ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
148
ATROF-MUHIT IFLOSLANISHINING GEOGRAFIK OMILLARI
Mamanov O‘tkir Xudoyberdiyevich
Jizzax viloyati xalq ta'limi boshqarmasiga qarashli ko'zi ojiz va zaif ko'ruvchi bolalar
uchun ixtisoslashtirilgan maktab-internati o'qituvchisi
email: u.mamanov@mail.ru
https://doi.org/10.5281/zenodo.16734939
Annotatsiya
Ushbu maqolada atrof-muhit ifloslanishining asosiy geografik omillari tahlil qilingan.
Xususan, tabiiy-geografik sharoitlar, ijtimoiy-iqtisodiy faoliyatlar va texnogen jarayonlarning
ifloslanish darajasiga ta’siri o‘rganilgan. Har bir omilning ekologik muhitga ko‘rsatgan bevosita
va bilvosita ta’siri hududiy misollar asosida yoritilgan. Maqolada ifloslanish manbalarini
aniqlashda geografik yondashuvning ahamiyati asoslab berilgan va ekologik barqarorlikni
ta’minlash uchun tavsiyalar berilgan.
Kalit so‘zlar.
Atrof-muhit, ifloslanish, geografik omillar, tabiiy-geografik sharoit, texnogen omillar,
ijtimoiy-iqtisodiy omillar, ekologik xavf, barqaror rivojlanish.
Kirish
Bugungi kunda ekologik muammolar insoniyat hayoti uchun eng dolzarb masalardan biri
bo‘lib qolmoqda. Ularning eng muhimlaridan biri — bu atrof-muhitning ifloslanishidir. Havo,
suv, tuproq va biologik xilma-xillikning ifloslanishi nafaqat tabiiy resurslarning kamayishiga,
balki inson salomatligiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu jarayonlar bir qator omillar
ta’sirida yuzaga chiqadi. Ayniqsa, geografik omillar atrof-muhit ifloslanishining shakllanishi va
tarqalishida muhim o‘rin tutadi. Ushbu maqolada atrof-muhit ifloslanishiga sabab bo‘ladigan
asosiy geografik omillar — tabiiy-geografik, ijtimoiy-iqtisodiy va texnogen omillar tahlil
qilinadi.
Asosiy qism
1. Tabiiy-geografik omillar
Tabiiy-geografik omillar — bu ifloslanish manbalarining joylashuvi, ularning tarqalish
tezligi va yo‘nalishini belgilab beradigan omillardir:
Iqlim sharoiti
– Havo harorati, shamol yo‘nalishi, yog‘ingarchilik miqdori kabi iqlimiy
omillar iflos moddalar tarqalishida hal qiluvchi rol o‘ynaydi.
Relyef
– Tog‘li va vodiyli hududlarda iflos moddalar to‘planib qolishi yoki pastliklarga
oqib tushishi kuzatiladi.
Suv resurslari
– Daryo va ko‘llar orqali ifloslantiruvchi moddalar boshqa hududlarga
ko‘chishi mumkin.
Tuproq xususiyatlari
– Ayrim tuproqlar iflos moddalarni ushlab qolish yoki chuqur
qatlamlarga o‘tkazish xususiyatiga ega.
2. Ijtimoiy-iqtisodiy omillar
Sanoatlashtirish
– Sanoat korxonalari havo, suv va tuproqni ifloslantiruvchi asosiy
manba hisoblanadi.
Transport vositalari
– Avtomobil, temiryo‘l va havo transporti chiqindilari atmosferaga
turli zararli gazlarni chiqaradi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
149
Aholi zichligi
– Katta shaharlarda chiqindilar miqdori ko‘payadi, chiqindini qayta ishlash
tizimi yetarli emas.
Qishloq xo‘jaligi
– Kimyoviy o‘g‘itlar, pestitsidlar, agrokimyoviy vositalar orqali yer va
suv ifloslanadi.
3. Texnogen omillar
Sanoat chiqindilari
– Maxsus tozalovchi inshootlarsiz ishlayotgan zavod-fabrikalar
ekologik muhitga tahdid soladi.
Energetika
– Neft, gaz, ko‘mir asosida ishlaydigan issiqlik elektr stansiyalari atmosfera
va suv havzalariga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Radiatsiya
– Atom elektr stansiyalari yoki radiatsion chiqindilar noto‘g‘ri saqlansa,
radioaktiv ifloslanish yuzaga keladi.
Avariyalar
– Neft to‘kilishi, kimyoviy moddalarning tabiiy muhitga to‘kilishi yirik
ekologik fojialarga sabab bo‘ladi.
Xulosa
Atraf-muhit ifloslanishi ko‘p omilli muammo bo‘lib, uni bartaraf etishda har bir geografik
omilni chuqur tahlil qilish zarur. Har bir hududning tabiiy va ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlariga
mos holda ekologik siyosat ishlab chiqilishi kerak. Geografik yondashuv orqali ifloslanish
manbalarini aniqlash, ularni kamaytirish yo‘llarini ishlab chiqish, shuningdek, barqaror
rivojlanish strategiyasini shakllantirish mumkin. Shu yo‘l bilan insoniyat o‘z hayot tarzini tabiiy
muhit bilan uyg‘unlashtirgan holda yashash imkoniyatiga ega bo‘ladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Alimov A.A. (2019).
Atrof-muhit muhofazasi asoslari
. Toshkent: “Fan va texnologiya”.
2.
Bobojonov B.T., Xudoyberdiyev D.M. (2022).
Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish
.
Samarqand: “Zarafshon nashriyoti”.
3.
Karimov N.S. (2020).
Geografik muhit va antropogen omillar
. Buxoro: “Ilm ziyo”.
4.
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (2023).
Global Environmental Outlook
. Geneva: WHO
Press.
5.
www.stat.uz – O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi rasmiy sayti.
