ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
23
RAQAMLI JAMIYATDA AXBOROT VA MEHNATNING TRANSFORMATSIYASI:
AN’ANAVIY VA ZAMONAVIY KASBLARNING QIYOSIY TAHLILI
O‘ktamova Dilfuza O‘ktamovna
Navoiy davlat universiteti Ijtimoiy fanlar kafedrasining
Ijtimoiy falsafa yo`nalishi 1-kurs tayanch doktoranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.16760014
Annotatsiya
Raqamli jamiyatda axborot texnologiyalari bilan shug‘ullanadigan kasblar tobora
ko‘payib bormoqda. Biroq, insoniyat tarixida uzoq vaqt davomida axborot bilan bevosita bog‘liq
bo‘lmagan kasblar mavjud bo‘lgan. Ushbu maqolada qishloq xo‘jaligi va sanoat jamiyatlaridagi
an’anaviy kasblar bilan zamonaviy “axborot kasblari” qiyoslanadi. SHuningdek, axborot bilan
shug‘ullanadigan kasblarning ijtimoiy haqiqatning moddiy jihatlari bilan bog‘liqligi tahlil
qilinadi. Maqolada Alvin Toffler, Daniel Bell, Manuel Castells kabi mutafakkirlarning raqamli
jamiyat haqidagi nazariyalari ham o‘rganiladi.
Kalit so‘zlar:
raqamli jamiyat, axborot kasblari, an’anaviy kasblar, post-sanoat jamiyati,
mehnat transformatsiyasi, ijtimoiy o‘zgarishlar.
Bugungi kunda ko‘pchilik odamlar turli shakllarda axborot bilan shug‘ullanadi:
dasturchilar, ma’lumotlar tahlilchilari, kontent-menejerlar, ijtimoiy media mutaxassislari va
boshqalar. Biroq, insoniyat tarixining ko‘p qismida axborot bilan bevosita bog‘liq bo‘lmagan
kasblar mavjud bo‘lgan. Qishloq xo‘jaligi va sanoat jamiyatlarida dehqonlar, duradgorlar,
to‘quvchilar, temirchilar kabi kasblar asosan moddiy ishlab chiqarishga qaratilgan edi. Ushbu
maqolada quyidagi savollarga javob izlanadi:
1. An’anaviy jamiyatlarda axborot bilan bog‘liq bo‘lmagan kasblar qanday edi?
2. Zamonaviy axborot kasblari ijtimoiy haqiqatning moddiy jihatlari bilan qanday
bog‘langan?
3. Haqiqatdan ham biz “axborot jamiyati”da yashayapmizmi? Sanoat kapitalizmi
almashtirildimi?
An’anaviy jamiyatlarda axborotsiz kasblar
Qishloq xo‘jaligi va sanoat davrlarida mehnat asosan jismoniy faoliyatga asoslangan edi.
Misollar:
- dehqonchilik – erda ishlash, ekish, sug‘orish, yig‘im-terim qilish kabi jarayonlar axborot
emas, balki moddiy resurslar (er, suv, mehnat) bilan bog‘liq edi;
- hunarmandchilik – metall buyumlar yasash, gilam to‘qish, yog‘och ishlari kabi kasblarda
axborot emas, balki qo‘l mehnati va mahorat ustun edi;
- transport – ot-arava, kemalar yoki temir yo‘l transportida ham axborot emas, balki
jismoniy harakat muhim edi.
Bu kasblarda axborot bilvosita rol o‘ynagan bo‘lsa ham (masalan, dehqonlar ob-havo
haqidagi an’anaviy bilimlardan foydalangan), ularning asosiy faoliyati moddiy ishlab
chiqarishga qaratilgan edi.
Zamonaviy axborot kasblari va ularning moddiy asoslari
Axborot jamiyatida ko‘plab kasblar to‘g‘ridan-to‘g‘ri ma’lumotlar bilan shug‘ullanadi:
- dasturchilar – kod yozish, ilovalar ishlab chiqish;
- ma’lumotlar tahlilchilari – katta ma’lumotlar bazasini tahlil qilish;
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
24
- digital-marketing mutaxassislari – reklama strategiyalarini ishlab chiqish.
Ammo, bu kasblar ham moddiy dunyodan uzilgan emas:
- dasturiy ta’minot fizik qurilmalarda (kompyuterlar, serverlar) ishlaydi;
- ma’lumotlar markazlari katta miqdordagi energiya va infratuzilmani talab qiladi;
- raqamli iqtisodiyot ham asosan moddiy tovarlar va xizmatlar almashinuviga asoslangan.
SHunday qilib, axborot kasblari ham moddiy asosga ega, ular faqat an’anaviy kasblardan
farqli ravishda axborotni qayta ishlashga qaratilgan.
Axborot Jamiyati: haqiqat yoki nazariya?
Optimistik nuqtai nazar (Toffler, Bell)
Alvin Toffler “Uchinchi To‘lqin” (1980) asarida axborot texnologiyalari yangi, tinch va
demokratik jamiyatni yaratishini bashorat qilgan.
Daniel Bell “Post-sanoat jamiyati” (1973)da axborot mutaxassislari hukmron sinfga
aylanishini ta’kidlagan.
Tanqidiy nuqtai nazar (Castells, Beniger)
Manuel Castells (2000) “tarmoq jamiyati” tushunchasini ilgari surib, kapitalizm saqlanib
qolganligini ta’kidlaydi.
James Beniger (1986) “nazorat inqilobi” g‘oyasini ilgari surib, axborot texnologiyalari
sanoat tizimining mantiqiy davomi ekanligini aytadi.
Bugungi kunda haqiqiy holat shundaki,
i
nternet va raqamli texnologiyalar kundalik
hayotning ajralmas qismiga aylangan, sanoat kapitalizmi yo‘qolgan emas, balki raqamli
kapitalizm shaklida qayta shakllangan, ishchi sinf an’anaviy sanoat ishchilaridan raqamli
proletariatga (masalan, gig-iqtisodiyot ishchilariga) aylanmoqda.
Raqamli jamiyat – evolutsiya yoki inqilob?
Axborot kasblari an’anaviy kasblardan farq qiladi, lekin ular ham moddiy asosga ega.
Biz haqiqatan ham “axborot jamiyati”da yashayotgan bo‘lsak-da, kapitalistik tizim
saqlanib qolmoqda.
Raqamli texnologiyalar jamiyatni tubdan o‘zgartirgan bo‘lsa-da, bu o‘zgarishlar
taraqqiyotning tabiiy evolyutsion jarayoni hisoblanadi.
Takliflar:
raqamli tenglikni oshirish uchun ta’lim tizimini isloh qilish;
axborot xavfsizligi va shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilishni kuchaytirish;
raqamli iqtisodiyotda mehnat huquqlarini mustahkamlash.
MDH va O‘zbekistonda raqamli mehnat muhiti: Muammolar va imkoniyatlar
Raqamli jamiyat tushunchasi ko‘proq rivojlangan G‘arbiy mamlakatlar kontekstida ishlab
chiqilgan bo‘lsa-da, oxirgi yillarda ushbu model MDH davlatlarida, xususan O‘zbekistonda ham
tez sur’atlarda shakllanmoqda. Axborot texnologiyalarining ta’siri mintaqada mehnatning
mazmuni, shakli va ijtimoiy o‘rni bo‘yicha sezilarli o‘zgarishlarga sabab bo‘lmoqda.
O‘zbekistonda raqamli transformatsiya tendensiyalari:
O‘zbekiston hukumati so‘nggi
yillarda raqamli texnologiyalarni rivojlantirishni davlat siyosati darajasiga ko‘tardi. Jumladan;
“Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi doirasida davlat xizmatlari, ta’lim, sog‘liqni
saqlash va iqtisodiy tizimlar raqamlashtirilmoqda.
“IT Park”, “One million uzbek coders” dasturlari orqali yoshlarni dasturlash, raqamli
savodxonlik va freelancingga jalb qilish choralari ko‘rilmoqda.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
25
Elektron hukumat (e-Government), my.gov.uz, Davlat xizmatlari agentligi kabi
platformalar orqali raqamli xizmatlardan foydalanish ommalashmoqda.
Raqamli mehnat O‘zbekistonda quyidagi yo‘nalishlarda namoyon bo‘lmoqda:
1.
Freelance va platforma mehnati –
yoshlar Upwork, Freelancer, fiverr kabi global
platformalarda mustaqil ravishda xizmat ko‘rsatmoqda;
2.
Onlayn kontent yaratuvchiligi –
YOuTube, Telegram, TikTok orqali axborot
tarqatuvchi va monetizatsiya qiluvchi shaxslar soni ortmoqda;
3.
IT kasblarining o‘sishi –
dasturchilik, dizayn, raqamli marketing, ma’lumotlar tahlili
kabi kasblarga talab oshmoqda.
Axborot va axloqiy muammolar:
Raqamli transformatsiya faqat imkoniyatlar emas,
balki muammolarni ham yuzaga chiqarmoqda:
Raqamli tafovut –
shahar va qishloq, boy va kambag‘al qatlamlar o‘rtasida texnologik
imkoniyatlar farqi kengaymoqda.
Axborot ahloqi muammolari –
yolg‘on axborot (feyk), kiberjinoyatlar, internetda
zo‘ravonlik, ahloqiy me’yorlarning buzilishi jamiyat ahloqiy qiyofasiga ta’sir qilmoqda.
YOshlarning raqamli muhitdagi himoyasizligi
–
bolalar va o‘smirlar internetda nazoratsiz
kontentga duch kelmoqda, bu esa ularning ijtimoiy-psixologik rivojlanishiga xavf tug‘dirmoqda.
MDH davlatlari tajribasi bilan qiyoslash
MDHning boshqa davlatlarida ham raqamli jamiyatga o‘tish borayotgan bo‘lsada, bu
jarayon turlicha kechmoqda:
Rossiyada axborot texnologiyalari va IT infratuzilmasi rivojlangan, lekin raqamli senzura
va axborot nazorati kuchli.
Qozog‘istonda
raqamli
hukumat
(Digital
Qozog‘iston)
orqali
xizmatlar
avtomatlashtirilmoqda, lekin shaxsiy ma’lumotlar xavfsizligi hali ham zaif.
Qirg‘iziston va Tojikistonda iqtisodiy resurslar cheklanganligi sababli raqamli taraqqiyot
sustroq bo‘lmoqda.
Ushbu solishtirma tahlillar shuni ko‘rsatadiki, raqamli transformatsiya jarayonlari
ijtimoiy-iqtisodiy resurslarga, siyosiy irodaga va axborot madaniyatiga bog‘liq holda farq qiladi.
Raqamli jamiyat kontekstida O‘zbekiston yoshlarining ahloqiy qiyofasi
O‘zbek jamiyatida axborot kasblari va raqamli muhitda yoshlarning axloqiy qiyofasi
shakllanishi quyidagi omillar bilan bog‘liq:
1. Madaniy an’analar va raqamli zamonaviylik to‘qnashuvi – internet madaniyati
ko‘pincha G‘arbiy dunyo qadriyatlariga asoslangan, bu esa milliy ahloqiy normalar bilan
ziddiyatga kirishishi mumkin;
2. Raqamli etakchilik va shaxsiy brend – ko‘plab yoshlar internetda o‘z “imij”ini yaratishga
intiladi, bu esa ularda ahloqiy prinsiplar o‘rniga “ko‘rinish” va “layk” madaniyatini
shakllantirishi mumkin.
3. Internetda ahloqiy savodxonlik etishmasligi – yoshlar ko‘pincha tarmoqdagi axloqiy
muammolarni tanimaydi yoki ularga befarq qaraydi (masalan, kiberbulling, plagiat, yolg‘on
kontent tarqatish).
O‘zbekiston va MDH davlatlarida raqamli jamiyatga o‘tish bir vaqtning o‘zida imkoniyat
ham, chaqiriq hamdir. Axborot kasblari rivojlanmoqda, ammo mehnat ahloqi, axborot
madaniyati va axboriy adolat masalalari muhimlik kasb etmoqda.
Takliflar:
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
26
1. Raqamli axloqiy tarbiyani ta’lim tizimiga integratsiya qilish.
2. YOshlarni raqamli savodxonlik va shaxsiy ma’lumotlar himoyasi bo‘yicha tayyorlash.
3. Platforma mehnati bilan shug‘ullanuvchilar (freelancerlar) huquqini qonuniy jihatdan
mustahkamlash.
4. Axborot xavfsizligi va axborot madaniyatini rivojlantirish bo‘yicha milliy strategiya
ishlab chiqish.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Bell, D. (1973). The Coming of Post-Industrial Society: A Venture in Social Forecasting.
New YOrk: Basic Books.
2.
Beniger, J. R. (1986). The Control Revolution: Technological and economic Origins of the
Information Society. Cambridge, MA: Harvard University Press.
3.
Castells, M. (2000). The Rise of the Network Society (2nd ed.). Oxford: Blackwell
Publishers.
4.
Toffler, A. (1980). The Third Wave. New YOrk: Bantam Books.
5.
Fuchs, C. (2017). Social Media: A Critical Introduction (2nd ed.). London: SAGE
Publications.
6.
Turakulov, M. (2020). Axborotlashgan jamiyat va undagi axloqiy tahdidlar. Toshkent:
O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi nashriyoti.
7.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. (2023). “O‘zbekiston – 2030” strategiyasi to‘g‘risida
PF-158-son Farmon. Retrieved from https://lex.uz
8.
O‘zbekiston Respublikasi Raqamli texnologiyalar vazirligi. (2020). “Raqamli O‘zbekiston
– 2030” strategiyasi. Retrieved from: https://mitc.uz
9.
IT Park Uzbekistan. (2024). Raqamli iqtisodiyot va yoshlar imkoniyatlari haqida hisobot.
Retrieved from: https://it-park.uz
10.
World Bank. (2021). Digital economy for Central Asia: Regional Report. Washington, D.C.:
The World Bank. Retrieved from: https://www.worldbank.org
11.
Qodirov, A. & Mamatqulov, N. (2021). “Raqamli transformatsiya sharoitida mehnat bozori
rivoji: O‘zbekiston tajribasi”. Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar jurnali, 3(1), 45–54.
12.
Sadullaev, B. (2019). “Axborot jamiyatida axloqiy qadriyatlar evolyutsiyasi”. Falsafa va
huquq jurnali, 4(2), 62–70.
13.
UNDP Uzbekistan. (2022). Digital Literacy and YOuth: National Survey Findings.
Retrieved from: https://www.uz.undp.org
14.
Bukovskaya, T. V. (2018). “Tsifrovaya ekonomika i transformatsiya rynka truda v
stranakh SNG”. Vestnik Moskovskogo universiteta, 4(2), 77–89.
15.
Gafurov, S. (2023). Raqamli jamiyatda axloqiy me’yorlar va yoshlar ongining shakllanishi.
Toshkent: Falsafa va ijtimoiy fanlar instituti.
