ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
59
TIJORAT BANKLARIDA KASSA ISHINI TASHKIL ETISH, NAQD PUL VA
BOSHQA QIMMATLIKLARNI INKASSASIYA QILISH HISOBI VA AUDITINI
TAKOMILLASHTIRISH
Rajabov Oybek Panjievich
O‘zbekiston Respublikasi Bank-Moliya Akademiyasi magistranti
rajabovo527@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15867442
IMPROVING THE ORGANIZATION OF CASH WORK IN COMMERCIAL BANKS,
ACCOUNTING AND AUDITING OF CASH AND OTHER VALUABLES
COLLECTION
Rajabov Oybek Panjievich
Master's student of the Banking and Finance
Academy of the Republic of Uzbekistan
rajabovo527@gmail.com
Annotatsiya
: Ushbu ilmiy tezisda tijorat banklarining kassa amaliyotlarini samarali
tashkil etish, naqd pul va boshqa qimmatliklarni inkassatsiya qilishning tashkiliy-huquqiy
asoslari, buxgalteriya hisobi va ichki audit jarayonlari kompleks yondashuv asosida
o‘rganilgan. Banklar faoliyatida naqd pul bilan ishlash va ularning aylanmasini nazorat qilish
eng muhim moliyaviy jarayonlardan biri hisoblanib, bu yo‘nalishda yuzaga keladigan
muammolar butun bank tizimining xavfsizligi, likvidligi hamda ishonchliligiga salbiy ta’sir
ko‘rsatishi mumkin.
Maqolada mavjud amaliyotda kuzatilayotgan kamchiliklar, jumladan, inson omiliga
yuqori darajada bog‘liqlik, hujjat aylanishida takroriylik va xatoliklar, shuningdek,
inkassatsiya jarayonida xavfsizlik standartlariga to‘liq rioya etilmasligi holatlari atroflicha
tahlil etilgan. Shuningdek, zamonaviy texnologiyalarning yetarli darajada joriy etilmasligi
natijasida kassa va inkassatsiya operatsiyalarida samaradorlik pastligicha qolayotganligi qayd
etilgan.
Tadqiqot davomida bank kassa faoliyatida avtomatlashtirilgan axborot tizimlarining
joriy etilishi, biometrik identifikatsiyalash vositalari orqali operatsiyalarni boshqarish, real
vaqtli monitoring tizimlari asosida inkassatsiya jarayonini boshqarish kabi ilg‘or yechimlar
taklif qilingan. Shuningdek, buxgalteriya hisobida 1010, 1020 va boshqa tegishli
hisobvaraqalar asosida kassa va inkassatsiya harakatlarini aniq aks ettirish, auditda esa
blokcheyn texnologiyasi, sun’iy intellekt asosida xatoliklarni aniqlash algoritmlaridan
foydalanish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Maqola yakunida tijorat banklarining kassa va inkassatsiya faoliyatini takomillashtirish
orqali operatsion xatoliklarni kamaytirish, moliyaviy shaffoflikni ta’minlash va bankka bo‘lgan
ishonchni oshirishga qaratilgan ilmiy-amaliy yechimlar bayon etilgan. Ushbu takliflar bank
tizimida raqamlashtirish jarayonlarining jadallashuvi va xavfsizlik standartlarini yuksaltirish
bo‘yicha muhim yo‘nalish sifatida tavsiya etiladi.
Kalit so‘zlar:
Tijorat banki, kassa amaliyotlari, naqd pul, inkassatsiya, buxgalteriya
hisobi, moliyaviy xavfsizlik, ichki nazorat, audit, raqamlashtirish, avtomatlashtirilgan tizimlar,
qimmatliklar, bank operatsiyalari, kassir nazorati, blokcheyn, sun’iy intellekt.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
60
Abstract:
This scientific article studies the effective organization of cash operations of
commercial banks, the organizational and legal framework for cash and other valuables
collection, accounting and internal audit processes based on an integrated approach. Cash
handling and control of cash turnover in banking is one of the most important financial
processes, and problems arising in this area can negatively affect the security, liquidity and
reliability of the entire banking system.
The article provides a detailed analysis of the shortcomings observed in current
practice, including a high level of dependence on the human factor, repetition and errors in
document flow, as well as non-compliance with security standards in the collection process. It
is also noted that the efficiency of cash and collection operations remains low due to the
insufficient introduction of modern technologies.
During the study, advanced solutions were proposed, such as the introduction of
automated information systems in bank cash operations, management of operations through
biometric identification tools, and management of the collection process based on real-time
monitoring systems. Also, practical recommendations have been developed on the accurate
reflection of cash and collection operations in accounting based on 1010, 1020 and other
relevant accounts, and on the use of error detection algorithms based on blockchain
technology and artificial intelligence in auditing.
At the end of the article, scientific and practical solutions are outlined to reduce
operational errors, ensure financial transparency, and increase trust in the bank by improving
the cash and collection activities of commercial banks. These proposals are recommended as
an important direction for accelerating digitization processes and improving security
standards in the banking system.
Keywords
: Commercial bank, cash operations, cash, collection, accounting, financial
security, internal control, audit, digitization, automated systems, valuables, bank operations,
cashier control, blockchain, artificial intelligence.
Tahlil va natijalar
Tijorat banklarida kassa amaliyotlari va inkassatsiya tizimi moliyaviy muomalalarning
eng muhim va xavfli jihatlaridan biri hisoblanadi. Ushbu faoliyatning muvaffaqiyatli amalga
oshirilishi bankning nafaqat operatsion barqarorligiga, balki mijozlar ishonchi va umumiy
moliyaviy tizimning barqarorligiga ham bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Tahlillar shuni
ko‘rsatmoqdaki, O‘zbekiston tijorat banklarining aksariyatida kassa va inkassatsiya
jarayonlarining avtomatlashtirish darajasi past bo‘lib, inson omiliga haddan ziyod bog‘liqlik
saqlanib qolmoqda. Bu esa operatsion xatolar, xodimlar tomonidan sodir etiladigan noto‘g‘ri
hisob-kitoblar va moliyaviy tahdidlarning ortishiga sabab bo‘lmoqda.
Amaliyotda mavjud bo‘lgan kassa tizimlari, ko‘pincha, an’anaviy usullar asosida tashkil
etilgan bo‘lib, hujjat aylanishi ko‘p bosqichli, qog‘oz shaklidagi hujjatlarga asoslangan holda
olib boriladi. Ayniqsa, hisob-kitob hujjatlarini to‘g‘ri yuritmaslik, naqd pul va boshqa
qimmatliklarning inkassatsiya jarayonida o‘z vaqtida bank balansiga kiritilmasligi, auditda
aniqlangan asosiy muammolar sirasiga kiradi. Bank kassa bo‘limlarining ichki nazorat
mexanizmlari esa yetarlicha qat’iy emas: xodimlar rotatsiyasi, kutilmagan tekshiruvlar,
kamera kuzatuv tizimlari va biometrik identifikatsiya kabi vositalar cheklangan ko‘lamda
qo‘llaniladi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
61
Shuningdek, inkassatsiya tizimining bugungi holati ham chuqur tahlil etildi. Tahlillar
shuni ko‘rsatmoqdaki, ayrim banklar inkassatsiya xizmatlarini mustaqil ravishda, boshqalari
esa tashqi tashkilotlar yordamida amalga oshiradi. Biroq har ikki holatda ham naqd
pullarning harakatini real vaqt rejimida monitoring qilish tizimlari yetarli darajada
rivojlanmagan. Maxsus transport vositalari, xavfsizlik xodimlari, signalizatsiya va kuzatuv
tizimlari kabi texnik vositalar barcha hududlarda teng taqsimlanmagan. Bu esa, nafaqat
xavfsizlik, balki inkassatsiya xarajatlarining o‘sishiga ham sabab bo‘lmoqda.
Banklar tomonidan yuritiladigan buxgalteriya hisobi schyotlari, ya’ni “1010 – Kassa”,
“1020 – Yo‘lda bo‘lgan naqd pul” va boshqa tegishli schyotlarda operatsiyalar to‘liq va
haqqoniy aks ettirilmasligi holatlari ham kuzatilmoqda. Masalan, kassa qoldig‘i va bankning
real hisobdagi mablag‘lari o‘rtasida tafovutlar mavjudligi, hujjatlar asosida hisobga olinmagan
inkassatsiya qilinayotgan pullarning vaqtincha "balansdan tashqarida" qolib ketishi kabi
faktlar audit orqali aniqlanmoqda.
Tahlil natijalari asosida, ushbu tizimni takomillashtirish zarurati kundek ravshan bo‘lib
bormoqda. Eng avvalo, kassa va inkassatsiya tizimlariga raqamlashtirishni chuqurlashtirish,
avtomatik hisob-kitob tizimlarini joriy etish, va blokcheyn asosidagi operatsion monitoring
imkoniyatlarini kengaytirish lozim. Biometrik autentifikatsiya, sun’iy intellekt asosidagi
xatoliklarni aniqlash algoritmlari, shuningdek, mobil inkassatsiya ilovalari orqali real vaqtli
nazorat tizimlari bu yo‘nalishda yuqori samaradorlikni ta’minlashi mumkin.
Tijorat banklarida kassa va inkassatsiya faoliyatining zamonaviy texnologiyalar asosida
takomillashtirilishi nafaqat operatsion xavflarni kamaytiradi, balki umumiy moliyaviy
shaffoflikni ta’minlaydi, audit samaradorligini oshiradi va mijozlar bilan ishonchli
munosabatlar o‘rnatishga xizmat qiladi. Bu esa, o‘z navbatida, O‘zbekiston bank tizimining
barqaror va raqobatbardosh rivojlanishiga zamin yaratadi.
Xulosa
Tijorat banklarida kassa ishini tashkil etish, naqd pul va boshqa qimmatliklarni
inkassatsiya qilish, ularning hisobini yuritish va auditini amalga oshirish masalalari bank
amaliyotining eng mas’uliyatli, eng ko‘p e’tibor talab qiluvchi yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.
Ushbu yo‘nalish bank faoliyatining yuragi hisoblanadi, chunki kassa operatsiyalarida yuzaga
keladigan har qanday xatolik bankka moliyaviy zarar yetkazish bilan birga, uning obro‘siga,
mijozlar ishonchiga va hatto moliyaviy barqarorligiga jiddiy putur yetkazishi mumkin.
O‘tkazilgan tahlillar shuni ko‘rsatmoqdaki, tijorat banklarida kassa faoliyatini yuritish
jarayonlari hali ham to‘liq avtomatlashtirilmagan. Ko‘plab banklarda asosiy operatsiyalar
hanuzgacha inson omiliga bog‘liq tarzda amalga oshirilmoqda. Bu esa, tabiiyki, operatsion
xatoliklar, noto‘g‘ri hisob-kitoblar va noqonuniy harakatlar sodir bo‘lish xavfini oshiradi.
Avtomatlashtirilmagan tizimda inson xatosi, texnik nosozlik yoki korrupsiyaviy omillar orqali
katta miqdordagi zararlar yuzaga kelishi ehtimoli yuqori bo‘lib qolmoqda.
Inkassatsiya tizimining holati ham chuqur tahlil qilindi. Naqd pul va qimmatliklarni
tashish, ularni markaziy kassaga yetkazish va bu jarayondagi xavfsizlik masalalari hozirgi
kunda ko‘plab banklar uchun dolzarb muammo bo‘lib qolmoqda. Ayrim banklarda zamonaviy
xavfsizlik vositalari – signalizatsiya, kuzatuv kamerasi, GPS orqali kuzatuv, biometrik himoya
tizimlari – yetarli darajada mavjud emas. Bu esa inkassatsiya jarayonining samarasizligini
ko‘rsatib, moliyaviy yo‘qotishlar xavfini oshirmoqda.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
62
Buxgalteriya hisobini yuritish bo‘yicha tahlillar shuni ko‘rsatmoqdaki, kassa va
inkassatsiya operatsiyalarini aks ettiruvchi schyotlarda (ayniqsa, “1010” va “1020”
hisobvaraqlarda) ayrim holatlarda operatsiyalar to‘liq yoki o‘z vaqtida aks ettirilmayapti. Bu
esa, nafaqat moliyaviy axborotning ishonchliligiga putur yetkazadi, balki audit tekshiruvlarida
jiddiy tafovutlarga sabab bo‘lmoqda. Shuningdek, vaqtinchalik balansdan tashqari qolgan
mablag‘lar bo‘yicha aniq mexanizm mavjud emas.
Ichki audit va nazorat tizimlari haqida so‘z yuritganda, ko‘plab banklarda bu yo‘nalish
hali ham sust rivojlanganini ko‘rish mumkin. Auditorlar faoliyati asosan an’anaviy metodlarga
tayangan, xatarlarni erta aniqlash tizimi esa yetarli darajada joriy qilinmagan. Ko‘plab
hollarda tekshiruvlar oldindan rejalashtirilgan holda o‘tkaziladi, bu esa ichki xodimlar
tomonidan xatoliklarni yashirishga imkon yaratadi.
Tahlillar asosida aniqlangan kamchiliklar, albatta, bartaraf etilishi lozim. Buning uchun
quyidagi ustuvor yo‘nalishlarni tavsiya etish mumkin: birinchidan, banklarning kassa va
inkassatsiya faoliyatini to‘liq raqamlashtirish, avtomatlashtirilgan tizimlar orqali inson
omiliga bog‘liqlikni kamaytirish; ikkinchidan, sun’iy intellekt va biometrik autentifikatsiya
asosida audit va operatsion nazorat tizimlarini kuchaytirish; uchinchidan, blokcheyn
texnologiyalari asosida tranzaksiyalarning shaffofligini va izchilligini ta’minlash. Shuningdek,
inkassator va kassir xodimlar uchun doimiy malaka oshirish dasturlarini joriy qilish orqali
xizmat sifatini oshirish mumkin.
Xulosa qilib aytganda, tijorat banklarida kassa amaliyotlari va inkassatsiya faoliyatini
takomillashtirish orqali nafaqat moliyaviy xavfsizlik va hisobotlarning ishonchliligini oshirish
mumkin, balki bank tizimining raqobatbardoshligi, mijozlarga bo‘lgan ishonch darajasi ham
mustahkamlanadi. Bank tizimining raqamli transformatsiyasi jarayonida aynan shu
yo‘nalishlarning isloh qilinishi O‘zbekiston moliya sektorining barqaror rivojlanishida muhim
bosqich bo‘lib xizmat qiladi..
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining 2021-yil 20-iyuldagi “Tijorat banklarida
kassa amaliyotlarini tashkil etish tartibi” to‘g‘risidagi Nizomi.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 12-noyabrdagi PF-6107-son Farmoni
– “Bank tizimini isloh qilish va raqobatbardoshlikni oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”.
3.
Karimov X. “Bank ishi asoslari” – Toshkent: Iqtisod-Moliya, 2022.
4.
“Banklarda inkassatsiya faoliyatini tashkil etish va xavfsizlik choralarini kuchaytirish” –
Bank amaliyoti jurnali, 2023, №3.
5.
Basle Committee on Banking Supervision.
Principles for Sound Management of
Operational Risk
. BIS, 2021.
6.
Deloitte (2022).
Internal Audit Trends in Financial Institutions
. Global report.
7.
O‘zbekiston Respublikasi Buxgalteriya hisobi to‘g‘risidagi qonun (2021-yil 5-maydagi
yangi tahrir).
8.
Komilov A., Mamatov B. “Bank amaliyotida ichki nazorat va audit” – Toshkent: Yangi asr
avlodi, 2021.
9.
KPMG (2023).
Automation and Digitalization in Cash Management: Emerging Practices
.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
63
10.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 5-martdagi 129-son qarori –
“Naqd pul muomalasi qoidalari”.
11.
Sadikova G.N. “Kassa amaliyotlari va inkassatsiya jarayonlarini nazorat qilishda
zamonaviy yondashuvlar” – “Moliyaviy nazorat va audit” ilmiy jurnali, 2023, №2.
12.
EY (Ernst & Young).
The Future of Cash Operations in Banking Sector
– World Financial
Review, 2022.
