ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
170
TADQIQOT METODOLOGIYASIDAGI NOANIQLIKLARNI BARTARAF ETISH
METODLARI
Mamasidiqova Odina Islomjon qizi
University of Business and Science
Pedagogika va psixologiya kafedrasi o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16349249
Annotatsiya:
Ushbu maqolada ilmiy tadqiqot metodologiyasida uchraydigan
noaniqliklar va ularni bartaraf etish usullari ko‘rib chiqiladi. Ilmiy metodologiya har qanday
tadqiqotning asosiy tayanchi bo‘lib, metodologik xatolar yoki noaniqliklar natijaviylikka salbiy
ta’sir ko‘rsatadi. Maqolada metodologik noaniqliklarning sabablari, ularni aniqlash yo‘llari
hamda zamonaviy metodlar asosida bartaraf etish usullari tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
Tadqiqot metodologiyasi, noaniqliklar, metodologik aniqlik, ilmiy izlanish,
metod tanlash, pilot tadqiqot, tahlil metodlari, ilmiy ishonchlilik.
Аннотация:
В данной статье рассматриваются неопределенности, возникающие в
методологии научного исследования, а также методы их устранения. Методология
является основой любого научного исследования, и любые методологические ошибки
или неопределенности могут отрицательно повлиять на достоверность результатов. В
статье анализируются причины методологических неопределенностей и современные
методы их устранения.
Ключевые
слова:
Методология
исследования,
неопределенностиб,
методологическая точность, научное исследование, выбор метода, пилотное
исследование, методы анализа, научная достоверность.
Abstract:
This article explores the uncertainties encountered in research methodology
and discusses methods to address them. Methodology forms the foundation of any scientific
study, and any methodological errors or ambiguities can negatively affect the validity of
results. The paper analyzes the causes of methodological uncertainties and modern
approaches to eliminate them.
Key words:
Research methodology, uncertainties, methodological accuracy, scientific
research, method selection, pilot study, analytical methods, research reliability.
Kirish/
Ilmiy tadqiqot-bu izchil va tizimli yondashuvni talab qiladigan murakkab
jarayon. Bu jarayonda metodologiya, ya’ni tadqiqot usullari majmuasi, asosiy o‘rin tutadi.
Afsuski, ko‘plab tadqiqotlarda metodologik noaniqliklar yoki xatoliklar uchrab turadi. Bu esa
natijalarning ishonchliligi va qabul qilinadigan ilmiy xulosalarga putur yetkazadi. Metodologik
noaniqliklar-bu tadqiqotning rejalashtirish, usul tanlash, ma’lumot to‘plash va tahlil qilish
bosqichlarida yuzaga keladigan aniqlanmagan, noto‘g‘ri yoki chalkash jihatlardir. Ushbu
maqolaning maqsadi-ilmiy izlanishlarda yuzaga keladigan metodologik noaniqliklarni
aniqlash, ularning sabablari va oqibatlarini tahlil qilish hamda ularni bartaraf etishning
innovatsion va klassik usullarini ko‘rsatishdan iborat.
Adabiyotlar tahlili.
Ilmiy metodologiya bo‘yicha olib borilgan ko‘plab tadqiqotlarda
metodologik aniqlikning ilmiy natijalarga bevosita ta’siri borligi qayd etilgan. Masalan,
Popperning “Falsifikatsiya printsipi” (1959) va K. Kohnning "Ilmiy inqiloblar tuzilmasi"
(1962) asarlarida ilmiy metodning aniq va lo‘nda bo‘lishi asosiy shartlardan biri sifatida
ta’kidlangan. Shuningdek, zamonaviy manbalarda (masalan, Cresswell, 2014; Flick, 2018)
tadqiqot dizayni va uslubiy yondashuvlar tafsilot bilan bayon qilingan.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
171
Tadqiqot metodologiyasi.
Tadqiqot metodologiyasi ikki asosiy yo‘nalishda ko‘rib
chiqiladi:
-Kvantitativ metodlar
- bu o‘lchash, statistik tahlil va aniq sonli natijalarni talab
qiladigan yondashuvlar.
-Kvalitativ metodlar
- bu insoniy tajriba, fikr va ijtimoiy muhitni tushunishga
asoslangan metodlar.
Noaniqliklar ko‘pincha quyidagi bosqichlarda paydo bo‘ladi:
-Tadqiqot muammosini noto‘g‘ri aniqlash
-Nomuvofiq metod tanlash
-Noto‘g‘ri ma’lumot to‘plash va kodlash
-Tahlil va interpretatsiya jarayonidagi subyektivlik
Ushbu noaniqliklarni bartaraf etishda tizimli yondashuv, metodologik moslik va
ishonchli vositalar qo‘llanilishi lozim.
Muhokama.
Tadqiqot metodologiyasidagi noaniqliklar ko‘pincha ilmiy savodsizlik,
tajriba yetishmasligi yoki noto‘g‘ri tushunilgan metodlar natijasida yuzaga keladi. Misol
uchun, o‘rta statistikani talab qiladigan masalada faqat kuzatuv metodidan foydalanish, yoki
aksincha, kichik hajmdagi sifatli ma’lumotni kvantitativ tahlil qilish kabi xatoliklar keng
tarqalgan.
Noaniqliklarni bartaraf etishning asosiy usullari:
-Tadqiqot rejasining oldindan ishlab chiqilishi (research design)
- har bir bosqich
rejalashtirilgan bo‘lishi kerak.
-Metodlarning to‘g‘ri tanlanishi
- mavzuga mos, ishonchli va validlangan metodlar
tanlanishi lozim.
-Pilot tadqiqot o‘tkazish
- metod va vositalarning amaliyotdagi samaradorligini
tekshirish imkonini beradi.
-Peer-review va ekspert bahosi
- tashqi ekspertlar fikri orqali noaniqliklarni aniqlash.
-Ochiqlik va shaffoflik
- tadqiqot jarayoni va usullari haqida to‘liq va aniq axborot
berish.
Bundan tashqari, zamonaviy texnologiyalar, masalan
NVivo
,
SPSS
,
R
yoki
ATLAS.ti
kabi
dasturlar yordamida ma’lumotlar to‘plash va tahlil qilish jarayoni aniq va ishonchli bo‘lishi
mumkin.
Xulosa.
Tadqiqot metodologiyasida aniqlik - bu ilmiy ishning ishonchliligi, qayta
tiklanishi va qabul qilinishi uchun zarur shartdir. Noaniqliklar esa ilmiy ishning sifati va
natijalarining qimmati bilan bog‘liq muammolarni keltirib chiqaradi. Shu bois, har bir
tadqiqotchi o‘z ishida metodologik aniqlikka katta e’tibor qaratishi, kerak bo‘lsa, ekspert
maslahatlari, dasturiy vositalar va metodik qo‘llanmalar yordamidan foydalanishi lozim.
Shuningdek, tadqiqot metodologiyasini chuqur tushunish, uni zamon talablari asosida
takomillashtirish orqali ilmiy yondashuvning sifatini oshirish mumkin.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Popper, K. (1959).
The Logic of Scientific Discovery
. London: Routledge.
2.
Kuhn, T. (1962).
The Structure of Scientific Revolutions
. University of Chicago Press.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
172
3.
Creswell, J. W. (2014).
Research Design: Qualitative, Quantitative, and Mixed Methods
Approaches
. SAGE Publications.
4.
Flick, U. (2018).
An Introduction to Qualitative Research
. SAGE.
5.
Salomov, A. (2021).
Ilmiy tadqiqot metodlari: nazariya va amaliyot
. Toshkent: Fan
nashriyoti.
6.
Xodjayeva, N. (2019).
Metodologik yondashuvlar tahlili
. Samarqand: SamDU.
