ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
4
"HOZIRGI DAVRDA ABU ALI IBN SINO FALSAFIY MEROSIGA BERILAYOTGAN
E’TIBOR VA UNING IJTIMOIY-MA’NAVIY AHAMIYATI"
Norsafarova Zuhal Obid qizi
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
Milliy g‘oya ma’naviyat asoslari huquq ta’limi 2-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15826235
Annotatsiya
Ushbu maqolada buyuk alloma Abu Ali Ibn Sinoning falsafiy merosi va uning hozirgi
davrdagi ilmiy-ma’naviy ahamiyati tahlil etiladi. Ibn Sino tomonidan ilgari surilgan aql,
tafakkur, ruh va mavjudlik haqidagi falsafiy qarashlarning zamonaviy talqini, ularning yoshlar
tarbiyasidagi o‘rni yoritilgan. Ayniqsa, O‘zbekiston mustaqilligi yillarida alloma merosiga
berilayotgan e’tibor, Prezident Shavkat Mirziyoyevning siyosiy-nazariy yondashuvlari bilan
bog‘liq holda tahlil qilinadi. Ibn Sinoning asarlari nafaqat tarixiy, balki hozirgi jamiyat uchun
ham dolzarb ma’naviy manba sifatida qaraladi.
Kalit so‘zlar:
Ibn Sino, falsafa, aql, ma’naviyat, mustaqillik, meros, tafakkur, yoshlar
tarbiyasi, ilm, asr.
Abstract
This article analyzes the philosophical legacy of the great scholar Abu Ali Ibn Sina and its
scientific and spiritual significance in the modern era. The modern interpretation of the
philosophical views on reason, thought, soul and existence put forward by Ibn Sina is
highlighted, as well as their role in the education of youth. In particular, the attention paid to
the legacy of the scholar during the years of Uzbekistan's independence is analyzed in
connection with the political and theoretical approaches of President Shavkat Mirziyoyev. Ibn
Sina's works are considered not only historical, but also as a relevant spiritual source for
modern society.
Keywords:
Ibn Sina, philosophy, mind, spirituality, independence, heritage, thought,
youth education, science, century.
Аннотация
В данной статье анализируется философское наследие великого ученого Абу Али
ибн Сины и его научное и духовное значение в современную эпоху. Освещена
современная интерпретация философских взглядов Ибн Сины на разум, мысль, душу и
бытие, а также их роль в воспитании молодежи. В частности, анализируется внимание,
уделяемое наследию ученого в годы независимости Узбекистана, в связи с
политическими и теоретическими подходами Президента Шавката Мирзиёева. Труды
Ибн Сины рассматриваются не только как исторический, но и как актуальный
духовный источник для современного общества.
Ключевые слова:
Ибн Сина, философия, разум, духовность, независимость,
наследие, мысль, воспитание молодежи, наука, век.
Kirish
Buyuk ajdodlarimizning ilmiy-ma’naviy merosini asrash va uni abadiylashtirish, bugungi
avlod zimmasidagi eng mas’uliyatli vazifalardan biridir. Chunki millat taraqqiyoti tarixiy
xotirani asrash, ulug‘ allomalarning fikriy merosini chuqur anglash va uni yoshlar ongiga
singdirish bilan chambarchas bog‘liq. IX–X asrlar Markaziy Osiyo hududida ilm-fan va
tafakkur yuksak darajada taraqqiy etgan davr bo‘lib, bu asrlar bejizga “Allomalar davri” deb
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
5
atalmaydi. Aynan shu davrda Abu Rayhon Beruniy, Muso al-Xorazmiy, Imom al-Buxoriy, At-
Termiziy kabi jahon tamadduni tarixida iz qoldirgan buyuk zotlar yashab ijod qilganlar. Ular
orasida o‘zining chuqur tafakkuri, keng qamrovli ilmiy salohiyati, falsafiy qarashlari bilan
ajralib turadigan ulug‘ alloma — Abu Ali Ibn Sino alohida o‘rin tutadi. Ibn Sino nafaqat Sharq,
balki butun insoniyat madaniyatining yuksalishida muhim o‘rin egallagan siymo bo‘lib, uning
asarlari bugungi kunda ham o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan. U tomonidan yozilgan “Kitob ash-
Shifo”, “Al-Qonun fi’t-tibb”, “Ishorat va tanbihat” singari fundamental asarlar nafaqat tibbiyot
va tabiatshunoslik, balki falsafa, axloqshunoslik, mantiq va ruhshunoslik sohalarining ham
taraqqiyotiga ulkan hissa qo‘shgan. Zamon o‘tgan sari Ibn Sinoning ilmiy-falsafiy qarashlariga
bo‘lgan e’tibor ortib bormoqda. Bugungi kunda uning asarlari turli tillarga tarjima qilinmoqda,
ilmiy tadqiqotlar markaziga aylanmoqda. Ayniqsa, uning falsafiy merosi inson ma’naviyatini
shakllantirishda, yoshlarda tafakkur va tanqidiy fikrlashni rivojlantirishda muhim manba
bo‘lib xizmat qilmoqda. Ibn Sino falsafasi insonning ichki olamini anglash, ruhiy-axloqiy
komillikka erishish, ilmga muhabbat va aqlni ustuvor qadriyat sifatida e’zozlash g‘oyalari
bilan bugungi jamiyatimizda ham dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Shunday ekan, ushbu
maqolada Abu Ali Ibn Sino falsafiy merosiga hozirgi davrda berilayotgan e’tibor, uning yoshlar
tarbiyasidagi roli, ijtimoiy-ma’naviy hayotdagi o‘rni tahlil qilinadi va uning asarlarining
zamonaviy talqindagi ahamiyati yoritiladi.
Abu Ali Ibn Sino inson tafakkurining kuchiga chuqur ishonch bildirgan alloma sifatida,
aqlni eng yuksak qadriyat darajasiga ko‘targan. Uning fikricha, insonni kamolot sari olib
boruvchi kuch — bu aql va ilmga chanqoqlikdir. Ibn Sino o‘zining falsafiy asarlarida inson
tabiatini, ruh va jism o‘rtasidagi bog‘liqlikni, mavjudlik va mohiyat masalalarini chuqur tahlil
etgan [1,2005:34]. “Aql va ruh doimo harakatda bo‘lmog‘i lozim” degan g‘oya orqali u fikrlash,
bilish va komillik yo‘liga da’vat etadi. Ayniqsa, “Ishorot va tanbihat” asarida bu fikrlar aniq
ifodalangan bo‘lib, u yerda inson ruhining tozaligi va aqlning ustuvorligi haqida chuqur
falsafiy mulohazalar yuritilgan [2,1997:112]. Bugungi kunda Ibn Sino asarlariga bo‘lgan ilmiy
qiziqish ortib bormoqda. Uning asarlari qayta nashr qilinmoqda, falsafiy qarashlari esa turli
konferensiyalarda muhokama qilinmoqda. Jumladan, falsafa faniga oid o‘quv dasturlarida Ibn
Sino merosi alohida o‘rin egallaydi. Ayniqsa, falsafiy yo‘nalishda tahsil olayotgan talabalar
uchun uning mavjudlik haqidagi ta’limotlari asosiy nazariy baza sifatida o‘rganilmoqda
[3,2012:67]. Bu e’tibor nafaqat akademik doiradagina, balki jamiyatda ham sezilarli bo‘lib,
alloma siymosi orqali yoshlarni ma’naviy tarbiyalash, ularda ilmga qiziqish uyg‘otish yo‘lga
qo‘yilgan. Ibn Sino qarashlari bugungi yoshlar tarbiyasida muhim vosita bo‘lib xizmat
qilmoqda. U insonni o‘zini anglashga, fikr yuritishga, ongli yashashga chorlaydi. Bu jihatlar
aynan zamonaviy ta’limda ham aks etmoqda. Prezidentimiz ta’kidlaganidek, yuksak
ma’naviyatga ega jamiyat barpo etish — asosiy strategik maqsaddir [4,2008:46]. Shu ma’noda
Ibn Sino falsafasi — bu shunchaki o‘tmish merosi emas, balki bugungi ijtimoiy ongni
yuksaltirishga xizmat qiladigan kuchli g‘oyaviy manba sifatida qadr topmoqda. Uning
"kamolotga intilish" g‘oyasi yosh avlodni tarbiyalashda muhim rol o‘ynamoqda [4,2008:48].
O‘zbekiston mustaqillikka erishganidan so‘ng milliy qadriyatlarni tiklash, buyuk
ajdodlarimizning
ilmiy-falsafiy
merosini
o‘rganish
davlat
siyosatining
ustuvor
yo‘nalishlaridan biriga aylandi. Xususan, Abu Ali Ibn Sinoning ilmiy, falsafiy va axloqiy
qarashlariga bo‘lgan e’tibor ham keskin ortdi. Uning tavallud sanalari, asarlari, hayoti va
faoliyati xalqaro miqyosda nishonlana boshladi. Ibn Sino nomidagi ilmiy markazlar,
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
6
kutubxonalar, sog‘liqni saqlash va ta’lim muassasalari faoliyati yo‘lga qo‘yildi. Prezident
Shavkat Mirziyoyev bu borada shunday deydi: “Ibn Sino, Beruniy, Xorazmiy, Ulug‘bek kabi
ajdodlarimiz yaratgan ilmiy maktab bugungi yoshlarimiz uchun nafaqat faxr, balki o‘zlikni
anglash, dunyoqarashni shakllantirishning asosiy manbaiga aylanishi lozim.” [5,2021,124-
bet]. Bu so‘zlar mamlakatimizda buyuk allomalar merosini chuqur o‘rganish va u orqali
yoshlarga ma’naviy asos berish siyosiy va ma’rifiy tamoyil darajasiga ko‘tarilganini ko‘rsatadi.
Ibn Sino haqida nashr etilgan kitoblar soni ko‘paymoqda, asarlari zamonaviy o‘zbek tiliga
tarjima qilinib, o‘quv dasturlariga kiritilmoqda [5,2021:126]. Bundan tashqari, UNESCO
tomonidan 2021-yilda Ibn Sinoning 1040 yilligi xalqaro miqyosda nishonlanishi ham ushbu
e’tiborning global tus olganidan dalolat beradi. O‘zbekiston bu tashabbusni faol qo‘llab-
quvvatladi, bu esa Ibn Sino merosining xalqaro ilm-fan tizimidagi o‘rnini mustahkamladi.
Xulosa
Abu Ali Ibn Sino tomonidan yaratilgan ilmiy-falsafiy meros bugungi globallashuv davrida
ham o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan bebaho qadriyatdir. U o‘z asarlarida inson tafakkurining
cheksiz imkoniyatlariga ishonib, aql, ruh, mavjudlik va axloq masalalarini chuqur tahlil qilgan.
Aynan shu g‘oyalar zamirida zamonaviy jamiyatni ilm, ma’naviyat va axloq asosida
rivojlantirishga doir muhim saboqlar mujassam. Mustaqillik yillarida Ibn Sino merosini
chuqur o‘rganish va uni targ‘ib qilish davlat miqyosida yangi bosqichga ko‘tarildi. Uning
asarlari o‘quv dasturlariga kiritilib, xalqaro nufuzga ega ilmiy markazlar faoliyati
kengaytirildi. Prezident Shavkat Mirziyoyevning Ibn Sino ilmiy maktabini bugungi avlod
uchun yo‘lchi yulduz sifatida baholagani, alloma siymosining yoshlar tarbiyasidagi o‘rnini
yanada kuchaytirmoqda. Shu bois, Ibn Sino nomi va merosi bugungi yoshlarga faqat tarixiy
iftixor emas, balki tafakkur, kamolot va ongli hayot sari yo‘l ko‘rsatuvchi ma’naviy manba
sifatida xizmat qilmoqda. Bu merosni o‘rganish, qadrlash va zamon talablariga mos tatbiq
etish — kelajakka bo‘lgan mas’uliyatimiz ifodasidir.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Yoqubov I. Ibn Sino falsafiy qarashlari. Toshkent: O‘qituvchi, 2005. — 34-bet.
2.
Ibn Sino. Ishorot va tanbihat. Toshkent: Fan, 1997. — 112-bet.
3.
Yunusov A. O‘zbek falsafiy merosi tarixi. Toshkent: O‘qituvchi, 2012. — 67-bet.
4.
Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. Toshkent: Ma’naviyat, 2008. — 46–
48-betlar.
5.
Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. Toshkent: “O‘zbekiston”, 2021. — 124–
126-betlar
