ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
107
TURKIYADA ALISHER NAVOIY NOMI VA MEROSINING BADIIY-MADANIY
QADRLANISHI
Ochilova Maftuna Shuxratovna
Navoiy innovatsiyalar universiteti
“Ijtimoiy-gumanitar fanlar” kafedrasi o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16017242
Annotatsiya.
Ushbu maqolada Alisher Navoiy merosining Turkiyada badiiy va madaniy
jihatdan qanday qadrlanishi, uning zamonaviy turk adabiyotidagi ta’siri hamda ilmiy
hamkorliklar orqali davom etayotgan izlanishlar tahlil qilinadi. Tadqiqotda tarixiy manbalar
va zamonaviy adabiyotshunoslik qarashlari asosida tahliliy yondashuv qo‘llaniladi.
Kalit so‘zlar
: Alisher Navoiy, Turkiya, adabiy meros, turkiy madaniyat, tarjima,
adabiyotshunoslik.
Alisher Navoiy – turkiy xalqlar madaniy merosining eng yorqin siymolaridan biri,
o‘zining yuksak badiiy salohiyati, chuqur falsafiy tafakkuri va keng ilmiy dunyoqarashi bilan
nafaqat o‘z davrida, balki keyingi asrlarda ham Sharq adabiyoti va madaniyatiga beqiyos hissa
qo‘shgan mutafakkirdir. U o‘z asarlari orqali o‘zbek tilining adabiy til sifatida shakllanishi va
yuksalishida, shuningdek, umuman turkiy tillar adabiy jarayonining rivojlanishida muhim rol
o‘ynagan. Xususan, uning “Muhokamat ul-lug‘atayn” asari turkiy tilning ilmiy-nazariy
asoslarini himoya qilgan holda, uni forsiy tildan kam emasligini ilmiy jihatdan asoslab bergan.
Alisher Navoiy asarlarining adabiy, ma’naviy va estetik qiymati o‘z davrida ham, keyingi
asrlarda ham turkiy xalqlar orasida chuqur e’tirof etilgan. Xususan, Turkiyada Navoiy
merosiga nisbatan alohida e’tibor mavjud bo‘lib, bu e’tibor tarixiy, adabiy va madaniy omillar
bilan chambarchas bog‘liq. Usmonli davridayoq Navoiy g‘azallari, “Xamsa” asari va boshqa
adabiy merosi ilmiy va ijodiy doiralarda qiziqish uyg‘otgan. Usmonli turklari Navoiy
asarlaridan nafaqat estetik zavq olishgan, balki undan o‘z adabiyotlarini boyitishda ilhom
manbai sifatida foydalanganlar.
Bugungi kunda ham Turkiyada Alisher Navoiy nomi turli ilmiy va madaniy muassasalar,
kutubxonalar, tadbirlar orqali yashab kelmoqda. Navoiy asarlari turk tiliga tarjima qilinib,
keng jamoatchilik orasida tarqalgan. Bu esa uning merosini zamonaviy turk adabiyoti va
madaniyatida o‘rganish, anglash va qadr topishiga xizmat qilmoqda. Shu nuqtayi nazardan
qaralganda, Alisher Navoiy ijodining Turkiyada qanday qabul qilinayotgani, uning badiiy-
madaniy qadriyat sifatidagi o‘rni, zamonaviy adabiyotga ko‘rsatayotgan ta’siri va ilmiy
hamkorliklar orqali qanday targ‘ib etilayotgani alohida ilmiy e’tiborga loyiq masalalardandir.
Mazkur maqola aynan shu masalalarning ilmiy tahliliga bag‘ishlangan bo‘lib, unda
quyidagi ilmiy yo‘nalishlar asosida izlanish olib boriladi:
Turkiyada Alisher Navoiy asarlarining tarixi va tarqalish manbalari;
Navoiy nomining turk madaniy muhitida qadrlanish darajasi;
Zamonaviy turk adabiyotida Navoiy ijodining aks-sadosi va badiiy rezonanslari;
Ilmiy hamkorliklar, anjumanlar va tarjimalar orqali amalga oshayotgan madaniy
integratsiya jarayonlari.
Tadqiqotning maqsadi
— Alisher Navoiy merosining Turkiyada qanday tarixiy, badiiy
va madaniy kontekstda o‘rganilayotganini ochib berish, uni bugungi turkiy adabiy-madaniy
makonda tutgan o‘rni va ahamiyatini ilmiy asosda yoritishdan iborat.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
108
Tadqiqot obyekti
— Alisher Navoiy ijodi va uning Turkiyada qabul qilinishi jarayoni.
Tadqiqot predmeti
— Navoiy merosining Turkiya madaniy muhitidagi aks-sadosi,
tarjimalari, ilmiy izlanishlar va adabiy rezonansi.
Metodologik asos
— tahliliy, tarixiy-komparativ (taqqoslama), deskriptiv va
germenevtik metodlar asosida amalga oshiriladi.
Shunday qilib, maqolada Navoiy ijodining turkiy madaniyatda, xususan, Turkiyada
tutgan o‘rni yanada chuqurroq o‘rganilib, bugungi global madaniy muhitda uning merosini
saqlash va targ‘ib qilish yo‘llari ilmiy asosda yoritiladi.
1. Alisher Navoiy ijodining Turkiyadagi tarixiy o‘rni.
Alisher Navoiy ijodining
Turkiyada qadrlanishi uzoq tarixiy ildizlarga ega bo‘lib, bu holat Usmonli davlati davridayoq
boshlangani bilan ajralib turadi. XV–XVI asrlarda Navoiy asarlari Sharq adabiyoti va tasavvuf
tafakkurining markaziy namunalari sifatida e’tirof etila boshlagan. Ayniqsa, Navoiy
“Xamsa”sining yaratilishi, Nizomiy va Dehlaviy an’analarini davom ettirgan holda turkiy tilda
yozilgan mukammal poetik majmua sifatida turk ziyolilari va adabiy doiralar tomonidan
yuqori baholangan. Xususan, Usmonli adabiy muhitida faoliyat yuritgan shoir va yozuvchilar
Navoiy ijodidan ilhom olib, o‘z she’riyati va nasriy asarlarida uning g‘oyaviy-badiiy
yondashuvlarini takrorlaganlar. Bu holat o‘z navbatida, Navoiy ijodining umumturkiy adabiy
birlikda tutgan o‘rnini tasdiqlaydi. Navoiy g‘azallarining ko‘plab qo‘lyozmalari Turkiya
kutubxonalarida saqlanib qolgan bo‘lib, ular Usmonli kitobat san’atining nodir namunalaridan
hisoblanadi (Xojimatova, 2024). Shuningdek, tarixiy yozma manbalar va tazkiralarda
Navoiyga bo‘lgan e’tibor ko‘plab adabiy portretlar, ilmiy mulohazalar va tarjimai hollar orqali
mustahkamlangan. Bu jarayon, asosan, Navoiy ijodining didaktik va axloqiy mohiyatga ega
bo‘lishi, uning adabiyot orqali jamiyatni isloh qilishga qaratilgan dasturiy qarashlari bilan
bog‘liqdir (Xolmirzayeva, 2025). Shu tariqa, Alisher Navoiy ijodi Usmonli turk dunyosida
nafaqat adabiy-estetik mezon, balki ma’naviy-ma’rifiy manba sifatida ham qadrlangan.
2. Turkiyada Navoiy nomining madaniy qadriyat sifatida e’tirofi.
Bugungi kunda
Turkiyada Alisher Navoiy nomi nafaqat adabiy doiralarda, balki ommaviy madaniyat, ta’lim va
ilmiy sohalarda ham chuqur e’tibor bilan yodga olinadi. Istanbul, Ankara, Izmir kabi yirik
shaharlardagi kutubxonalar va arxivlarda Navoiy asarlarining qo‘lyozmalari va eski nashrlari
saqlanmoqda. Xususan, Istanbuldagi Sulaymoniya kutubxonasi fondida Navoiyga oid o‘nlab
qo‘lyozma asarlar mavjud bo‘lib, ular ustida tarixiy-filologik tadqiqotlar olib borilmoqda
(Madaliyeva, 2021). Shuningdek, Turkiya oliy o‘quv yurtlarida turkologiya, sharqshunoslik va
adabiyotshunoslik bo‘yicha mutaxassislar Alisher Navoiy asarlarini o‘quv dasturlariga
kiritgan bo‘lib, bu holat Navoiy ijodining ta’limiy ahamiyatini ifodalaydi. Ayrim
universitetlarda Navoiy merosiga bag‘ishlangan maxsus kurslar, ilmiy seminarlar va talaba
konferensiyalari tashkil etiladi. Turkiyada Navoiy nomi bilan atalgan ko‘chalar, madaniyat
markazlari, adabiy musobaqalar va esdalik tadbirlari uning shaxsiyati va ijodiy merosining
qadrlanayotganining yaqqol belgilaridan biridir. Bu esa, o‘z navbatida, Alisher Navoiy shaxsi
va ijodining turk madaniyatida badiiy qadriyat, ma’naviy me’ros va tarixiy o‘zlik ramzi sifatida
qabul qilinayotganini ko‘rsatadi.
3. Zamonaviy turk adabiyotida Navoiy merosining aks-sadosi.
Zamonaviy turk
adabiy jarayonida Alisher Navoiy ijodi badiiy va falsafiy mezon sifatida o‘z aksini topmoqda.
Ko‘plab turk adiblari va adabiyotshunoslari Navoiy merosini o‘rganib, uni o‘z ijodiy
izlanishlariga tadbiq etib kelmoqda. Bunda, ayniqsa, Navoiyning insonparvarlik, ijtimoiy
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
109
tenglik, axloqiy komillik, dunyoviy va diniy bilimlar uyg‘unligi haqidagi qarashlari asosiy
metodologik tayanch sifatida talqin etiladi (Xolmirzayeva, 2025). Navoiy asarlarining turk
tiliga tarjimalari bu jarayonda alohida o‘rin tutadi. So‘nggi yillarda “Xamsa”, “Lison ut-Tayr”,
“Mahbub ul-qulub” kabi asarlarning zamonaviy turk tilidagi tarjimalari chop etilib, keng
omma e’tiboriga havola qilindi. Bu tarjimalar asosan, Navoiy badiiy uslubining falsafiy
mazmunini asliga yaqin holda yetkazishga intilgan adabiy tarjimonlar tomonidan amalga
oshirilgan (Xojimatova, 2024). Zamonaviy turk she’riyatida Navoiy g‘azallarining mavzu
doirasi, badiiy timsollari, hatto qafiyaviy va aruz tizimiga asoslangan shakllarining davom
etayotganini kuzatish mumkin. Bu holat Navoiy ijodining poetik o‘lchamda ham turk adabiyoti
uchun tirik manba bo‘lib qolayotganidan dalolat beradi. Shu bilan birga, Navoiy asarlarining
ma’naviy-axloqiy mazmuni bugungi global tahdidlar fonida milliy o‘zlik va madaniy
identifikatsiyani mustahkamlash vositasi sifatida talqin etilmoqda.
4. Ilmiy tadqiqotlar va hamkorlik.
Turkiyada Alisher Navoiy ijodiga bag‘ishlangan
ilmiy tadqiqotlar soni yildan-yilga ortib bormoqda. Istanbul, Ankara, Konya, Izmir kabi
shaharlarda joylashgan universitetlarda turkologlar, sharqshunoslar va filologlar tomonidan
Navoiy asarlari ustida ilmiy dissertatsiyalar, maqolalar va monografiyalar yaratilmoqda.
Ayniqsa, Navoiyga bag‘ishlangan ilmiy anjumanlar, xalqaro konferensiyalar va davra
suhbatlari uning ilmiy-nazariy merosini chuqur o‘rganish va yangicha talqin etish imkonini
bermoqda. O‘zbekiston va Turkiya o‘rtasidagi adabiy-ilmiy hamkorliklar ham so‘nggi yillarda
faollashib bormoqda. Qo‘shma ilmiy ekspeditsiyalar, arxiviy izlanishlar, ikki tomonlama
nashrlar orqali Navoiy ijodi yangi yondashuvlar asosida o‘rganilmoqda (Uluch & Seyhanlar,
2018). Shuningdek, “turkiy adabiyot integratsiyasi” konsepsiyasi doirasida Navoiy merosining
umumturkiy badiiy ongni shakllantirishdagi o‘rni qayta baholanmoqda. Bu jarayon, bir
tomondan, Alisher Navoiy merosining xalqaro miqyosda ilmiy nufuzini oshirsa, boshqa
tomondan, turkiy xalqlar o‘rtasida madaniy aloqalarni mustahkamlovchi umumiy ma’naviy
platformani shakllantiradi. Ayniqsa, turkiy integratsiya tashkilotlari, madaniy fondlar va ilmiy
akademiyalar tomonidan amalga oshirilayotgan qo‘shma tashabbuslar Navoiy ijodining
dolzarbligini yana bir bor tasdiqlaydi.
Xulosa.
Turkiyada Alisher Navoiy nomi va ijodiy merosi chuqur hurmat bilan
qadrlanadi. Uning asarlari nafaqat tarjima qilinib, o‘rganilmoqda, balki zamonaviy turk
adabiyotida ham yangi ruh, g‘oya va badiiy-estetik mezon sifatida aks etmoqda. Ilmiy
izlanishlar, madaniy tadbirlar va ikki tomonlama hamkorliklar orqali Navoiy merosi bugungi
kunda ham dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Shu jihatdan, Navoiy ijodi turkiy xalqlar birligini
mustahkamlovchi madaniy-ma’naviy ko‘prik vazifasini o‘tamoqda.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Xojimatova, D. (2024). Navoiy va Usmonli davri adabiy aloqalari. Istanbul Universiteti
Nashriyoti.
2.
Xolmirzayeva, N. (2025). Zamonaviy turk adabiyotida Alisher Navoiy merosi. Ankara:
Turk adabiyoti fondi.
3.
Madaliyeva, Z. (2021). Turkiyadagi kutubxonalarda saqlanayotgan Navoiy qo‘lyozmalari.
O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
110
4.
Uluch, M., & Seyhanlar, H. (2018). O‘zbekiston-Turkiya ilmiy aloqalari: Navoiy
tadqiqotlari tajribasi. Toshkent: Ijtimoiy fanlar akademiyasi.
