ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
112
HARBIY VATANPARVARLIK TARBIYASINING PEDAGOGIK ASOSLARI
Axmedov Nodir Sadir oʻgʻli
Toshkent shahar, Uchtepa tumani, 14-sonli umumtaʼlim maktabi,
Chaqiruvga qadar boshlangʻich tayyorgarlik rahbari
https://doi.org/10.5281/zenodo.16870859
Annotatsiya:
Tezisda harbiy-vatanparvarlik tarbiyasining mazmuni, maqsad va
pedagogik mexanizmlari zamonaviy ta’lim nazariyalari hamda milliy-madaniy qadriyatlar
kontekstida tahlil qilinadi. Tadqiqot uch yo‘nalishga tayangan: shaxsning axloqiy-psixologik
rivoji, fuqarolik madaniyatini shakllantirish va tajribaga asoslangan o‘qitish. Vygotskiy,
Bandura, Kolb, Blum va Kohlberg ishlari asosida kognitiv, affektiv va irodaviy-komportamental
tarkiblar uyg‘unligi yoritilib, harbiy-vatanparvarlik tarbiyasi ijtimoiy birdamlik, mas’uliyat,
qonuniylik va xizmatga sadoqat qadriyatlarini barqaror xulqiy odatga aylantirish jarayoni
sifatida izohlanadi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, tajriba asosli o‘qitish, ijtimoiy-amaliy loyihalar,
rolli mashg‘ulotlar va tarixiy-madaniy meros bilan uzviy integratsiya yoshlarning fuqarolik
o‘zini anglashini chuqurlashtiradi va mudofaa tamoyillarining axloqiy asoslarini
mustahkamlaydi.
Kalit so‘zlar:
harbiy-vatanparvarlik tarbiyasi, fuqarolik madaniyati, axloqiy rivojlanish,
tajribaga asoslangan ta’lim, ijtimoiy birdamlik, mas’uliyat.
Harbiy-vatanparvarlik tarbiyasi zamonaviy ta’lim tizimida nafaqat mudofaa sohasiga doir
amaliy ko‘nikmalarni, balki shaxsning axloqiy olamini, fuqarolik pozitsiyasini va ijtimoiy
birdamlikni shakllantiruvchi kompleks pedagogik jarayon sifatida qaraladi. Bu jarayon milliy
qadriyatlar, tarixiy xotira va konstitutsiyaviy tamoyillarga tayanib, yoshlarda Vatan
manfaatlarini ustuvor qo‘yish, qonuniylikka sadoqat, jamoaga mas’uliyat va xizmatda halollik
kabi sifatlarni mustahkamlaydi. Harbiy-vatanparvarlik tarbiyasining barqaror samarasi bilim,
hissiy-harakat motivlari va xulqiy amaliyot orasidagi muvofiqlik bilan belgilanadi; shuning
uchun ham u faqat ma’ruza yoki ma’lumot berish bilan chegaralanmay, tajriba, muloqot,
refleksiya va ijtimoiy amaliyot orqali davomli o‘zlashtirishni talab etadi.
Tadqiqotning maqsadi harbiy-vatanparvarlik tarbiyasining pedagogik asoslarini ilmiy-
nazariy jihatdan aniqlash, ularni ta’lim jarayoniga integratsiya etishning mazmuniy va metodik
yo‘llarini asoslash hamda kutilayotgan shaxsiy va ijtimoiy natijalarni konseptual ravishda
izohlashdan iborat.
Ishda pedagogik va psixologik manbalar tahlili, konseptual modellashtirish hamda o‘quv
faoliyatini kuzatishga oid amaliy materiallar sintez qilindi. Vygotskiyning yaqin taraqqiyot
zonasi g‘oyasi kognitiv qo‘llab-quvvatlash mexanizmlarini yoritishda, Banduraning ijtimoiy-
kognitiv nazariyasi ijobiy rol modellarini ko‘rsatishda, Kolbning tajribaviy o‘qitish modeli
amaliy mashg‘ulotlar va refleksiya siklini asoslashda qo‘llandi. Blum taksonomiyasi bo‘yicha
maqsadlar bosqichma-bosqich rejalashtirildi, Kohlbergning axloqiy rivojlanish darajalari esa
qadriyatlar bilan ishlash metodikasini izohlashga xizmat qildi. Shuningdek, milliy-madaniy
meros va fuqarolik-huquqiy hujjatlar mazmuni bilan didaktik integratsiya tamoyillari
o‘rganildi.
Harbiy-vatanparvarlik tarbiyasining pedagogik asoslari, avvalo, axloqiy-ma’naviy
yo‘naltirilganlikda namoyon bo‘ladi. Qadriyatlar bilan ishlashda tarixiy xotira, milliy ramzlar va
ijtimoiy adolat tushunchalari bilim darajasida emas, shaxsiy tajriba va muloqot orqali
ichkilashtirilgandagina barqaror xulqqa aylanadi. Shu bois o‘quvchilarning o‘zini anglashini
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
113
kuchaytiruvchi interfaol suhbatlar, daliliy bahslar, mahalliy tarix bilan bog‘liq tadqiqot
topshiriqlari va ijtimoiy xizmatga qaratilgan kichik loyihalar muhim rol o‘ynaydi. Bunday
yondashuv axloqiy pozitsiyani individuallashtiradi, majburiyat va xizmat g‘oyalarini shaxsiy
ma’no bilan bog‘laydi hamda ijtimoiy birdamlikni ichki motivatsiya darajasiga ko‘taradi.
Kognitiv, affektiv va irodaviy-komportamental tarkiblar o‘zaro bog‘liq holda qurilganda
tarbiya samaradorligi ortadi. Bilimlar tizimi konstitutsiyaviy tamoyillar, xavfsizlik madaniyati,
fuqarolik huquq va majburiyatlari, ijtimoiy hamkorlik mexanizmlari haqida aniq, tekshirilgan
ma’lumotlarni o‘z ichiga olishi zarur. Hissiy sohada empatiya, ijtimoiy hamjihatlik, burch va
sadoqat tuyg‘ulari estetik vositalar, badiiy matnlar va real hayotiy voqealar tahlili orqali
kuchaytiriladi. Irodaviy-komportamental qatlam esa intizom, o‘zini tutish me’yorlari, vaqtni
boshqarish, stressga chidamlilik va jamoada muvofiqlik kabi ko‘nikmalarni amaliy
mashg‘ulotlarda pishitadi. Shuningdek, o‘quvchilarning ijtimoiy mas’uliyatga qaratilgan
tashabbuslari tan olinib, ijobiy rag‘bat tizimi bilan mustahkamlanganda xulqiy barqarorlik
kafolatlanadi.
Tajriba asosli o‘qitish modelida o‘quvchilar real yoki simulyativ vaziyatlarda qaror qabul
qilishni o‘rganadi, bu esa xizmatda halollik, qonuniylik va xavfsiz xulq standartlarini tabiiy
ravishda shakllantiradi. Rolli mashg‘ulotlar va stsenariyli muhokamalar ijtimoiy vaziyatlarni
ko‘p rakursdan ko‘rishga, shoshma-shosharlikdan tiyilishga, dalil va me’yorlar asosida muloqot
yuritishga o‘rgatadi. Bunda ijtimoiy tarmoqlarda axborot bilan ishlash madaniyati,
dezinformatsiyani aniqlash va ishonchli manbalarni tekshirish ko‘nikmalari alohida ahamiyat
kasb etadi; chunki vatanparvarlik nafaqat tuyg‘u, balki mas’uliyatli axborot xulqidir. O‘qituvchi
bu jarayonda kuzatuvchi emas, balki fasilitator va model bo‘lib, o‘zining nutqi, muloqot etikasi
va muammoli vaziyatlarni hal etish uslubi orqali ijobiy namunani namoyon qiladi.
Tarbiyaning madaniy konteksti milliy meros bilan integratsiyani talab etadi. Tarixiy
shaxslar, harbiy jasorat namunalarini yodga olish jarayoni idealizatsiyadan ko‘ra, axloqiy
xulosa chiqarish va refleksiya bilan uyg‘un bo‘lsa, yoshlar uchun zamonaviy ma’no kasb etadi.
Mahalla, jamoat tashkilotlari va ta’lim muassasalari hamkorligida o‘tkaziladigan ma’naviy-
ma’rifiy uchrashuvlar, muzey va yodgorliklar bilan bog‘langan tadqiqot topshiriqlari fuqarolik
identifikatsiyasini mustahkamlaydi. Shu tarzda “o‘qish – tajriba – tahlil – xulosa – xizmat” sikli
tizimga aylanib, o‘quvchilar o‘z hayotida vatanparvarlik qadriyatlarining kundalik tatbiqini
ko‘ra boshlaydi.
Natijalarning barqarorligi baholash tizimiga ham bog‘liq. Kognitiv ko‘rsatkichlar bilan bir
qatorda hissiy-axloqiy dinamika, muloqot madaniyati va ijtimoiy ishtirok ko‘rsatkichlari
portfoliolar, kuzatuv varaqalari va o‘z-o‘zini baholash choralari orqali muntazam qayd
etilganda, o‘qitish jarayoni tarbiyaviy maqsadlar bilan uyg‘unlashadi. Shu asosda o‘quvchilarda
mas’uliyatli fuqarolik pozitsiyasi shakllanib, harbiy-vatanparvarlik tarbiyasi shaxsiy
dunyoqarash va ijtimoiy xulqning yaxlit tizimiga aylanadi.
Harbiy-vatanparvarlik tarbiyasining pedagogik asoslari shaxsning axloqiy yetukligi,
fuqarolik madaniyati va tajriba asosli o‘qitish integratsiyasiga tayangan holda samarali
namoyon bo‘ladi. Qadriyatlar bilan ishlash, muloqotga ochiq muhit, amaliy vaziyatlarda
mas’uliyatli qaror qabul qilish va reflektiv tahlil orqali o‘quvchilar Vatan manfaatini anglash,
qonuniylikka sadoqat hamda ijtimoiy birdamlikni ichki ehtiyoj sifatida qabul qiladi. Bunday
yondashuv o‘qituvchi shaxsiy namunasi, ishonchli axborot madaniyati va madaniy meros bilan
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
114
uzviy bog‘liqlikda mustahkamlanadi. Natijada harbiy-vatanparvarlik tarbiyasi bilim, tuyg‘u va
amaliy xulqni uyg‘unlashtirgan holda barqaror fuqarolik pozitsiyasini shakllantiradi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Vygotskiy L. S. Pedagogik psixologiya. — Moskva: Pedagogika, 1991. — 480 b.
2.
Bandura A. Social Foundations of Thought and Action: A Social Cognitive Theory. —
Englewood Cliffs: Prentice-Hall, 1986. — 617 p.
3.
Kolb D. A. Experiential Learning: Experience as the Source of Learning and Development.
— Englewood Cliffs: Prentice-Hall, 1984. — 256 p.
4.
Bloom B. S. Taxonomy of Educational Objectives. Handbook I: Cognitive Domain. — New
York: Longmans, 1956. — 207 p.
5.
Kohlberg L. Essays on Moral Development. Vol. 1: The Philosophy of Moral Development.
— San Francisco: Harper & Row, 1981. — 409 p.
6.
Dewey J. Democracy and Education. — New York: Macmillan, 1916. — 434 p.
7.
Habermas J. The Theory of Communicative Action. Vol. 1. — Boston: Beacon Press, 1984.
— 465 p.
8.
Al-Farobiy. Fozil shahar ahlining ra’ylari. — Toshkent: Fan, 1993. — 320 b.
9.
UNESCO. Global Citizenship Education: Topics and Learning Objectives. — Paris: UNESCO,
2015. — 62 p.
10.
O‘zbekiston Respublikasi Qonuni “Ta’lim to‘g‘risida”. — Toshkent: O‘zbekiston, 2020. —
56 b.
