ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
49
SINTETIK DIZEL YOQILG‘ISINING MOYLOVCHANLIK XOSSALARINI
YAXSHILASHDA OLTINGUGURTLI QO‘SHIMCHALARNING AHAMIYATI
Ochilov Abduaziz
“Uzbekistan GTL” yetakchi muhandisi
F.N.Nurqulov
Ilmiy rahbar: t.f.d., prof.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15854389
Kirish
Energiya resurslariga bo‘lgan talabning ortishi, ekologik xavfsiz va samarali yoqilg‘ilar
ishlab chiqarishga bo‘lgan ehtiyoj, sintetik dizel yoqilg‘ilarining ekspluatatsion xossalarini
takomillashtirishni talab etmoqda. Sintetik dizel yoqilg‘ilarining tarkibida tabiiy
moylovchanlikni ta'minlovchi komponentlar, masalan, aromatik uglevodorodlar yoki
oltingugurtli birikmalarning miqdori past bo‘lgani sababli, bu yoqilg‘ilar metall yuzalarda
yuqori ishqalanish va eskirish xavfiga ega bo‘ladi. Shuning uchun, ularning moylovchanlik
xossalarini yaxshilash uchun maxsus qo‘shimchalarga ehtiyoj mavjud.
Kalit so‘zlar
sintetik dizel, moylovchanlik, oltingugurtli qo‘shimchalar, GTL-SN-1, GTL-SN-2, tribologik
xossalar, HFRR, yemirilish diametri.
Nazariy qism
Moylovchanlik xossasi yoqilg‘ining metall yuzalar o‘rtasida ishqalanish vaqtida himoya
qatlam hosil qilish qobiliyatidir. Bu xossa yoqilg‘ining nasos, purkagichlar va boshqa mexanik
elementlar bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri kontaktda bo‘lgan qismlarda hal qiluvchi ahamiyat kasb
etadi. Ishqalanishga qarshi samarali himoya yaratish uchun qo‘shimchalar tarkibida odatda
oltingugurt, azot, kislorod yoki fosforli faol guruhlar mavjud bo‘ladi. Ushbu elementlar metall
yuzalarda adsorbsiyalanib, yupqa himoya qatlam (tribokimyoviy qatlam) hosil qiladi va shu
orqali ishqalanish natijasida yuzaga keladigan eskirishni kamaytiradi [1–3].
Oltingugurtli va azotli birikmalar, ayniqsa, tribologik faol moddalar bo‘lib, ular
ishqalanish jarayonida yuzaga keladigan yuqori haroratli muhitda kimyoviy reaksiyaga
kirishadi va passivatsion qatlamlar hosil qiladi. Bu qatlamlar metall yuzalarni yemirilishdan
himoya qiladi va dvigatelning xizmat muddatini uzaytiradi [2,4].
Yoqilg‘ining moylovchanligi, odatda ASTM D6079 (HFRR) standarti asosida aniqlanadi.
Bu usulda metall disk va metall sharik o‘rtasidagi ishqalanishdan so‘ng hosil bo‘lgan yemirilish
diametri mikroskop ostida o‘lchanadi. Standartga ko‘ra, dizel yoqilg‘isining maksimal
yemirilish diametri 460 mikrometrdan oshmasligi kerak [4].
Eksperimental ishlar va natijalar
Mahalliy sanoat chiqindilari asosida sintez qilingan GTL-SN-1 va GTL-SN-2 markali
oltingugurtli qo‘shimchalar sinovdan o‘tkazildi. Bu qo‘shimchalar 300 ppm konsentratsiyada
dizel yoqilg‘isiga qo‘shilganda, GTL-SN-1 uchun yemirilish diametri 305 mikrometr, GTL-SN-2
uchun esa 280 mikrometr bo‘lganligi aniqlandi. Taqqoslash uchun, qo‘shimchasiz A namunada
bu ko‘rsatkich 460 mikrometrdan yuqori bo‘lgan [5].
Elektron mikroskop yordamida 500 marta kattalashtirish orqali olingan tasvirlar GTL-SN-
1 va GTL-SN-2 qo‘shimchalari metall sirtida yupqa, ammo barqaror himoya qoplama hosil
qilganini ko‘rsatadi. Bu qoplamalar tribokimyoviy qatlam bo‘lib, ishqalanish zonalarida yuzani
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
50
himoya qilishga xizmat qiladi. Shuningdek, bu qatlamlar yoqilg‘ining past haroratli xossalarini
ham bir oz yaxshilashi mumkin.
GTL-SN-1 va GTL-SN-2 qo‘shimchalarining asosiy afzalliklari quyidagilardan iborat:
- Mahalliy xomashyo asosida arzon narxda sintez qilinishi;
- Yuqori tribologik samaradorlik;
- Dvigatel komponentlarining xizmat muddatini uzaytirish;
- Atrof-muhitga minimal ta'sir.
Xulosa
Olib borilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, tarkibida oltingugurt va azotli guruhlarga
ega bo‘lgan mahalliy qo‘shimchalar sintetik dizel yoqilg‘ilarining moylovchanlik xossalarini
sezilarli darajada yaxshilaydi. GTL-SN-1 va GTL-SN-2 markali qo‘shimchalar sanoat
chiqindilaridan foydalangan holda ekologik va iqtisodiy jihatdan maqbul yechimlarni taqdim
etadi. Kelgusida bu turdagi qo‘shimchalar tarkibining optimallashtirilishi, ularning boshqa
yoqilg‘i parametrlariga ta’siri, shuningdek, ekologik xavfsizlik darajasi chuqurroq o‘rganilishi
zarur.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Михайлов В.А. Присадки к топливам и маслам. – М.: Химия, 2003. – 456 с.
2.
Тишенко И.И., Швец С.В. Противоизносные присадки на основе серорганических
соединений // Химия и технология топлив и масел. – 2019. – №1. – С. 28–33.
3.
Rudnick L.R. Lubricant Additives: Chemistry and Applications. – CRC Press, 2017.
4.
ASTM D6079-18. Standard Test Method for Evaluating Lubricity of Diesel Fuels by the
High-Frequency Reciprocating Rig (HFRR). – ASTM International, 2018.
5.
Siddiqov A.T. Sanoat chiqindilaridan qo‘shimcha olish texnologiyasi // Fan va texnologiya.
– 2021. – No.2(16). – B. 45–50.
6.
US Patent No. US20040006258A1. Aromatic ester lubricant additives and methods for
producing the same.
