ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
36
KOXLEAR IMPLANTLI MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARDA LUG‘AT
BOYLIGINI OSHIRISH USULLARI
Raxmonova Nilufar Zakirjonovna
Nizomiy nomidagi O‘zbekiston milliy pedagogika universiteti Surdopedagogika va
maxsus pedagogikaning klinik asoslari kafedrasi o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15848296
Annotatsiya
Ushbu maqolada koxlear implantlari bo‘lgan bolalar normal eshitish qobiliyatiga ega
bo‘lgan tengdoshlariga qaraganda og‘zaki nutq so‘z boyligi pastroq ekanligi, uni oshirish
usullari ko‘rib chiqilgan. Qo‘shimcha tahlillar eshitish qobiliyatini yo‘qotgan bolalarning lug‘at
bilimlarini chambarchas mos keladigan (masalan, ijtimoiy-iqtisodiy holatga mos keladigan)
namuna bilan solishtirishning ahamiyatini tasdiqladi. Implantatsiya yoshi, implantatsiya
davomiyligi va sinovdagi xronologik yosh og‘irlikdagi ta’sir hajmining kattaligiga sezilarli
darajada bog‘liq emas edi. Ushbu tahlil natijalari lug‘at bilimlari adabiyotidagi
nomuvofiqliklarni bartaraf etish yo‘lidagi birinchi qadamdir
Tayncha so‘zlar:
koxlear implant, lug‘at, eshitish qobiliyati, nutq, til, maktabgacha yosh.
Аннотация
В этой статье рассматриваются доказательства того, что дети с кохлеарными
имплантами имеют более низкий устный словарный запас, чем их сверстники с
нормальным слухом, и обсуждаются способы его улучшения. Дополнительные анализы
подтвердили ценность сравнения словарного запаса детей с потерей слуха с близко
подобранной (например, социально-экономически подобранной) выборкой. Возраст
имплантации, продолжительность имплантации и хронологический возраст при
тестировании не были существенно связаны с величиной взвешенного размера
эффекта. Результаты этого анализа являются первым шагом к устранению
несоответствий в литературе по словарному запасу
Ключевые слова:
кохлеарный имплант, словарный запас, слух, речь, язык,
дошкольный возраст.
Abstract
This article reviews the evidence that children with cochlear implants have lower oral
vocabulary than their peers with normal hearing, and discusses ways to improve it. Additional
analyses confirmed the value of comparing the vocabulary knowledge of children with hearing
loss with a closely matched (e.g., socioeconomically matched) sample. Age at implantation,
duration of implantation, and chronological age at testing were not significantly related to the
magnitude of the weighted effect size. The results of this analysis are a first step toward
addressing the inconsistencies in the vocabulary knowledge literature
Keywords:
cochlear implant, vocabulary, hearing, speech, language, preschool age.
So‘nggi o‘ttiz yil ichida koxlear implantlar eshitish qobiliyatini chuqur yo‘qotgan
odamlarning nutqini idrok etish qobiliyatini yaxshiladi. Natijada og‘zaki til natijalari
yaxshilandi. [1] Adabiyotda tez-tez qayd etilgan koxlear implantatsiyaning potentsial
afzalliklaridan biri chuqur karlar uchun ko‘proq og‘zaki so‘zlarni o‘rganish imkoniyatini o‘z
ichiga oladi. [2] Biroq, adabiyotlarda koxlear implantlari bo‘lgan bolalarning normal
eshitadigan tengdoshlarining lug‘at bilimlari darajasiga, xususan, og‘zaki lug‘atga nisbatan
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
37
"qo‘lga olish" qobiliyatiga oid aralash xulosalar mavjud. [3; 4] Maktabgacha yoshdagi katta
lug‘atga ega bo‘lgan bolalar kichikroq so‘z boyligi bo‘lgan bolalarga qaraganda yaxshiroq til,
o‘qish va kognitiv natijalarga ega bo‘lishadi. [5] Shunday qilib, koxlear implantlari bo‘lgan
bolalarda leksik va akademik rivojlanish uchun umidlarni aniqlashni boshlash uchun normal
eshitish qobiliyatiga ega bolalarga nisbatan koxlear implantlari bo‘lgan bolalarda lug‘at
rivojlanishini tushunish muhimdir.
Lug‘at bilimi (odatda rasmlarni identifikatsiyalash va nomlash qobiliyati sifatida
o‘lchanadi) normal eshitish qobiliyatiga ega bo‘lgan bolalarda past lug‘at bilimiga qaraganda
yuqori akademik va kasbiy natijalar bilan bog‘liq. Hayot davomida lug‘at bilimlarining o‘sishi
so‘z boyligi kechikkanlar uchun oxir-oqibat tengdoshlariga “qo‘lga olish”ni qiyinlashtiradi.
Hatto optimal sharoitlarda ham (juda erta aniqlash va jarrohlik amaliyotiga erta kirish), koxlear
implantlardan foydalanadigan tug‘ma chuqur eshitish qobiliyatini yo‘qotgan bolalar 12
oygacha tovushga kira olmaydi. Natijada, koxlear implantlari bo‘lgan bolalar oddiy eshitadigan
tengdoshlaridan kamida bir yosh katta bo‘lgunga qadar tinglashni boshlash va og‘zaki tilni
o‘rganish imkoniyatiga ega emaslar. Biroq, koxlear implantlari bo‘lgan bolalarda tilni
o‘rganishda nuqson bo‘lishi shart emas, bu ularni tengdoshlari bilan teng ravishda lug‘atga ega
bo‘lishdan saqlaydi. Bundan tashqari, koxlear implantlari bo‘lgan ko‘plab bolalarda og‘zaki
bo‘lmagan kognitiv ko‘nikmalar mavjud bo‘lib, ular normal chegaralarga to‘g‘ri keladi. [6]
Kognitiv qobiliyatlar lug‘atni o‘zlashtirish asosida yotadi, chunki koxlear implantlari bo‘lgan
bolalar tovushga kirishlari bilanoq yangi so‘zlarni o‘rganishni boshlashlari mumkin.
Biroq, koxlear implantlari bo‘lgan bolalar oddiy eshitish qobiliyatiga ega bo‘lgan
tengdoshlarining so‘z boyligi bo‘yicha bilimlarini “qo‘lga kiritishga” urinishda kamchiliklarga
duch kelishadi. Oddiy eshitish qobiliyatiga ega bo‘lgan bolalarga nisbatan “o‘rtacha” lug‘atga
ega bo‘lish uchun yetarli lug‘at so‘zlarini rivojlantirishga koxlear implantlari bo‘lgan bolalar
lug‘at so‘zlarini oddiy eshitish qobiliyatiga ega bolalarga qaraganda tezroq o‘rganishlari kerak.
Dastlabki dalillar so‘z boyligi o‘sish sur’ati moslashuvchan ekanligini ko‘rsatsa-da, koxlear
implantlari bo‘lgan bolalar normal eshitish qobiliyatiga ega bo‘lgan tengdoshlariga qaraganda
lug‘at boyligi o‘sish sur’atini saqlab qolishlari aniq emas.
Koxlear implantatsiyaga ega bo‘lgan bolalarning eshitish qobiliyatiga ega tengdoshlari
bilan taqqoslanadigan so‘z boyligini rivojlantirishni kutish kerakmi yoki yo‘qligini aniqlash
juda muhimdir. Klinik mutaxassislar koxlear implant yordamida bolaning o‘sish tezligiga qarab
xizmat ko‘rsatish to‘g‘risida qaror qabul qiladilar. [7] Ota-onalar va o‘qituvchilarga koxlear
implantatsiyaga ega bo‘lgan bolaning muvaffaqiyati “kutilgan”ligi haqida maslahat beriladi.
Rivojlanishni kutish uchun belgilangan standartlar ota-onalar farzandining o‘sishiga qanday
qarashlarini, bola qanday xizmatlarni olishini va, ehtimol, ikkinchi koxlear implant qurilmasini
sotib olishni belgilaydi. Binobarin, mutaxassislar til ko‘nikmalarini, shu jumladan, so‘z boyligini
rivojlantirishda adekvat rivojlanish uchun oqilona mezonni belgilashlari shart. Bundan
tashqari, agar bolalar o‘zlarining oddiy eshitadigan tengdoshlarining so‘z boyliklarini “qo‘lga
olishlari” kutilmasa, bu ma’lumotni mutaxassislar va ota-onalarga yetkazish kerak.
Mavjud adabiyotlarni ko‘rib chiqish koxlear implantlari bo‘lgan bolalarda lug‘at bilimlari
holati haqida qarama-qarshi natijalar beradi. Ba’zi tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, koxlear
implantlari bo‘lgan bolalar yoki koxlear implantlari bo‘lgan bolalarning kichik guruhlari
tengdoshlari bilan solishtirganda lug‘at bilimlarining normal darajasiga erishgan yoki shunday
bo‘lishi mumkin. [8; 9] Boshqa tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, koxlear implantlari bo‘lgan
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
38
bolalar xronologik yoshiga mos keladigan tengdoshlari bilan taqqoslanadigan lug‘at bilimlarini
rivojlantirmaydilar.
Koxlear implantlari bo‘lgan bolalar o‘z yoshiga mos keladigan, eshitish qobiliyatiga ega
bo‘lgan tengdoshlariga o‘xshash so‘z boyligi (masalan, so‘zlarni qabul qilish va ifodalash)
bo‘yicha bilimga ega bo‘lishlari mumkinligi haqidagi ko‘plab tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, bu
natija, ayniqsa, erta yoshda koxlear implantatsiya qilingan bolalarga tegishli.
Koxlear implantatsiya - bu chuqur eshitish nuqsoni bo‘lgan bolalarda til rivojlanishini
ta'minlovchi zamonaviy tibbiy texnologiya. Ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, koxlear
implantli bolalar lug‘at rivojlanishida normal eshituvchi bolalarga nisbatan sekinroq sur'atda,
ammo implantatsiz kar bolalarga nisbatan tezroq rivojlanadi.
Meta-analiz natijalari shuni ko‘rsatadiki, koxlear implantli bolalar ekspressiv lug‘at (g = -
11.99; p < .001) va retseptiv lug‘at (g = -20.33; p < .001) ko‘rsatkichlarida normal eshituvchi
bolalarga nisbatan pastroq natijalar ko‘rsatadilar. Bu farqlar koxlear implant texnologiyasining
cheklovlari va erta eshitish tajribasining etishmasligini aks ettiradi.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, 2 yoshgacha implantatsiya qilingan bolalar retseptiv lug‘at
ko‘rsatkichlarida normal eshituvchi bolalarning o‘rtacha darajasiga erishish mumkin. Bu erta
implantatsiyaning muhim ahamiyatini ta'kidlaydi.
2025-yilgi yangi tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, koxlear implantatsiyadan keyin shakl
asosida belgilanadigan otlarning katta ulushi bo‘lgan bolalar 1, 2 va 3 yil o‘tgach kattaroq lug‘at
boyligiga ega bo‘ladilar. Bu lug‘at tarkibining sifatiy tarkibi muhimligini ko‘rsatadi.
1. Elektron hikoya kitoblaridan foydalanish
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, funksional nutq idrok etish qobiliyatiga ega bo‘lgan
koxlear implantli bolalar multimedia bilan boyitilgan intensiv lug‘at ta'limidan foyda olishlari
mumkin. Bu zamonaviy texnologiyalarning samaradorligini tasdiqlaydi.
2. Erta aralashuv dasturlari
Ota-onalar va mutaxassislar akademik lug‘atni darsdan oldin o‘rgatish kabi aralashuv
strategiyalari orqali koxlear implantli bolalarning lug‘at bilimidagi kechikishlarni qoplashga
tayyorlanishlari kerak. Bu proaktiv yondashuvning zarurligini ta'kidlaydi.
Oilaviy muhitning ta'siri
Sistematik sharh va meta-analiz natijalariga ko‘ra, oilaviy muhit koxlear implantli
bolalarning til rivojlanishiga katta ta'sir ko‘rsatadi. Bu oila a'zolarining faol ishtirokining ilmiy
jihatdan tasdiqlangan ahamiyatini ko‘rsatadi.
So‘z o‘rganish mexanizmlari
2-5 yoshli bollar bilan o‘tkazilgan eksperimental tadqiqotlar interaktiv o‘yin stsenariylari
orqali koxlear implantli bolalarning so‘z o‘rganish qobiliyatlarini tekshirdi. Bu o‘yin asosidagi
yondashuvning ilmiy asosini beradi.
Koxlear implantli maktabgacha yoshdagi bolalarda lug‘at boyligini oshirish uchun bir
qancha samarali usullar mavjud:
Kundalik muloqot va tilni boy qilish
Doimiy gaplashish va tasvirlash
- bola bilan har kuni muntazam ravishda gaplashing,
atrofdagi narsalarni, harakatlarni va his-tuyg‘ularni tasvirlab bering. Masalan, "Hozir biz
nonushta qilyapmiz. Bu issiq sut, mazali non" kabi oddiy gaplardan boshlang.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
39
Takrorlash va kengaytirish
- bola aytgan so‘zlarni takrorlab, ularga qo‘shimcha
ma’lumot qo‘shing. Agar bola "mashina" desa, siz "Ha, bu qizil mashina. Mashina tez yuradi" deb
javob bering.
O‘yin va faoliyat orqali o‘rgatish
Rol o‘yinlari
- uy-ro‘zg‘or, shifokor-bemor, do‘kon kabi o‘yinlar orqali turli vaziyatlardagi
so‘zlarni o‘rgating. Bu bolaga kontekst ichida yangi so‘zlarni eslab qolishga yordam beradi.
Rasmli kitoblar bilan ishlash
- har kuni kitob o‘qing va rasmlardagi narsalarni ko‘rsatib,
nom berish. Kitoblardagi voqealar haqida savol-javob qiling.
Musiqa va qo‘shiqlar
Oddiy qo‘shiqlar
- takrorlanadigan so‘zli qo‘shiqlar va she’rlar lug‘at boyligini oshirishda
juda samarali. Ritm va ohang so‘zlarni yodda saqlashga yordam beradi.
Vizual yordam vositalari
Rasmli kartalar
- kundalik ishlatilgan narsalar, hayvonlar, ranglar uchun rasmli kartalar
tayyorlang. Bular bilan o‘yin o‘ynang va so‘zlarni takrorlang.
Ishora tili bilan birlashtirish
- yangi so‘zlarni o‘rgatishda qo‘l ishoralaridan ham
foydalaning. Bu bolaga so‘zni tushunish va eslab qolishda yordam beradi.
Muhit va tajriba
Turli joylar
- bog‘, bozor, park kabi turli joylarga boring va u erda ko‘rgan yangi narsalar
nomini o‘rgating.
Amaliy faoliyat
- ovqat tayyorlash, bog‘dorchilik kabi faoliyatlarda ishtirok etish orqali
yangi so‘zlarni o‘rgating.
Muhim maslahatlar
Sabr-toqat
- har bir bolaning rivojlanish sur’ati turlicha bo‘ladi
Ijobiy muhit
- xatolarga e’tibor bermang, muvaffaqiyatlarni taqdirlang
Muntazamlik
- har kuni qisqa vaqt ajrating, uzun muddat bir vaqtda o‘tkazgandan ko‘ra
samarali
Audiolog va logoped bilan hamkorlik
- muntazam tekshiruvlar va professional
maslahatlar olish muhim
Koxlear implant bolaga eshitish imkoniyatini beradi, lekin til rivojlanishi uchun doimiy
mashq va qo‘llab-quvvatlash kerak. Oila a’zolarining faol ishtiroki bu jarayonda eng muhim
omil hisoblanadi.
Ilmiy asoslangan tavsiyalar:
1.
Erta implantatsiya
- 2 yoshgacha implantatsiya optimal natijalarga olib keladi
2.
Intensiv aralashuv
- multimedia va elektron vositalardan foydalanish samarali
3.
Oilaviy qo‘llab-quvvatlash
- oila muhitining ta'siri ilmiy jihatdan tasdiqlangan
4.
Interaktiv o‘yin
- o‘yin asosidagi o‘rgatish usullari samarali
5.
Proaktiv yondashuv
- oldindan lug‘at tayyorlash strategiyalari muhim
Tadqiqotlar bo‘yicha xulosa:
Koxlear implantatsiya bolalarda eshitish va muloqot uchun foyda keltiradi, bu erta va ikki
tomonlama implantatsiya bilan yanada ortadi. Ammo bu natijalar tibbiy qo‘shimcha kasalliklar
bilan cheklangan bo‘lishi mumkin.
Kelajakdagi tadqiqot yo‘nalishlari
Hozirgi tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, koxlear implantli bolalarda lug‘at rivojlanishi
murakkab jarayon bo‘lib, bir necha omilga bog‘liq:
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
40
Implantatsiya yoshi
Oilaviy muhit
Aralashuv strategiyalari
Individual xususiyatlar
Bu ma'lumotlar asosida koxlear implantli bolalar bilan ishlashda kompleks, ko‘p qirrali
yondashuvning zarurligini ta'kidlaydi.
Koxlear implantli bolalarda lug‘at boyligini rivojlantirish - bu murakkab, ammo amalga
oshirilishi mumkin bo‘lgan jarayon bo‘lib, bir necha asosiy tamoyillarga asoslanadi. Eng yaxshi
natijalar o‘yin, musiqa va kundalik faoliyat orqali erishiladi. Takrorlash, kengaytirish va ijobiy
muhit yaratish bolaning til rivojlanishida hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Vizual yordam vositalari va
amaliy tajribalar so‘zlarni chuqurroq o‘zlashtirishga yordam beradi. Har bir bolaning individual
rivojlanish sur’ati mavjudligi, sabr-toqat va muntazamlikning zaruriyati e’tiborga olinishi
kerak. Muvaffaqiyat bir kunda emas, balki uzluksiz va izchil ishlash natijasida erishiladi.
Koxlear implant - bu faqat boshlang‘ich qadam. Haqiqiy muvaffaqiyat oila, pedagog va tibbiy
mutaxassislarning birgalikdagi sa’y-harakatlari, bolaga bo‘lgan sevgi va ishonch asosida amalga
oshiriladi. To‘g‘ri yondashuv bilan bu bolalar to‘liq hayot kechirish va jamiyatda faol ishtirok
etish imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Waltzman, S. B., Cohen, N. L., Green, J., & Roland, J. T. (2002). Long-term effects of cochlear
implants in children. Otolaryngology-Head and Neck Surgery, 126, 505–511. doi:10/1067/
mhn.2002.124472
2.
James, D., Rajput, L., Brinton, J., & Goswami, U. (2009). Orthographic influences,
vocabulary development and phonological awareness in deaf children who use cochlear
implants. Applied Psycholinguistics, 30, 659–684. doi:10.1017/ S0142716409990063
3.
Convertino, C., Borgna, G., Marschark, M., & Durkin, A. (2014). Word and world knowledge
among deaf learners with and without cochlear implants. Journal of Deaf Studies and Deaf
Education, 19, 471–483. doi:10.1093/deafed/enu024
4.
Nicholas, J. G., & Geers, A. E. (2007). Will they catch up? The role of age at cochlear
implantation in the spoken language development of children with severe to profound hearing
loss. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 50, 1048–1062. doi:10.1044/1092-
4388(2007/073)
5.
Marchman, V. A., & Fernald, A. (2008). Speed of word recognition and vocabulary
knowledge in infancy predict cognitive and language outcomes in later childhood.
Developmental Science, 11, F9–F16. doi:10.111/j.1467-7687.2008.00671.x
6.
Geers, A. E., Nicholas, J. G., & Sedey, A. L. (2003). Language skills of children with early
cochlear
implantation.
Ear
and
Hearing,
24,
46S–58S.
doi:10.1097/01.AUD.00000515689.57380.1B
7.
Robbins, A. M. (2005). Clinical red flags for slow progress in children with cochlear
implants. Loud and Clear, 1, 1.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
41
8.
Connor, C. M., Craig, H. K., Raudenbush, S. W., Heavner, K., & Zwolan, T. A. (2006). The age
at which young deaf children receive cochlear implants and their vocabulary and speech
production growth: Is there an added value for early implantation? Ear and Hearing, 27, 628–
644. doi:10.1097/01. aud.0000240640.59205.42
9.
Geers, A. E., & Nicholas, J. G. (2013). Enduring advantages of early cochlear implantation
for spoken language development. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 56, 643–
653. doi:10.1093/deafed/enn046
10.
Geers, A. E., Nicholas, J. G., & Sedey, A. L. (2003). Language skills of children with early
cochlear
implantation.
Ear
and
Hearing,
24,
46S–58S.
doi:10.1097/01.AUD.00000515689.57380.1B
