ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
4
BARQAROR RIVOJLANISH TUSHUNCHASI VA UNING SANOAT SOHASIDAGI
O‘RNI
Sadriddinov Baxtiyor Shamshiddin o‘g‘li
Namangan davlat texnika universiteti
Buxgalteriya hisobi kafedrasi stajyor o‘qituvchisi
E-mail: bsadriddinov1998@mail.ru
Orcid: 0009-0003-1915-2901
https://doi.org/10.5281/zenodo.16757560
Annotatsiya.
Ushbu maqolada barqaror rivojlanish tushunchasining mazmuni va uning
sanoat sohasidagi o‘rni tahlil qilingan. Barqaror rivojlanish — iqtisodiy o‘sish, ijtimoiy
farovonlik va ekologik xavfsizlik o‘rtasida muvozanatni ta’minlashga qaratilgan yondashuv
sifatida talqin etiladi. Sanoat korxonalarining barqaror rivojlanishiga erishishda resurslardan
oqilona foydalanish, chiqindilarni kamaytirish va innovatsion texnologiyalarni joriy etish
zarurligi asoslab berilgan. O‘zbekiston tajribasi misolida milliy strategiyalarning ushbu
yo‘nalishdagi roli ochib berilgan.
Kalit so‘zlar:
barqaror rivojlanish, sanoat siyosati, ekologik xavfsizlik, iqtisodiy o‘sish,
strategik rejalashtirish, ishlab chiqarish, innovatsiya, resurs samaradorligi, yashil iqtisodiyot,
hududiy rivojlanish
Аннотация:
В статье подробно раскрывается содержание концепции устойчивого
развития и её значимость для промышленной отрасли. Устойчивое развитие
трактуется как сбалансированный подход к экономическому росту, социальной
стабильности и экологической безопасности. Обоснована необходимость внедрения
ресурсосберегающих технологий, снижения отходов и повышения инновационной
активности промышленных предприятий. Приведён анализ роли национальных
стратегий Узбекистана в обеспечении устойчивого промышленного развития.
Ключевые слова:
устойчивое развитие, промышленная политика, экологическая
безопасность, экономический рост, стратегическое планирование, производство,
инновации, эффективность ресурсов, зеленая экономика, региональное развитие
Abstract:
This article examines the concept of sustainable development and its
significance for the industrial sector. Sustainable development is presented as a balanced
approach to economic growth, social well-being, and environmental safety. The paper
emphasizes the need for rational use of resources, waste reduction, and implementation of
innovative technologies in industrial enterprises. Uzbekistan’s national strategies are
analyzed to illustrate their role in supporting sustainable industrial growth and long-term
development objectives.
Keywords:
sustainable development, industrial policy, environmental safety, economic
growth, strategic planning, production, innovation, resource efficiency, green economy,
regional development
Barqaror rivojlanish — bu iqtisodiy o‘sish, ijtimoiy barqarorlik va atrof-muhitni
muhofaza qilishni muvozanatda ta’minlashga qaratilgan strategik yondashuvdir. Ushbu
tushuncha 1987 yilda BMTning "Bizning umumiy kelajagimiz" hisobotida ilk bor aniq
shakllangan bo‘lib, keyinchalik global siyosiy va iqtisodiy muhokamalarning asosiy mavzusiga
aylangan. Barqaror rivojlanish nafaqat iqtisodiy o‘sishni ta’minlash, balki bu o‘sishning
kelgusi avlodlar uchun ham zararsiz bo‘lishini ko‘zda tutadi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
5
Sanoat sohasi barqaror rivojlanish jarayonida markaziy o‘rin tutadi. Chunki sanoat
korxonalari iqtisodiy o‘sishni harakatga keltiruvchi asosiy manba bo‘lib, ular ish o‘rinlari
yaratish, eksport salohiyatini oshirish va ichki bozorni to‘ldirishda muhim ahamiyatga ega.
Biroq sanoat faoliyati ko‘p hollarda tabiiy resurslarning orttiqcha sarfi, chiqindilarning
ko‘payishi va ekologik muvozanatning buzilishiga sabab bo‘ladi. Shu bois, sanoat sohasini
barqaror rivojlantirish — bu nafaqat iqtisodiy samaradorlikni ta’minlash, balki ijtimoiy va
ekologik barqarorlikni ham hisobga olishni talab etadi.
O‘zbekistonda ham sanoatni barqaror rivojlantirish dolzarb vazifalardan biri bo‘lib, bu
borada “O‘zbekiston–2030” strategiyasi, “Yashil iqtisod” tamoyillari va raqamlashtirish
dasturlari muhim o‘rin tutmoqda. Mazkur maqolada barqaror rivojlanishning nazariy asoslari,
uning sanoat sohasidagi amaliy ahamiyati va milliy sanoat siyosatining ushbu yo‘nalishdagi
ustuvor vazifalari tahlil qilinadi.
Barqaror rivojlanish — bu faqatgina iqtisodiy o‘sishga emas, balki resurslardan oqilona
foydalanish, atrof-muhitni muhofaza qilish va kelajak avlodlar manfaatlarini inobatga olishga
asoslangan kompleks yondashuvdir. Ushbu yondashuv BMT tomonidan qabul qilingan 2030
yilgacha Barqaror rivojlanish maqsadlari (SDGs) orqali xalqaro miqyosda mustahkamlangan
bo‘lib, unda jami 17 ta maqsad va 169 ta vazifa belgilab qo‘yilgan[1].
Mazkur maqsadlarning kamida to‘rttasi to‘g‘ridan-to‘g‘ri sanoat sohasiga daxldor:
Maqsad 9 – sanoat, innovatsiyalar va infratuzilma; Maqsad 12 – mas’ul iste’mol va ishlab
chiqarish; Maqsad 13 – iqlim o‘zgarishlariga qarshi kurash; Maqsad 8 – barqaror iqtisodiy
o‘sish va bandlik[2].
O‘zbekistonda ushbu yo‘nalishda bir qator davlat hujjatlari qabul qilingan. Jumladan,
“O‘zbekiston–2030” strategiyasida ekologik barqarorlik va iqtisodiy o‘sishning uyg‘unligini
ta’minlash asosiy maqsadlardan biri sifatida belgilangan[3]. Shuningdek, 2023–2025 yillarga
mo‘ljallangan “Yashil energiya” dasturi doirasida qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan
foydalanish masalalari sanoat sohasida ustuvor vazifa sifatida belgilangan[4].
Sanoatni raqamlashtirish, innovatsiyalarni joriy etish va ISO 14001 standartlari asosida
ekologik boshqaruvni kuchaytirish borasida ham amaliy ishlar olib borilmoqda[5].
Sanoat sohasida barqaror rivojlanishga erishish, avvalo, iqtisodiy, ekologik va ijtimoiy
ko‘rsatkichlar o‘rtasidagi muvozanatni aniqlash va samarali boshqarishni talab etadi.
O‘zbekiston sanoatida oxirgi yillarda kuzatilayotgan dinamika shu jihatdan tahlil qilinishi
zarur.
1.
Iqtisodiy samaradorlik tahlili
Davlat statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2022–2024 yillar oralig‘ida sanoat
ishlab chiqarish hajmi o‘rtacha
7–8%
o‘sishni tashkil etdi. Eng yuqori o‘sish qurilish
materiallari, kimyo va to‘qimachilik sohalarida kuzatildi. Biroq, ishlab chiqarish hajmining
ortishi resurslardan oqilona foydalanish va energiya tejamkorlik darajasi bilan hamohang
rivojlanmayapti. Ayniqsa, kichik va o‘rta korxonalarda eski texnologiyalardan foydalanish
holatlari yuqori darajada saqlanib qolmoqda.
2.
Ekologik barqarorlik darajasi
Sanoat sohasidagi ekologik ko‘rsatkichlar barqaror rivojlanish talablariga to‘liq mos
emas. Jumladan:
2023 yilda atmosferaga chiqarilgan zararli moddalar hajmi
1,2 mln tonnadan ortiq
ni
tashkil etdi[6].
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
6
Qayta ishlash va chiqindilarni ajratib yig‘ish tizimi hali to‘liq yo‘lga qo‘yilmagan.
ISO 14001 ekologik standartlari bo‘yicha sertifikatlangan sanoat korxonalarining ulushi
jami sanoat sub’ektlarining
5%dan kam
ini tashkil etmoqda[7].
Bunday holatlar sanoatda hali ham «an’anaviy o‘sish» modeli ustuvor ekanini ko‘rsatadi.
3.
Innovatsion rivojlanish darajasi
Innovatsiyalar — barqaror rivojlanish garovidir. Biroq, 2024 yilda ilmiy-tadqiqot va
tajriba-konstruktorlik ishlariga sanoatda sarflangan umumiy investitsiya xajmi YaIMga
nisbatan **0,3%**ni tashkil etdi[8]. Bu ko‘rsatkich xalqaro me’yorlardan ancha past.
Shu bilan birga, «Industry 4.0» elementlarini joriy etish faqat yirik korxonalarga xos
bo‘lib, kichik sanoat sub’ektlarida raqamlashtirish darajasi past. Bu esa ularning bozordagi
raqobatbardoshligi va barqaror rivojlanish salohiyatini cheklaydi.
Barqaror rivojlanish — bu zamonaviy iqtisodiy siyosatning asosiy tamoyili bo‘lib, u
sanoat sohasida jadal amalga oshirilishi lozim bo‘lgan strategik vazifalarni belgilab beradi.
Sanoat faoliyatining ekologik, iqtisodiy va ijtimoiy ta’sirini muvozanatlashtirish orqali uzoq
muddatli barqaror o‘sishga erishish mumkin.
O‘zbekiston misolida tahlillar shuni ko‘rsatadiki:
Iqtisodiy o‘sish sur’atlari yuqori bo‘lsa-da, ekologik barqarorlik va innovatsion faollik
past darajada qolmoqda.
Sanoat korxonalarining aksariyatida yetarlicha tozalangan texnologiyalar, chiqindilarni
qayta ishlash tizimi va ekologik boshqaruv yo‘q.
Barqaror rivojlanishni ta’minlash uchun davlat siyosatini soha, hudud va korxona
miqyosida hamohanglashtirish talab etiladi.
Shunday ekan, sanoat sohasida barqaror rivojlanishga erishish uchun:
Raqamlashtirish, resurs tejamkor texnologiyalar
va
innovatsiya
larni faol joriy
etish;
Ekologik standartlar
ni (ISO 14001) talab darajasida tatbiq etish;
Davlat–biznes hamkorligini
kuchaytirish orqali barqaror strategiyalarni har bir
korxonada amaliyotga tatbiq etish zarur.
Bu chora-tadbirlar sanoatni nafaqat iqtisodiy o‘sishga, balki umumiy milliy
barqarorlikka xizmat qiluvchi kuchli mexanizmga aylantiradi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
United Nations,
Transforming Our World: The 2030 Agenda for Sustainable Development
(New York: United Nations, 2015), https://sdgs.un.org/2030agenda.
2.
United Nations Development Programme,
Sustainable Development Goals (SDGs)
,
https://www.undp.org/sustainable-development-goals.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti,
O‘zbekiston – 2030 strategiyasi
, 2023,
https://strategy.uz.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Energetika vazirligi,
Yashil energiya dasturi 2023–2025
,
https://minenergy.uz/uz/pages/green-energy.
5.
International Organization for Standardization (ISO),
ISO 14001 Environmental
Management Systems
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
7
6.
O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim o‘zgarishi
vazirligi,
Ekologik holat statistik hisobotlari
, 2024.
7.
International Organization for Standardization,
ISO 14001 Certified Organizations Data
,
2024, https://www.iso.org.
8.
Davlat statistika qo‘mitasi,
Innovatsion faoliyat ko‘rsatkichlari
9.
Abdulazizovich, X. U. B. (2025). BILIMLAR IQTISODIYOTI SHAKLLANISHINING
USTUVOR YO ‘NALISHLARI.
Journal of new century innovations
,
74
(2), 65-70.
10.
Abdulazizovich, X. U. B. (2025). INNOVASION FAOLIYATNING MOLIYAVIY TA’MINOTINI
KUCHAYTIRISH ZARURLIGI VA OMILLARI TAHLILI.
Scientific Journal of Actuarial Finance and
Accounting
,
5
(03), 142-146.
11.
Xolmirzayev, U. B. (2024). Bilimlar iqtisodiyoti jamiyat taraqqiyotini zamonaviy
bosqichining asosidir.
YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT
,
2
(6).
12.
Xolmirzayev, U. B., & Xakimova, G. Z. (2024). SANOAT KORXONALARIDA INNOVATSION
FAOLIYATNI AMALGA OSHIRISHNING MOLIYAVIY MEXANIZMI.
QO ‘QON UNIVERSITETI
XABARNOMASI
,
10
, 96-98.
13.
Abdulazizovich, X. U. B., & Muhabbat, N. (2024). INCREASING COMPETITIVENESS IN
THE COMMODITY MARKET IN INDUSTRIAL ENTERPRISES.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И
ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
,
42
(1), 197-206.
14.
Xolmirzayev, U. A., & Xakimova, G. A. (2024). SANOAT KORXONALARIDA INNOVATSION
FAOLIYATNI BOSHQARISH TIZIMI.
Экономика и социум
, (5-1 (120)), 938-941.
15.
Abdulazizovich,
X.
U.
B.
(2024).
MOLIYAVIY
AKTIVLAR
TASNIFINI
TAKOMILLASHTIRISH.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
,
41
(2),
82-86.
16.
Abdulazizovich, X. U. B., & Abdullajanovich, U. T. (2024). SANOAT ISHLAB CHIQARISH
KORXONALARIDA INNOVATSION FAOLIYAT YO ‘NALISHLARI.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И
ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
,
41
(5), 17-21.
17.
Xolmirzayev, U. B. (2023). Bilimlar iqtisodiyoti va fan sohasi tushunchalari tizimining
xususiyatlari.
YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT
,
1
(11-12).
18.
Abdulazizovich, K. U. (2023). POSITIVE ASPECTS OF THE CASH METHOD IN SMALL
ENTERPRISES UNDER UNUSUAL CIRCUMSTANCES.
ASIA PACIFIC JOURNAL OF MARKETING &
MANAGEMENT REVIEW ISSN: 2319-2836 Impact Factor: 8.071
,
12
(11), 38-47.
19.
Xolmirzayev, U. B. (2023). Bilimlar iqtisodiyoti shakllanishi evolyutsiyasini tavsiflovchi
nazariy yondashuvlar.
YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT
,
1
(10).
20.
Abdulazizovich, X. U. B. (2023). Moliyaviy aktivlar hisobini yuritishda xalqaro
standartlar qoidalarini qo’llash masalalari.
Ilmiy monografiya. Toshkent–2023
.
21.
Khakimov, J. B., & Kholmirzayev, A. U. (2021). Positive Aspects Of Cash Method In Small
Enterprises In The Context Of Pandemic.
Turkish Online Journal of Qualitative Inquiry
,
12
(7).
22.
Xakimov, B. J., Alimov, B. B., Xolmirzayev, U. A., & Polatov, A. X. (2013). Iqtisodiy tahlil
nazariyasi.
T:“Iqtisod-Moliya”-2013
.
