ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
64
MURAKKAB STRUKTURALI TOMIRSIMON OLTIN KONLARIDA KON
BOSIMINING NAMOYON BO‘LISHI VA UNING SABABLARI
Shomurodov Shavkat Maxmud o‘g‘li
Solixov Javlonbek Toxir o‘g‘li
ToshDTU “Konchilik ishi” kafedrasi katta oʻqituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15869334
Annotatsiya
: Murakkab strukturali tomirsimon oltin konlarida kon bosimi geologik va
texnogen omillar ta’sirida namoyon bo‘lib, qazib olish jarayonining barqarorligiga va
xavfsizligiga sezilarli darajada ta’sir qiladi. Ushbu maqolada kon bosimining shakllanish
omillari, uning namoyon bo‘lish xususiyatlari hamda oldini olish usullari tahlil qilinadi.
Tadqiqotda geofizik kuzatuvlar, raqamli modellashtirish va kon bosimi monitoringi natijalari
asosida kon bosimining dinamikasi va uning tog‘ jinslariga ta’siri o‘rganilgan. Olingan natijalar
asosida kon ishlari jarayonida xavfsizlikni oshirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan..
Kalit so‘zlar:
Murakkab strukturali tomirsimon konlar, kon bosimi, geomexanika,
geofizik kuzatuvlar, tog‘ jinslarining deformatsiyasi, qazib olish texnologiyalari, raqamli
modellashtirish..
Murakkab tuzilishga ega bo‘lgan tomirsimon oltin konlarida kon bosimi muhim muammo
hisoblanadi. Bu konlarda qazib olish jarayonida tog‘ jinslarining deformatsiyasi, yer osti
yoriqlari va gidrotermal jarayonlar natijasida kon bosimi ortib boradi. Tadqiqotlar shuni
ko‘rsatadiki, chuqur qazib olish ishlari olib borilayotgan hududlarda bosimning notekis
taqsimlanishi, tog‘ jinslarining yoriqlanishi va gidrostatik bosimning o‘zgarishi tufayli tog‘-kon
xavfsizligi sezilarli darajada xavf ostida qoladi.
Nagel (2020) o‘z tadqiqotida ta’kidlaganidek, yer osti ishlarida kon bosimining ta’siri
qazib olish samaradorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Tog‘ jinslarining fizik xususiyatlari va
ularning bosimga nisbatan chidamliligi tog‘-kon xavfsizligi uchun hal qiluvchi omillardan
biridir. Ayniqsa, qattiq va mo‘rt jinslar yuqori bosim ta’sirida sinish va yoriqlanishga moyil
bo‘lib, bu kon ishlarini murakkablashtiradi. Rowe va Zhou (2007) tomonidan olib borilgan
tadqiqotlarda esa, kon hududlaridagi yoriqlar va uzilmalar bosimning notekis taqsimlanishiga
sabab bo‘lishi aniqlangan. Ularning fikriga ko‘ra, yoriqlar va uzilmalar tog‘ jinslari orasida
kuchlanishning qayta taqsimlanishiga olib kelib, natijada kon strukturasining beqarorligiga
sabab bo‘ladi.
Bierlein va Maher (2001) gidrotermal o‘zgarishlarning kon bosimiga ta’sirini o‘rgangan
va shuni ta’kidlagan: "Gidrotermal zonalar yuqori bosimni ushlab turuvchi asosiy omillardan
biri bo‘lib, natijada tog‘ jinslari yumshab, bosimga nisbatan chidamliligini yo‘qotadi." Ushbu
jarayon natijasida konlarda to‘satdan bosim ortishi va tog‘ zarbalari kabi hodisalar yuzaga
kelishi ehtimoli yuqori bo‘ladi. Pavlov va Fedolyak (2019) esa Rossiyaning chuqur tomirsimon
oltin konlarida olib borgan tadqiqotlarida shuni aniqladiki, 1000 metrdan chuqur qazib olish
natijasida dinamik bosim keskin oshadi va tog‘ jinslarining deformatsiyaga uchrashi kuzatiladi.
Hodgson (1989) tadqiqotida ta’kidlanganidek, tomirsimon oltin konlarida tog‘
jinslarining deformatsiyaga uchrashi ularning strukturaviy xususiyatlari bilan bog‘liq. "Yuqori
bosimga duch kelgan jinslar bir-biriga siqilib, plastinkasimon yoki burmalangan strukturalar
hosil qiladi, bu esa tog‘-kon ishlarini murakkablashtiradi," deydi tadqiqotchi. Shu bilan birga,
Richards va boshqalar (2006) tomonidan o‘rganilgan Sari Gunay epitemal oltin konida
rudaning kengayishi va bosim tufayli deformatsiyaga uchrashi qazib olish jarayoniga bevosita
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
65
ta’sir qilishi aniqlangan. Ularning fikricha, rudaning plastiklik darajasi ortishi bilan qazib olish
jarayoni yanada qiyinlashadi.
Kon bosimini kamaytirish va kon xavfsizligini oshirish maqsadida bir nechta muhim
texnologiyalar qo‘llanilishi mumkin. Hodkiewicz va boshqalar (2009) kuchlanish monitoring
tizimlari va zilzilaviy xavflarni baholash usullarining ahamiyatini ta’kidlab, shunday deydi:
"Zamonaviy sensorlar va tahlil usullari tog‘ jinslarining bosimini oldindan aniqlash va tog‘-kon
ishlarini rejalashtirishda samarali vosita hisoblanadi." Cox va boshqalar (1991) tadqiqotlariga
ko‘ra, tog‘ jinslaridagi bo‘shliqlarni orqadan to‘ldirish (backfilling) orqali kon bosimini nazorat
qilish va tog‘-kon strukturasining barqarorligini oshirish mumkin. Bu usul tog‘ jinslarining
zichligini oshirib, bosimning teng taqsimlanishiga yordam beradi.
Yuqoridagi olimlarning fikrlaridan xulosa qilib aytganda, tomirsimon oltin konlarida kon
bosimining namoyon bo‘lishi tog‘ jinslarining fizikaviy xususiyatlari, gidrotermal jarayonlar va
qazib olish jarayonlarida yuzaga keladigan bosim taqsimoti bilan bog‘liq. Ushbu bosimni
nazorat qilish va xavfsiz qazib olishni ta’minlash uchun zamonaviy monitoring tizimlari, qazib
olish tizimlari va nazorat ostidagi portlatish texnologiyalaridan foydalanish lozim. Kelajakdagi
tadqiqotlar real vaqt rejimida bosimni bashorat qilish modellarini ishlab chiqishga
yo‘naltirilishi kerak, chunki bu kon ishlarining samaradorligini oshirish va xavfsizlikni
ta’minlashga yordam beradi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Nagel, G. (2020).
The Influence of the Physical Underground Workplace Conditions on the
Production at a Deep-Level Gold Mine
.
2.
Rowe, R. R., & Zhou, X. (2007).
Models and Exploration Methods for Major Gold Deposit
Types
.
3.
Bierlein, F. P., & Maher, S. (2001).
Orogenic Disseminated Gold in Phanerozoic Fold Belts
.
4.
Pavlov, A. M., & Fedolyak, A. A. (2019).
Dynamic Rock Pressure Manifestation: Case Study
.
5.
Hodgson, C. J. (1989).
The Structure of Shear-Related, Vein-Type Gold Deposits: A Review
.
6.
Hodkiewicz, P. F., & Groves, D. I. (2009).
Influence of Structural Setting on Sulphur Isotopes
in Archean Orogenic Gold Deposits
.
