to‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjima qilinmasdan, unga
mos ma’no izlanadi. Bunga quyidagi birikmalar misol bo‘ladi.
“Cloud storage”
→
bulutli saqlash
xizmati
,
“Cybersecurity”
→
kiberxavfsizlik
,
“Backup”
→
zaxira nusxa
4. To‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘zlashtirish. Ba’zan inglizcha atamalar o‘zbek tilida o‘zgartirilmasdan
qabul qilinadi, ayniqsa foydalanuvchi interfeyslarida. Masalan:
Keyboard, mouse, scroll, link,
click
Terminologik muammolar va standartsizlik
1. Tarjimada bir nechta variantlar yaratish. Masalan,
“interface”
so‘zining
“interfeys”
,
“tashqi ko‘rinish”
,
“muloqot muhiti”
kabi variantlari mavjud. Bu esa o‘quv jarayoni va hujjatlar
tayyorlashda chalkashlikka olib keladi.
2. Rus tilining ta’siri. Sovet davridan qolgan ruscha atamalar hozirgacha terminlarga ta’sir
qilmoqda va nutqa so‘zlovchilar tomonidan foydalanilmoqda. Misol uchun,
“Papka”
(ruscha),
“papka/fayl jildi”
(inglizcha va o‘zbekcha aralash);
“Programmist”
(ruscha),
“dasturchi”
(o‘zbekcha)
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
68
3. Standartlashmagan so‘zlar. Ba’zi terminlar O‘zbek tilining rasmiy lug‘atlarida yo‘q yoki
turlicha yozilgan. Misol uchun,
“QR code”
,
“online”
,
“chatbot”
,
“stream”
kabi so‘zlar turli
shakllarda ishlatiladi.
Xalqaro tajriba va o‘zbek tiliga ta’siri
Fransiya, Germaniya, Xitoy kabi davlatlar o‘z terminlarini o‘z tillariga moslab yaratishga
alohida e’tibor berishadi. Masalan, Xitoyda “kompyuter” so‘zi uchun
“diànnǎo”
(elektron miya)
atamasi ishlatiladi. O‘zbek tilida ham bu yo‘nalish bo‘yicha tizimli yondashuvlar talab qilinadi.
O‘zbek tilida mustaqillikdan keyin milliy terminologiya yaratishga intilish kuchaydi. Masalan:
“Software”
→
dasturiy ta'minot
,
“Hardware”
→
apparat ta’minoti
,
“Update”
→
yangilash
kabilar.
Informatika terminlarining evolyutsiyasi va til siyosati
O‘zbek tilidagi informatik terminlar 1990-yillardan boshlab shakllana boshlagan bo‘lsa-
da, keyingi yillarda ularning rivojida internet, bloglar va ijtimoiy tarmoqlar katta rol o‘ynadi.
Tarmoq lingvistikasi (internet orqali shakllanayotgan til). Ijtimoiy tarmoqlarda IT terminlar
ko‘pincha qisqartirilgan yoki inglizcha holda ishlatiladi. Misol uchun:
VPN
,
URL
,
bug
,
log in
,
logout
,
account
kabilar. Bu esa rasmiy til me’yorlariga mos kelmaydi va standartsiz til muhitini
shakllantiradi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining davlat tilini rivojlantirish bo‘yicha qarorlariga
ko‘ra, har bir soha uchun aniq terminologik lug‘atlar tuzish va ularni yangilab borish vazifasi
qo‘yilgan. Bu ishlar O‘zR Fanlar akademiyasi, Til va adabiyot instituti hamda axborot
texnologiyalari sohasi mutaxassislari bilan hamkorlikda olib borilmoqda.
Xulosa
Informatika va axborot texnologiyalari sohasida yuzaga kelayotgan terminlarning
shakllanishi zamonaviy tilshunoslikning muhim masalalaridan biridir. Ushbu sohada atamalar,
asosan, ingliz tilida yaratilayotganini inobatga olsak, ularni o‘zbek tiliga to‘g‘ri va izchil tarzda
o‘tkazish dolzarb vazifalardan bo‘lib qolmoqda. Ingliz tilidan kirib kelayotgan informatika
terminlarini o‘zlashtirishda bir nechta asosiy yo‘nalishlar mavjud: transliteratsiya, kalkalash,
semantik moslashtirish va bevosita qabul qilish. Har bir usulning afzalliklari va kamchiliklari
mavjud bo‘lib, ularni to‘g‘ri tanlash va qo‘llash – terminning o‘zbek tilida tabiiy qabul qilinishini
ta’minlaydi.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, bugungi kunda axborot texnologiyalariga oid ko‘plab
atamalar o‘zbek tiliga tartibsiz, ba’zida esa bir necha variantda kirib kelmoqda. Bu esa nafaqat
til me’yorlari, balki ta’lim tizimi, huquqiy hujjatlar, ommaviy axborot vositalarida
noaniqliklarga sabab bo‘lmoqda. Shu bois, terminlarni yaratish va moslashtirishda yagona
yondashuv, ilmiy asoslangan tahlil, xalqaro tajriba va mahalliy lingvistik xususiyatlarni hisobga
olish zarur.
Informatika sohasidagi terminlarning o‘zbek tilida shakllanishi nafaqat tarjima jarayoni,
balki til siyosatining bir qismidir. Davlat tilini rivojlantirish, raqamli madaniyatni shakllantirish
va zamonaviy texnologiyalarni ommalashtirishda aniq, tushunarli va standartlashtirilgan
atamalar muhim rol o‘ynaydi. Bu yo‘nalishda rasmiy tashkilotlar, tilshunos olimlar, tarjimonlar
va soha mutaxassislari o‘zaro hamkorlikda ishlashi zarur.
Shuningdek, o‘zbek tilining zamonaviy ehtiyojlarga javob bera oladigan, ilmiy-texnik
terminologiyani qamrab olgan rivojlangan til sifatida shakllanishi uchun, informatika
sohasidagi atamalarni izchil ishlab chiqish, ularni davlat tili me’yorlariga moslashtirish,
umumiy foydalanishga kiritish muhim vazifalardan biridir. Kelgusida bu yo‘nalishda maxsus
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
69
informatika terminlari lug‘atlari, onlayn tarjima platformalari va davlat tomonidan
tasdiqlangan standartlar ishlab chiqilishi va muntazam yangilanib borilishi lozim.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Raxmonov R. “Zamonaviy informatika terminologiyasi”, Toshkent: Fan, 2021.
2.
Karimov B. “Inglizcha-o‘zbekcha informatika atamalari lug‘ati”, Toshkent, 2022.
3.
Crystal, D. “Language and the Internet”, Cambridge University Press, 2011.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi: O‘zbek tilining izohli lug‘ati. 2020.
5.
Oxford Dictionary of Computing. Oxford University Press, 2020.
6.
Ахмедов А. “Лингвистика и перевод терминов информационных технологий”,
Тошкент, 2019.
