ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
171
QISHLOQ XO‘JALIGI VA QAYTA ISHLASH KORXONALARI O‘RTASIDA
QIYMAT ZANJIRINI OPTIMALLASHTIRISH (QORAQALPOG‘ISTON
MISOLIDA)
Smetov Murat Inyatovich
Qoraqalpog‘iston dehqonchilik ilmiy tadqiqot instituti, Qishloq xo‘jalik
mexanizatsiyalash laboratoriyasi boshlig‘i
https://doi.org/10.5281/zenodo.16760800
Annotatsiya
. Ushbu maqolada Qoraqalpog‘iston Respublikasida qishloq xo‘jaligi
mahsulotlarini yetishtirish va qayta ishlash korxonalari o‘rtasidagi qiymat zanjirini
optimallashtirish masalalari tahlil qilinadi. Tadqiqotda qiymat zanjiri tushunchasi, uning
iqtisodiy ahamiyati, hudud sharoitida uchraydigan asosiy muammolar va ularni bartaraf etish
yo‘llari yoritilgan. Shuningdek, ishlab chiqaruvchilar va qayta ishlovchilar o‘rtasida barqaror
hamkorlikni yo‘lga qo‘yish, logistika infratuzilmasini modernizatsiya qilish, agro-klasterlar
tashkil etish hamda raqamli texnologiyalarni joriy etishning iqtisodiy samaradorlikka ta’siri
tahlil qilinadi. Maqola yakunida qiymat zanjirini takomillashtirish orqali hududiy iqtisodiy
o‘sish, oziq-ovqat xavfsizligi va eksport salohiyatini oshirish bo‘yicha tavsiyalar berilgan.
Kalit so‘zlar:
Qoraqalpog‘iston, qishloq xo‘jaligi, qayta ishlash korxonalari, qiymat zanjiri,
optimallashtirish, logistika, agro-klaster, raqamli texnologiyalar, iqtisodiy samaradorlik, oziq-
ovqat xavfsizligi.
Kirish
. So‘nggi yillarda Qoraqalpog‘iston Respublikasida qishloq xo‘jaligi va oziq-ovqat
sanoatini rivojlantirish bo‘yicha muhim chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Biroq, ishlab
chiqaruvchi va qayta ishlovchi korxonalar o‘rtasida qiymat zanjiri (value chain) yetarli darajada
samarali ishlamayotgani iqtisodiy salohiyatning to‘liq ro‘yobga chiqmasligiga olib kelmoqda.
Shuning uchun ham qiymat zanjirini optimallashtirish, ya’ni xom ashyodan tayyor
mahsulotgacha bo‘lgan barcha bosqichlarni uyg‘unlashtirish dolzarb masala hisoblanadi.
Bundan tashqari, ushbu jarayon nafaqat iqtisodiy samaradorlikni oshiradi, balki hududiy
bandlik, eksport salohiyati va oziq-ovqat xavfsizligiga ham sezilarli hissa qo‘shadi.
Qiymat zanjiri — bu mahsulot yaratish jarayonidagi barcha bosqichlarning o‘zaro
bog‘langan tizimidir. U xomashyo yetishtirish, saqlash, qayta ishlash, logistika, marketing va
sotishni qamrab oladi. Shu bois, har bir bo‘g‘inning samaradorligi umumiy natijaga bevosita
ta’sir ko‘rsatadi. Agar zanjirning bir qismi yetarlicha ishlamasa, boshqa bosqichlarning
yutuqlari ham pasayadi. Demak, samarali qiymat zanjiri ishlab chiqaruvchilarning foydasini
oshiradi, qayta ishlash korxonalarining quvvatidan to‘liq foydalanishga yordam beradi va
iste’molchilar uchun sifatli mahsulotlar taqdim etadi [5].
Birinchidan, Qoraqalpog‘iston hududida qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarish ko‘pincha
mavsumiy bo‘lgani sababli qayta ishlash korxonalari yil davomida barqaror xomashyo
ta’minotiga ega bo‘lmaydi. Ikkinchidan, logistika infratuzilmasining yetarli darajada
rivojlanmaganligi sababli mahsulotlarni tez va sifatli yetkazib berish qiyinlashadi. Uchinchidan,
post-harvest yo‘qotishlar (hosil yig‘im-terimidan so‘nggi isroflar) yuqoriligi mahsulot
hajmining kamayishiga olib keladi. Shuningdek, ayrim fermer xo‘jaliklari zamonaviy saqlash
texnologiyalaridan foydalana olmaydi, bu esa sifatning tez pasayishiga sabab bo‘ladi [3, 9-14].
Birinchi navbatda, ishlab chiqaruvchilar va qayta ishlovchilar o‘rtasida uzoq muddatli
shartnomaviy munosabatlar o‘rnatilishi lozim. Bu xomashyo ta’minotining barqarorligini
ta’minlaydi va narxlar o‘zgaruvchanligini kamaytiradi. Ikkinchidan, logistika tizimini
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
172
modernizatsiya qilish zarur bo‘lib, bunda sovutish omborlari, tezkor transport vositalari va
raqamli kuzatuv tizimlari joriy etilishi katta ahamiyatga ega. Uchinchidan, agro-klasterlarni
shakllantirish orqali kichik fermerlar birlashib, qayta ishlash korxonalariga yirik partiyalarda
sifatli xomashyo yetkazib bera oladi. Bundan tashqari, raqamli texnologiyalar (IoT, mobil
ilovalar, elektron savdo maydonchalari) yordamida ta’minot va talab bo‘yicha real vaqt
ma’lumotlari almashinuvi yo‘lga qo‘yilishi kerak.
Agar qiymat zanjiri optimallashtirilsa, xomashyo isrofi sezilarli darajada kamayadi, bu esa
ishlab chiqaruvchilar daromadining oshishiga olib keladi. Shu bilan birga, qayta ishlash
korxonalari o‘z quvvatlaridan yil davomida samarali foydalanadi, ishlab chiqarish tannarxi
pasayadi va mahsulot sifati yaxshilanadi. Natijada, ichki bozor talabini qondirish bilan birga
eksport hajmi ham oshadi. Bu esa hududiy iqtisodiyotning barqaror o‘sishiga xizmat qiladi.
Xulosa
. Xulosa qilib aytganda, Qoraqalpog‘istonda qishloq xo‘jaligi va qayta ishlash
korxonalari o‘rtasidagi qiymat zanjirini optimallashtirish — iqtisodiy samaradorlikni
oshirishning asosiy omillaridan biridir. Buning uchun shartnomaviy hamkorlikni kengaytirish,
logistika infratuzilmasini rivojlantirish, raqamli texnologiyalarni joriy etish va agro-klasterlar
tashkil etish zarur. Bu yondashuv nafaqat iqtisodiy foyda keltiradi, balki hududning oziq-ovqat
xavfsizligi, eksport salohiyati va ijtimoiy farovonligini ham mustahkamlaydi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Chen, J., & Yu, H. (2013, December). Performance simulation and optimization of
agricultural supply chains. In 2013 International Conference on Information Science and Cloud
Computing (pp. 131-137). IEEE.
2.
Cui, H. (2021). Research on agricultural supply chain architecture based on edge
computing and efficiency optimization. IEEE access, 10, 4896-4906.
3.
Eshmatov, S. (2024). VEGETABLE VALUE CHAIN IN SMALL FARMS. SCIENTIFIC AND
TECHNICAL JOURNAL “SUSTAINABLE AGRICULTURE”, 23(3), 9-14.
4.
Thakur, N., Thakur, N., Verma, H., & Klate, A. (2024). Value Chain Analysis and
Optimization in Agribusiness. In Agribusiness Management (pp. 68-84). Routledge.
5.
Tukhtabaev, J. S., Uktamov, K. F., Tillaeva, B. R., Akramova, R. R., & Goziyeva, A. A. (2022,
June). Ways of development of agriculture and processing industry enterprises manufacturing
cooperation. In IOP Conference Series: Earth and Environmental Science (Vol. 1043, No. 1, p.
012024). IOP Publishing.
6.
Vostriakova, V., Kononova, O., Kravchenko, S., Ruzhytskyi, A., & Sereda, N. (2021).
Optimization of agri-food supply chain in a sustainable way using simulation modeling.
International Journal of Computer Science & Network Security, 21(3), 245-256.
