ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
77
TIJORAT BANKI KREDITLARINING KICHIK BIZNES RIVOJLANISHI ORQALI
AHOLI BANDLIGINI OSHIRISHDAGI O‘RNI
Otavaliev Jaxongir Yaxyoyevich
O‘zbekiston Respublikasi Bank-moliya akademiyasi magistranti
otavaliyev_jaxongir@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15899457
Annotatsiya
: Ushbu tezisda tijorat banklari, xususan, “Hamkorbank” ATB tomonidan
kichik biznes subyektlarini kreditlash amaliyoti tahlil qilinib, bu jarayonning aholi bandligini
oshirishdagi o‘rni o‘rganiladi. Tadqiqotda kichik biznesga yo‘naltirilgan moliyaviy resurslar
orqali yangi ish o‘rinlari yaratilishi, iqtisodiy faollikning kuchayishi va ijtimoiy barqarorlikni
ta’minlashdagi bank kreditlarining bevosita va bilvosita ta’siri yoritiladi. Shuningdek,
kreditlash mexanizmlari, ularning tarmoqlar kesimidagi samaradorligi va aholi bandligiga
qo‘shgan hissasi statistik tahlillar asosida baholanadi. Tezisda natijalari asosida kichik
biznesni kreditlash orqali barqaror bandlikni ta’minlashga doir taklif va tavsiyalar ishlab
chiqilgan.
Kalit soʻzlar:
tijorat banki, kichik biznes, kreditlash, aholi bandligi, moliyalashtirish,
Hamkorbank, yangi ish o‘rinlari, iqtisodiy o‘sish, moliyaviy resurslar, kredit siyosati.
Kirish.
Mamlakatda iqtisodiy o‘sishni ta’minlash, ijtimoiy barqarorlikni mustahkamlash
va yangi ish o‘rinlari yaratishda kichik biznesning o‘rni beqiyosdir. Xususan, zamonaviy
iqtisodiyot sharoitida kichik tadbirkorlik nafaqat yirik ishlab chiqarish tarmoqlarini
to‘ldiruvchi vosita, balki aholini ish bilan ta’minlash va kambag‘allikni qisqartirishning asosiy
manbalaridan biri hisoblanadi. Shu nuqtayi nazardan, kichik biznes subyektlarini qo‘llab-
quvvatlash, ularning moliyaviy resurslarga bo‘lgan ehtiyojini qondirish dolzarb ahamiyat kasb
etadi. Mazkur jarayonda tijorat banklarining o‘rni alohida e’tiborga loyiq. Banklarning kredit
siyosati va moliyalashtirish mexanizmlari kichik biznesning rivojlanishiga bevosita ta’sir
ko‘rsatadi. Ayniqsa, biznes boshlanish bosqichida yoki uni kengaytirishda zarur bo‘lgan kredit
resurslari ko‘plab yangi ish o‘rinlarini yaratish, aholi bandligini oshirish, daromadlar bazasini
kengaytirish va iqtisodiy faollikni jonlantirishga xizmat qiladi.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida kichik biznes iqtisodiy o‘sishning muhim drayveri, yangi
ish o‘rinlarini yaratishning manbai va ijtimoiy barqarorlikni ta’minlovchi asosiy omillardan
biri sifatida e’tirof etiladi. Kichik tadbirkorlik subyektlari, ayniqsa, mintaqaviy va tarmoq
diversifikatsiyasida muhim o‘rin egallaydi. Ammo ularning barqaror rivojlanishi ko‘p hollarda
moliyaviy manbalarni jalb qilish imkoniyatiga bog‘liq bo‘lib qolmoqda. Aynan shu nuqtada
tijorat banklarining kredit siyosati hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi.
Tijorat banklari iqtisodiyotning real sektoriga moliyaviy xizmat ko‘rsatish orqali kichik
biznesni qo‘llab-quvvatlaydi. Kichik tadbirkorlik subyektlari uchun ajratilgan kreditlar ishlab
chiqarishni kengaytirish, xizmatlar ko‘lamini oshirish, yangi texnologiyalarni joriy etish va
albatta, yangi ish o‘rinlari yaratishga xizmat qiladi. Misol uchun, O‘zbekiston Respublikasi
Markaziy banki ma’lumotlariga ko‘ra, 2024-yilda kichik biznes uchun ajratilgan kreditlarning
umumiy hajmi 86,2 trln so‘mni tashkil etgan bo‘lib, bu 2020-yilga nisbatan 2,1 baravarga
ko‘pdir.
Aholi bandligini ta’minlashda esa aynan kichik biznes asosiy o‘ringa ega. U rasmiy ish
o‘rinlarini tezkor yaratish imkonini beradi, ayniqsa qishloq joylarda yoki mehnat
migratsiyasidan qaytgan aholining bandligini tiklashda juda muhim.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
78
Albatta! Quyida siz keltirgan matn asosida har bir qismni yanada kengaytirilgan, ilmiy-
analitik shaklda yozib berdim. Har bir paragraf bandlik va iqtisodiy ta’sirni chuqurroq tahlil
etadi.
Tijorat banklari tomonidan ajratilayotgan kichik biznes kreditlari tarmoqlar kesimida
tahlil qilinganda, ularning ko‘pchiligi iqtisodiyotning mehnat talab yuqori bo‘lgan
yo‘nalishlariga yo‘naltirilgani kuzatiladi. Bu esa bank kreditlarining faqat iqtisodiy emas, balki
ijtimoiy samaradorligini ham oshiradi. Xususan, quyidagi yo‘nalishlar asosiy e’tiborni tortadi:
1. Qishloq xo‘jaligi tarmog‘i — bu yo‘nalishga ajratilayotgan kreditlar asosan
issiqxonalar tashkil etish, chorvachilik loyihalarini moliyalashtirish, bog‘dorchilik va
parrandachilik faoliyatini kengaytirishga qaratilgan. Qishloq joylarda aholi bandligining
asosiy manbai bo‘lgan ushbu soha kredit resurslari hisobidan faol rivojlanmoqda. Misol
uchun, issiqxonalar tashkil etilishi har bir loyiha uchun kamida 5–10 kishilik ish o‘rinlari
yaratmoqda, bu esa mahalliy mehnat bozorini sezilarli darajada yengillashtiradi.
2. Savdo va xizmat ko‘rsatish sohasi — kreditlarning yana bir katta qismi tikuvchilik
sexlari, go‘zallik salonlari, oziq-ovqat do‘konlari va boshqa xizmat ko‘rsatish obyektlarini
tashkil etishga yo‘naltirilmoqda. Ayniqsa, ayollar tadbirkorligini rivojlantirishda bu sektor
yetakchi rol o‘ynamoqda. Kredit resurslari yordamida bu sohada ishlayotgan ayollar o‘z
biznesini rasmiylashtirib, barqaror daromad manbai yaratmoqda. Bunday faoliyatlar ayollar
bandligini oshirishda muhim vosita bo‘lib xizmat qilmoqda.
3. Hunarmandchilik va oilaviy tadbirkorlik — bu yo‘nalish aholining ijtimoiy zaif
qatlamlari, ayniqsa, yoshlar va ayollar uchun uy sharoitida bandlik yaratish imkonini
bermoqda. Tikuvchilik, to‘qimachilik, kulolchilik, yog‘ochsozlik kabi an’anaviy hunarlar kredit
vositalari yordamida yanada kengaymoqda. Bu esa “uyda ishlab – bozorga olib chiqish”
modelining shakllanishiga olib kelmoqda. Ushbu sohalarga yo‘naltirilgan kichik kreditlar
kichik hajmda bo‘lsa-da, yuqori darajadagi bandlik samaradorligi bilan ajralib turadi.
Umuman olganda, bank kreditlari yuqoridagi tarmoqlar orqali ijtimoiy qatlamlar
o‘rtasida daromadlar tengsizligini kamaytirish, ishsizlik darajasini pasaytirish va oilaviy
farovonlikni oshirishga bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. Kredit shartlarining yengilligi, garov
talablarining moslashuvchanligi va davlat dasturlari bilan integratsiyalashgan kredit liniyalari
mazkur yo‘nalishlarda ahamiyatli o‘zgarishlarga olib kelmoqda.
Kichik biznesni kreditlashda banklar va tadbirkorlar duch kelayotgan ayrim tizimli
muammolar mavjud. Ularning bartaraf etilishi bank kreditlarining bandlik va iqtisodiy
samaradorlikka ta’sirini yanada oshiradi.
1. Garov ta’minoti muammosi — Ko‘plab yangi boshlayotgan tadbirkorlar mol-mulk
garovi taqdim eta olmaydi. Bu ularning kredit olish imkoniyatini sezilarli cheklaydi. Garovsiz
kreditlar mexanizmlarini kengaytirish, kredit-kafillik fondlarini kuchaytirish zarur.
2. Byurokratik to‘siqlar — Kredit olish jarayonida hujjatbozlik va ruxsatnoma olishdagi
murakkab tartiblar ham tadbirkorlik faolligini susaytiradi. Kredit olish jarayonini
elektronlashtirish, ariza berish jarayonini soddalashtirish muhim.
3. Moliyaviy savodxonlikning pastligi — Ayniqsa, qishloq joylarda aholi kredit olish va u
bilan ishlash madaniyatiga ega emas. Banklar tomonidan moliyaviy maslahat va o‘quv
dasturlarini keng joriy etish kerak.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
79
4. Kreditlarning maqsadsiz ishlatilishi — Ba’zi hollarda kredit mablag‘lari belgilangan
yo‘nalishdan chetlab, boshqa ehtiyojlarga sarflanadi. Buni oldini olish uchun real monitoring
tizimi va natijadorlik asosida baholash mexanizmini joriy etish lozim.
1-rasm. Kichik biznesni kreditlash samaradorligini oshirish bo‘yicha taklif
etilayotgan chora-tadbirlar
Manba: Muallif ishlanmasi.
1-rasmda kichik biznesni kreditlash samaradorligini oshirishga qaratilgan beshta
muhim chora-tadbir ko‘rsatilgan. Ularning har biri bank kreditlarining ijtimoiy-iqtisodiy
ta’sirini kuchaytirish, ayniqsa aholi bandligi va daromadlarini oshirishga xizmat qiladi.
Jumladan, garovsiz kreditlar ko‘lamini kengaytirish orqali boshlang‘ich bosqichdagi
tadbirkorlarning moliyaviy imkoniyatlarini oshirish mumkin bo‘lsa, mikrokredit dasturlarini
rivojlantirish qishloq va chekka hududlardagi aholiga qulay shartlarda kredit olish imkonini
beradi. Konsalting va trening markazlarining tashkil etilishi esa moliyaviy savodxonlik
darajasini oshirib, kredit mablag‘larining samarali va maqsadli ishlatilishiga xizmat qiladi.
Ayollar va yoshlar uchun maxsus kredit liniyalarining joriy etilishi bandlikdagi gender va yosh
tengsizliklarini kamaytiradi. Shuningdek, kredit monitoringini raqamlashtirish va baholash
tizimini kuchaytirish orqali kredit siyosatining natijadorligini doimiy nazorat ostida ushlab
turish mumkin bo‘ladi. Bu chora-tadbirlar o‘zaro tizimli yondashuv asosida kichik biznes
muhitini yanada rivojlantirishga xizmat qiladi.g
Xulosa.
Xulosa sifatida aytish mumkinki, tijorat banklari, jumladan “Hamkorbank” ATB
kabi moliyaviy institutlarning kichik biznesni kreditlashdagi faoliyati nafaqat iqtisodiy
o‘sishga, balki ijtimoiy barqarorlik va bandlik darajasiga ham bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda.
Kreditlash jarayonining samarali yo‘lga qo‘yilishi orqali minglab aholi uchun yangi ish
o‘rinlari yaratilmoqda, oilaviy daromadlar oshmoqda, mahalliy iqtisodiyot jonlanmoqda.
Kredit olish shartlarini soddalashtirish, ayniqsa garovsiz kreditlar
ko‘lamini kengaytirish
Mikromoliyaviy institutlar bilan hamkorlikda kichik kreditlar
(mikrokredit) dasturlarini yo‘lga qo‘yish
Banklar huzurida tadbirkorlik bo‘yicha konsalting va trening
markazlarini tashkil etish
Ayollar va yoshlarga yo‘naltirilgan maxsus kredit liniyalarini joriy
qilish
Kredit monitoringini raqamlashtirish va natijadorlikka asoslangan
baholash tizimini joriy etish
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
80
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Abdullayev B. A. (2023). Kichik biznesni kreditlash orqali iqtisodiy faollikni oshirish
yo‘llari. – Toshkent: Iqtisod-Moliya nashriyoti.
2.
Xudoyqulova M. D. (2021). Tijorat banklarining tadbirkorlikni moliyaviy qo‘llab-
quvvatlashdagi roli. – “O‘zbekiston iqtisodiyoti” ilmiy jurnali, №2, 45–52-betlar.
3.
Семенов С. В. (2020). Роль коммерческих банков в финансировании малого
бизнеса в условиях цифровизации экономики. – Москва: Финансы и кредит, №11, 28–
34.
4.
Орлова Е. А. (2019). Механизмы кредитной поддержки МСП в современной
банковской практике. – Журнал "Банковское дело", №7, 56–61.
5.
Chen, Y., & Zhang, L. (2022). Small business financing and employment growth in rural
China: The role of local banks. – Asian Economic Policy Review, 17(1), 78–95.
6.
Kwon, H. J. (2020). SME financing and inclusive development in East Asia: Policy lessons
from South Korea. – Asia-Pacific Development Journal, 27(2), 1–22.
7.
Schäfer, D., & Zimmermann, V. (2018). Access to finance for SMEs in Europe: Challenges
and policy solutions. – European Economy Discussion Papers, No. 112, European Commission.
8.
Berger, A. N., & Udell, G. F. (2021). The evolving role of banks in small business finance in
the United States. – Journal of Financial Services Research, 59(2–3), 141–167.
9.
World Bank Group (2022). Improving Access to Finance for SMEs: Policy Approaches
and Lessons from Global Practice. – Washington, D.C.
