ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
122
CHIZIQLI PROGRAMMALASHNING IQTISODIYOTDAGI O‘RNI
Ismailov Asqar Jaxangirovich
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti o’qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16875803
Annatatsiya:
Chiziqli programmalar iqtisodiyotda resurslardan samarali foydalanish,
ishlab chiqarish jarayonlarini optimallashtirish va boshqaruv qarorlarini qabul qilishda muhim
vosita hisoblanadi. Ushbu mavzuda chiziqli programmalar nazariyasining asosiy tushunchalari,
maqsad funksiyasi, cheklovlar tizimi va optimal yechimlarni topish usullari tahlil qilinadi.
Shuningdek, iqtisodiy rejalashtirish, transport masalalari, ishlab chiqarish hajmlarini aniqlash
va foydani maksimal darajaga yetkazish kabi amaliy sohalarda chiziqli programmalar
qo‘llanilishining afzalliklari ko‘rsatib beriladi. Bu yondashuv iqtisodiy samaradorlikni oshirish,
raqobatbardoshlikni ta’minlash hamda resurslarni oqilona taqsimlashda katta ahamiyat kasb
etadi.
Kalit so‘zlar:
Chiziqli programmalar, cheklovlar tizimi, optimal yechim, iqtisodiy
rejalashtirish, transport masalasi, ishlab chiqarishni optimallashtirish.
Kirish
Zamonaviy iqtisodiy tahlil va boshqaruvda optimal yechimlarni topish muhim o‘rin tutadi.
Bu borada matematik modellashtirish, xususan, chiziqli programmalash usullari keng
qo‘llaniladi. Resurslarni optimal taqsimlash, foyda maksimal darajada bo‘lishini yoki
xarajatlarni minimallashtirishni ta'minlashda bu yondashuv muhim nazariy va amaliy vosita
hisoblanadi.
Asosiy qism
1. Chiziqli programmalash tushunchasi
Chiziqli programmalash – bu ma'lum cheklovlar (resurslar, quvvatlar va h.k.) ostida
chiziqli obyektiv funksiyani (foyda, xarajat va b.) maksimum yoki minimum qilishni maqsad
qilgan optimallashtirish masalasi.
2. Iqtisodiyotdagi qo‘llanilishi
Chiziqli
programmalash
usullari
quyidagi
yo‘nalishlarda
qo‘llaniladi:
- Ishlab chiqarish rejalashtirish: mahsulot hajmini aniqlash, maksimal foyda olish;
- Transport masalalari: yuklarni eng arzon yoki tez yo‘llar orqali jo‘natish;
- Resurslarni taqsimlash: cheklangan ishchi kuchi, xomashyo yoki vaqtni optimal ishlatish;
- Moliya va budjet tahlili: investitsiyalar portfeli yoki xarajatlar tuzilmasini optimallashtirish;
- Logistika va ta'minot zanjirlari: narxni pasaytirish, vaqtni tejash.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
123
Xulosa
Chiziqli programmalash iqtisodiyotda samarali qarorlar qabul qilishda kuchli vositadir.
Uning yordamida resurslar optimal tarzda taqsimlanadi, foyda maksimal yoki xarajatlar
minimal bo‘lishi ta'minlanadi. Bugungi raqamli iqtisodiyotda bu usulning algoritmlashtirilgan
shakllari sanoat, transport, bank, davlat boshqaruvi kabi sohalarda keng qo‘llanilmoqda.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Халмуратов М. – Iqtisodiy matematik modellar, Toshkent, 2017.
2.
Hillier, Lieberman – Introduction to Operations Research, McGraw-Hill, 2010.
3.
Турсунов Ш. – Amaliy iqtisodiy-matematik modellashtirish, 2020.
4.
Winston W. – Operations Research: Applications and Algorithms, 2004.
5.
Saaty T. – Mathematical Methods of Operations Research, 1988.
