ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
8
ПРОБАЦИЯ ИНСТИТУТИНИНГ ИЖТИМОИЙ-ҲУҚУҚИЙ МОҲИЯТИ
Нурматов Равшан Бегмаматович
Демократик жараёнларни таҳлил қилиш маркази бош мутахассиси
E-mail: nurmatov.ravshan@list.ru
https://doi.org/10.5281/zenodo.16759354
АННОТАЦИЯ:
Ушбу мақолада замонавий пробация институтининг роли таҳлил
қилинади, унинг ташкилий-ҳуқуқий асослари, шунингдек, жиноий жазоларни ижро
этиш самарадорлигини оширишга қаратилган ислоҳотлар кўриб чиқилади. Қайта
ижтимоийлаштириш дастурлари, ҳуқуқни муҳофаза қилиш органларининг
идоралараро
ҳамкорлиги
ва
жамоат
ташкилотларининг
пробацияни
шакллантиришдаги иштирокига алоҳида эътибор қаратилган. Мақолада пробация
институтининг ҳуқуқни қўллаш контекстида эришилган ютуқларни ва келажакда юзага
келиши мумкин бўлган муаммоли масалалар кўриб чиқилган.
Калит сўзлар.
Жиноят-ижроия тизими, пробация, жазони ўтагандан кейинги
мослашув, рецидив жиноятчиликни олдини олиш, маҳкумлар.
Ўзбекистонда пробация хизматининг шаклланиши мамлакатнинг жиноий-ижроия
тизимини ривожлантиришда муҳим босқич ҳисобланади. Ушбу институт маҳкум
шахсларни қайта ижтимоийлаштириб, кейинчалик жамиятга қўшилишини таъминлаш
орқали такрорий жиноятчилик даражасини пасайтиришга қаратилган. Бироқ пробация
тизими бир қатор муаммоларга дуч келмоқда, улар ҳам ташкилий-ҳуқуқий, ҳам
ижтимоий-иқтисодий жиҳатларни қамраб олади.
Таъкидлаш жоизки, маҳкумларни қамоқдан кейинги ҳаётга мослаштиришни
жорий этиш ғояси янги эмас. XX аср бошларида айрим мутафаккирлар бу муаммони ҳал
қилиш ҳақида ўйлаган эдилар. Жумладан, рус ҳуқуқшуноси ва психологи Сергей
Викторович Позднишев шундай ёзган эди: “Ҳалол меҳнатга жалб қилиш, жиноятни
такрорлашдан сақлаш мақсадига эришиш қийин бўлса керак, агар маҳкумлар озодликка
чиққач ўз ҳолига ташлаб қўйилса” [1].
Ҳуқуқий асос мавжудлигига қарамай, бугунги кунда пробация хизмати ўз
фаолиятининг айрим жиҳатлари етарли даражада тартибга солинмаганлиги билан
тўқнашмоқда. Хусусан, тиббиёт муассасалари, ижтимоий ҳимоя органлари ва жамоат
ташкилотлари каби турли давлат ва нодавлат институтлар ўртасидаги ҳамкорликни
тартибга солишда бўшлиқлар мавжуд. Бу пробацияда бўлган шахсларни қўллаб-
қувватлаш
бўйича
мувофиқлаштирилган
сиёсат
яратиш
жараёнини
мураккаблаштиради [2].
Бундан ташқари, пробация хизматини молиялаштириш ва ресурслар билан
таъминлашнинг етарлилиги ҳам асосий муаммолардан биридир. Ҳудудларида
маҳкумлар билан самарали ишлаш учун зарур бўлган малакали кадрлар етишмаяпти.
Шу боис нафақат пробация хизматини молиялаштиришни кучайтириш, балки унинг
ходимларини ўқитиш ва малакасини ошириш тизимини йўлга қўйиш, пробацияда
бўлган шахсларни янада самарали назорат қилиш ва қўллаб-қувватлаш учун уларни
қўшимча воситалар билан таъминлаш муҳимдир.
Пробацияга нисбатан жамоатчилик муносабати ва ушбу тизимдан ўтган
маҳкумларга нисбатан нохолислик ҳам жиддий муаммо ҳисобланади. Улар кўпинча
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
9
олдиндан шаклланган нотўғри фикрлаш ва камситишларга дуч келишади, масалан,
ишга қабул қилинишда ёки кундалик ҳаётда. Муваффақиятли ижтимоийлашув учун
жамоатчиликнинг фаол иштироки зарур, бу эса пробация ҳақида ахборот
кампанияларини ўтказиш ва ижтимоий қўллаб-қувватлаш дастурларини яратишни ўз
ичига
олади.
Ушбу
муаммоли
масалаларни
ҳал
қилиш
қонунчиликни
такомиллаштириш, пробация хизматининг моддий-техник базасини яхшилаш ва
жамоатчилик муносабатларини янада инклюзивлик ва инсонпарварлик томон
ўзгартиришни ўз ичига олган комплекс ва фанлараро ёндашувни талаб этади.
Пробация хизмати олдидаги энг муҳим вазифалардан бири маҳкумларни қайта
ижтимоийлаштиришнинг самарали дастурларини ишлаб чиқиш ва жорий этишдир. Бу
дастурлар ишлаб чиқилиб, синовдан ўтказилиб, маҳкумларга жазони ўташ
муассасасидан ташқаридаги ҳаётга мослашишда ёрдам беришга, уларни ишга
жойлашиш учун зарур кўникмалар билан таъминлашга, ўқитиш ва касбий қайта
тайёрлашда қўллаб-қувватлашга қаратилган бўлиши лозим [3].
Мазкур чора-тадбирларнинг муҳим қисми маҳкумларга ички зиддиятларни
енгишда ёрдам берадиган, уларнинг қонунга итоаткор ҳаёт кечиришга интилишини
кучайтирадиган ва такроран жиноят содир этиш эҳтимолини камайтирадиган руҳий
қўллаб-қувватлаш ва маслаҳат беришдир.
Маҳкумларни қайта ижтимоийлаштириш дастурларининг самарадорлигини
ошириш учун ҳар бир иштирокчининг хавф ва эҳтиёжларини баҳолашнинг замонавий
усулларини ишлаб чиқиш ва амалиётга татбиқ этиш зарур. Бундай ёндашув мазкур
шахснинг жамиятга муваффақиятли қайтиши учун қандай аниқ қўллаб-қувватлаш ва
(ёки) ўқитиш шакллари кераклигини янада аниқроқ белгилаш имконини беради. Бу
чуқур руҳий ташхис текширувлари ва ижтимоий хавфларни баҳолаш натижаларига
асосланган шахсий реабилитация режаларини ишлаб чиқишни ўз ичига олиши мумкин.
Бундан ташқари, маҳкумларни озодликка чиққандан сўнг доимий равишда
кузатиб бориш ғоят муҳим жиҳат ҳисобланади. Бу кураторлар ёки мураббийлар билан
мунтазам учрашувларни, маиший масалаларда кўмаклашишни, шунингдек, оила билан
қайта бирлашиш ва (ёки) ижтимоий алоқаларни тиклашни ўз ичига олиши мумкин.
Узоқ муддатли кузатувга эътибор қаратиш стрессни камайтиради ва озодликдан
маҳрум қилиш муассасасидан ташқаридаги ҳаётга аста-секин мослашишга ёрдам
беради.
Технологик қўллаб-қувватлаш ва рақамли ечимларни жорий этиш ҳам қайта
ижтимоийлашув жараёнини сезиларли даражада яхшилаши мумкин. Онлайн
платформалар таълим дастурлари, касбий тайёргарлик курслари ва психологик
ёрдамдан фойдаланиш имкониятини беради. Виртуал ҳамжамиятлар ва форумлар собиқ
маҳкумлар ўртасида тажриба алмашиш ва бир-бирини қўллаб-қувватлаш учун фойдали
бўлиши мумкин. Инновацион технологиялар зарур ахборот ресурсларига киришдаги
тўсиқларни камайтиради ҳамда қайта ижтимоийлашув дастурларини мавжудлик ва
самарадорлик нуқтаи назаридан такомиллаштиради.
Муваффақиятли қайта ижтимоийлашувнинг яна бир муҳим элементи - бу
жамиятнинг собиқ маҳкумларга бўлган муносабатини ўзгартириш эканлигини
таъкидлаш лозим. Жамиятдаги нотўғри қарашлар ва стигматизацияга қарши курашиш
учун ахборот кампаниялари ва маърифий ишлар олиб бориш зарур [4]. Жамоага
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
10
муваффақиятли қайта интеграциянинг ижобий мисолларини ёритиш ҳамда ижтимоий
ва касбий ташкилотларнинг фаол иштироки собиқ маҳкумларнинг қонунга бўйсунувчи
ҳаётга қайтишига ёрдам берадиган янада бағрикенг ва қўллаб-қувватловчи муҳитни
яратишга кўмаклашади. Давлат ва жамоат ташкилотларининг мувофиқлаштирилган
ҳаракатлари қайта ижтимоийлашув дастурлари сифатини сезиларли даражада
яхшилаши ва жамиятда узоқ муддатли ижобий ўзгаришларга олиб келиши мумкин.
Таъкидлаш жоизки, ушбу дастурларни амалга ошириш бир қатор
қийинчиликларга дуч келмоқда. Уларнинг энг асосийлари молиявий ва моддий
ресурсларнинг чекланганлиги, шунингдек маҳкумлар билан самарали ишлай оладиган
малакали мутахассисларнинг етишмаслигидир. Бизнинг илмий нуқтаи назаримиздан,
ушбу муаммоларни ҳал қилиш учун идоралараро ҳамкорликни кучайтириш, қўшимча
маблағларни, жумладан грант фаолияти ва жамоат фондлари орқали жалб қилиш, ҳамда
пробация хизмати ходимларини мунтазам равишда ўқитиш ва малакасини ошириш
зарур.
Таъкидланганидек, маҳкумларни қайта ижтимоийлаштириш жараёнида
фуқаролик жамияти ва кўнгилли ташкилотларнинг фаол иштироки муҳим аҳамият касб
этади. Касбий ва психологик ёрдам кўрсатиш кўникмаларига эга кўнгиллиларни жалб
этиш реабилитация имкониятларини сезиларли даражада кенгайтириши мумкин.
Кўнгиллилар мураббий ва (ёки) маслаҳатчи сифатида собиқ маҳкумларга кундалик
қийинчиликларни енгишда, шахсий ва ижтимоий тўсиқларни бартараф этишда
кўмаклашишлари мумкин. Шунингдек, улар ижтимоий мослашув ва фойдали
кўникмаларни ривожлантиришга қаратилган турли тадбирларни уюштиришлари
мумкин. Кўнгиллилар, нодавлат ташкилотлар ва ташаббускор гуруҳлар мураббийлик
дастурлари, қўшма тадбирлар ўтказиш ва ижтимоий ёрдам кўрсатиш орқали салмоқли
ҳисса қўшишлари мумкин. Пробацияга нисбатан шахсий ёндашув маҳкумларнинг
жамиятга қайта мослашиши ва такроран жиноят содир этишининг олдини олиш учун
қулай
шароитлар
яратади.
Фақатгина
барча
манфаатдор
томонларнинг
мувофиқлаштирилган саъй-ҳаракатлари пробация хизмати фаолиятини сезиларли
даражада яхшилашга ва давлат учун узоқ муддатли ижобий натижаларга олиб келиши
мумкин.
Ўтказилган тадқиқот давомида пробация хизматининг фаолиятига оид бир нечта
асосий жиҳатларни ажратиб кўрсатиш мумкин:
Биринчидан
, пробация давлатнинг жиноят-ижро сиёсатини амалга оширишда
ҳам, ижтимоий адолатни таъминлашда ҳам муҳим восита ҳисобланади. Бу институтнинг
шаклланиши ва ривожланиши, жумладан қонунчилик ислоҳотлари орқали, ҳуқуқ
тизимида пробациянинг аҳамиятини кўрсатмоқда.
Иккинчидан
, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларнинг фуқаролик жамияти
вакиллари билан идоралараро ҳамкорлиги маҳкумларни муваффақиятли қайта
ижтимоийлаштиришда муҳим роль ўйнайди ва бу пробацияга нисбатан комплекс
ёндашувнинг асосий элементларидан бири ҳисобланади.
Учинчидан
,
ижобий
тенденцияларга
қарамай,
пробация
хизмати
молиялаштиришнинг етишмаслиги, ЖИЭБ ходимларига юқори юкламалар, шунингдек,
қайта ижтимоийлаштириш дастурлари сифатини яхшилаш зарурати каби бир қатор
муаммоларга дуч келмоқда.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
11
Жазони жамиятдан ажратмаган ҳолда ижро этиш тобора долзарб бўлиб бормоқда,
бу эса жиноят-ижро тизимини янада такомиллаштиришнинг муҳимлигини кўрсатади.
Бу ҳам илмий-услубий базани кучайтириш, ҳам маҳкумларни ижтимоий қўллаб-
қувватлаш ва жазони ўташдан кейинги мослаштиришни амалга оширишда барча
манфаатдор томонларда мотивация шакллантиришни талаб этади.
Жазони ижро этиш муассасалари, ижтимоий хизматлар, таълим ва тиббиёт
ташкилотлари ўртасидаги ҳамкорлик қўллаб-қувватлашнинг кенг қамровли тизимини
яратиши мумкин. Ушбу тизимда собиқ маҳкумнинг ҳаётидаги ҳар бир жиҳат унинг
шахсий эҳтиёжлари нуқтаи назаридан кўриб чиқилади. Мисол тариқасида минтақавий
корхоналар билан ҳамкорликда ишлаб чиқилган махсус бандлик дастурларини
келтириш мумкин, булар собиқ маҳкумларга барқарор иш имкониятини тақдим этиб,
қайта жиноят содир этиш хавфини сезиларли даражада камайтиради.
Қайта
ижтимоийлаштириш
дастурларининг
самарадорлигини
ошириш,
шунингдек, собиқ маҳкумларга нисбатан қонунчилик ва сиёсатни мослаштиришни
талаб этади. Ислоҳотлар реабилитация ва ижтимоий интеграция соҳасидаги замонавий
илмий тадқиқотлар ва илғор тажрибаларни ҳисобга олиши лозим. Бизнес ва жамоат
ташкилотларини собиқ маҳкумлар учун иш ўринлари ва ўқув дастурларини яратишга
рағбатлантирувчи норматив-ҳуқуқий ҳужжатларни ишлаб чиқиш, шунингдек, жиноий
ўтмишга эга одамларни ишга қабул қилишга тайёр бўлган иш берувчиларга солиқ
имтиёзларини тақдим этиш муҳим қадам бўлиши мумкин.
Узоқ
муддатли
истиқболда
маҳкумларнинг
муваффақиятли
қайта
ижтимоийлашуви
рецидив
жиноятчилик
даражасини
сезиларли
даражада
камайтириши ва жамоат хавфсизлигини яхшилаши мумкин. Пировардида, собиқ
маҳкумларни реабилитация қилиш ва ижтимоий ҳаётга мослаштириш бўйича тизимли
ёндашув нафақат уларнинг ўзига, балки бутун жамиятга фойда келтиради,
жиноятчиликни камайтиришга ва ижтимоий хавфсизликни мустаҳкамлашга хизмат
қилади.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Познышев С.В. Уголовное право: Учение о преступнике, о карательных мерах и о
применении наказания к преступлению. Издательство: "Типо-Литография "Русского
Товарищества печатного и издательского дела", 1910. 203 с.
2.
Голодов, П. В. Пробация в Российской Федерации: некоторые проблемы
содержания и правовой регламентации / П. В. Голодов // Пенитенциарная наука. – 2022.
– Т. 16, № 2(58). – С. 194-203. – DOI 10.46741/26869764.2022.58.2.009. – EDN MKVKTF.
3.
Царева, Е. А. Создание службы пробации как одно из направлений развития
уголовно-исполнительной системы России / Е. А. Царева // Развитие уголовно-
исполнительной системы: организационные, правовые и экономические аспекты:
Сборник материалов международной научно-практической конференции, Новосибирск,
25 мая 2023 года. – Новосибирск Новокузнецк: Новосибирский государственный
университет экономики и управления "НИНХ", Кузбасский институт Федеральной
службы исполнения наказаний, 2023. – С. 185-188.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
12
4.
Ананичева С. Р. Стигматизация и ее проявления в современном обществе / С. Р.
Ананичева // Гуманитарные, социально-экономические и общественные науки. – 2021.
– № 8. – С. 17-20. – DOI 10.23672/a2017-4282-3217-a. – EDN NSQVOL.
