ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
105
YOSHLARDA VATANPARVARLIK TUYG‘ULARINI YUKSALTIRISHDA
PRAGMATIK OMILLARNING O‘RNI
Xamrakulov O‘tkirjon Maxmudovich
Farg‘ona davlat universiteti
Email: hamrakulovutlirzon@gmail.com
ORCID: 0009-0009-3582-8012
https://doi.org/10.5281/zenodo.16869333
Annatatsiya:
Ushbu maqolada yoshlarda vatanparvarlik tuyg‘usini shakllantirishda
pragmatik yondashuvning o‘rni, mazmuni va amaliyotdagi ahamiyati tahlil qilingan.
Pragmatizmning ijtimoiy tarbiyadagi ta’siri, turli tarbiyaviy vositalarning amaliy samaradorligi
misollar bilan yoritilgan.
Аннотация:
В статье анализируются роль, содержание и практическое значение
прагматического подхода в формировании чувства патриотизма у молодёжи. На
примерах иллюстрируются влияние прагматизма на социальное воспитание и
практическая эффективность различных воспитательных инструментов.
Annotation:
The article analyzes the role, content and practical significance of the
pragmatic approach in the formation of a sense of patriotism in young people. Examples
illustrate the influence of pragmatism on social education and the practical effectiveness of
various educational tools.
Kalit so‘zlar:
vatanparvarlik, pragmatik yondashuv, yoshlar, tarbiya, ijtimoiy omillar,
amaliy mexanizmlar.
Ключевые слова:
патриотизм, прагматический подход, молодежь, воспитание,
социальные факторы, практические механизмы.
Key words
: patriotism, pragmatic approach, youth, education, social factors, practical
mechanisms.
Kirish
Bugungi globallashuv va axborot xuruji davrida yosh avlodning ma’naviy-ma’rifiy ongi,
Vatanga sadoqati, milliy qadriyatlarga sodiqligi nafaqat axloqiy, balki strategik ahamiyatga ega
masalaga aylangan. Yoshlarda vatanparvarlik tuyg‘usini yuksaltirishda an’anaviy tarbiyaviy
usullar bilan bir qatorda, pragmatik yondashuvlar ham muhim o‘rin tutadi.
Vatanparvarlik tuyg‘usining ijtimoiy-falsafiy asoslari
Bund vatanparvarlikning ma’naviy, falsafiy va tarixiy jihatlari tahlil qilinadi. Maxsus
ravishda milliy ong, milliy g‘oya, fuqarolik burchi, Vatanga muhabbat kabi tushunchalarning
yoshlarda qanday shakllanishi haqida gap boradi.
Yoshlarda vatanparvarlik tuyg‘usini shakllantirish faqat ta’lim orqali emas, balki ijtimoiy
muhit, oila va ommaviy axborot vositalari orqali ham amalga oshiriladi.
Milliy ong: falsafiy mazmun va ijtimoiy zarurat.
Bugungi kunda jamiyat taraqqiyotida ma’naviy omillar, ayniqsa milliy ongning o‘rni
alohida ahamiyat kasb etmoqda. Milliy ong nafaqat millatning tarixi va madaniyatini bilish,
balki uni anglash, his etish, qadrlash va unga amal qilishdan iborat murakkab ijtimoiy-ma’naviy
jarayondir. U har bir fuqaroning Vatanga, xalqqa, milliy qadriyatlarga bo‘lgan munosabatini
shakllantiradi.
Milliy ongning falsafiy mohiyati
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
106
Milliy ong falsafiy jihatdan millatning «men» degan idrokini belgilaydi. U xalqning ongiy
taraqqiyotida shakllangan, uning tafakkuri, dunyoqarashi va hayotga munosabatida o‘z
ifodasini topadi. Milliy ong quyidagi falsafiy mezonlarga asoslanadi:
Ontologik jihatdan:
milliy ong millatning mavjudligini anglashdir.
Epistemologik jihatdan:
milliy ong – bu ta’lim, tarix, madaniyat orqali egallanadigan
bilimlar majmuasi.
Akssiologik jihatdan:
milliy ong milliy qadriyatlarni anglash, ularga sadoqat bilan
munosabat bildirishni anglatadi. [1]
Pragmatik jihatdan:
milliy ong amalda Vatanga xizmat qilish, unga fidoyilik ko‘rsatish
bilan ifodalanadi.
Milliy ongning shakllanish bosqichlari
Bosqich Mazmun
Oilaviy tarbiya
Bolalikdan milliy qadriyatlar, tili va an’analarga nisbatan muhabbatni
shakllantiradi.
Maktab ta’limi
Milliy ma’naviyat, tarix va madaniyat bo‘yicha bilimlarni tizimli ravishda
beradi.
Oliy ta’lim va jamiyat
Mustaqil tafakkur va fuqarolik pozitsiyasini shakllantirishga
yo‘naltiriladi.
Faol fuqarolik
Milliy manfaatlarni himoya qilish, ijtimoiy jarayonlarda faol ishtirok.
Milliy ong va vatanparvarlik o‘rtasidagi bog‘liqlik
Milliy ongning yuksak darajasi vatanparvarlik tuyg‘usini mustahkamlaydi. Milliy ongsiz
vatanparvarlik tuyg‘usi yuzaki va sun’iy bo‘ladi. Shu bois ta’lim va tarbiya jarayonlarida milliy
ongni shakllantirish asosiy vazifalardan biri sifatida belgilanishi kerak.
Milliy ongga tahdid soluvchi omillar
Omil Tahdid mohiyati
Global madaniyat bosimi
Chet el madaniyati va turmush tarziga taqlid qilish, milliy
an’analardan yuz o‘girish.
Assimilyatsiya jarayonlari
Milliy til, madaniyat va qadriyatlarning susayishi.
Ma’lumotlar manbalaridagi shov-shuvli yondoshuv
Yoshlarning noto‘g‘ri tarixi, buzib
ko‘rsatilgan qadriyatlar bilan tarbiyalanishi.
Milliy ongni yuksaltirish strategiyasi
Ta’limda milliy g‘oya asosidagi darsliklarni joriy etish
Milliy tarix, adabiyot, falsafa va geografiyani integratsiya qilish.
Ommaviy axborot vositalarini milliy ruhda qayta formatlash
Milliy qahramonlar, madaniyat namoyandalari haqida film va ko‘rsatuvlar tayyorlash.
Yoshlar bilan ishlashda milliy tarbiyani kuchaytirish
Vatanparvarlik musobaqalari, tanlovlar, milliy libos va qadriyatlar haftaligi kabi tadbirlar
tashkil etish. Milliy ong – bu millatning ma’naviy sutunlaridan biridir. U xalqning birdamligini
ta’minlaydi, milliy iftixorni shakllantiradi va davlat mustaqilligini mustahkamlaydi. Ushbu
ma’naviy kuchni tarbiyalash va kelajak avlod ongiga singdirish har bir jamiyat a’zosining burchi
hisoblanadi. Ta’lim, tarbiya va jamoat ishlarida milliy ongni yuksaltirish orqali faqat ma’naviy
emas, balki iqtisodiy, siyosiy barqarorlikka ham erishish mumkin.
Pragmatik yondashuv mohiyati va uslublari
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
107
Bunda pragmatizmning ta’lim va tarbiyadagi o‘rni, amaliy yechimlarga asoslangan
yondashuvlar, motivatsiya, shaxsiy manfaat va jamiyat ehtiyojlari o‘rtasidagi uyg‘unlik
masalalari yoritiladi.
Pragmatik yondashuv yoshlarda faol hayotiy pozitsiyani shakllantiradi. Teoriyadan ko‘ra
amaliyotga suyangan tarbiya usullari yoshlarning fikrlash tarziga yaqin va ta’sirchan
hisoblanadi.
Pragmatik yondashuv mohiyati
Pragmatizm — bu amaliy natijadorlikni asosiy mezon sifatida belgilovchi falsafiy
yo‘nalish bo‘lib, biror g‘oya yoki qarashning haqiqiyligi u orqali erishiladigan amaliy foyda bilan
o‘lchanadi. Pragmatik yondashuv esa shundan kelib chiqib, nazariy qarashlarni hayotga tadbiq
qilish, real muammolarga yechim topish, samaradorlik va foydalilikni asosiy mezon sifatida
belgilashga urg‘u beradi.
Pragmatik yondashuvning asosiy mohiyati quyidagilardan iborat:
Natijaga yo‘naltirilganlik:
Nazariy qarashlar, g‘oyalar va metodlar amalda qanday natija
berishi asosida baholanadi.
Moslashuvchanlik:
Turli sharoit va vaziyatlarga qarab o‘zgarish kiritish imkoniyatini
beradi.
Tajriba va amaliyotga tayanish:
Nazariy emas, balki hayotiy sinovdan o‘tgan usullarga
ustuvorlik beriladi.
Muammoga real yechim topish:
Idealistik emas, balki mavjud vaziyatdan kelib chiqqan
holda harakat qilish.
Pragmatik yondashuv uslublari
Pragmatik yondashuvda quyidagi asosiy uslublar qo‘llaniladi:
1. Problemali yondashuv (muammoli tahlil)
Talaba yoki ishtirokchining diqqatini muammoni tushunishga, uni tahlil qilishga va
amaliy yechim topishga qaratadi.
2. Amaliy-tajriba usuli
Nazariy bilimlar hayotda, tajribada sinovdan o‘tkaziladi. Masalan, o‘quvchilarning
vatanga sadoqatini oshirishda ular bilan real ijtimoiy loyihalarda ishlash.
3. Interaktiv metodlar
Bahs-munozara, rol o‘ynash, keys-stadiyalar (real holatlarni o‘rganish) orqali
ishtirokchilar o‘z fikrini mustahkamlab, faol ishtirok etadi.
4. Refleksiya (o‘zini tahlil qilish)
Ishtirokchi o‘z harakati va qarorlarini tahlil qilish orqali bilimini chuqurlashtiradi va
keyingi bosqichda ularni yaxshilashga harakat qiladi.
5. Moslashuvchan rejalashtirish
Har bir shaxs yoki guruh ehtiyojlariga mos ravishda yondashuvni tanlash. Bu
yondashuvda qat'iy sxema emas, balki vaziyatga moslashtirilgan rejalar ustuvor bo‘ladi.
6. Natijaga yo‘naltirilgan monitoring
Jarayonning oraliq va yakuniy natijalari o‘lchanadi, baholanadi va kerak bo‘lsa, strategiya
qayta ko‘rib chiqiladi.
Yoshlarda vatanparvarlikni yuksaltirishda amaliy mexanizmlar
Ushbu bobda maktab, oliy ta’lim, harbiy xizmat, ixtiyoriy jamoalar, sport va madaniyat
sohalari orqali yoshlarga amaliy tarzda vatanparvarlikni singdirish usullari tahlil etiladi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
108
1-jadval.
Pragmatik omillar ta’sirining
TAQQOSLAMA TAHLILI
Omil turi
Aniq misollar
Samaradorlik
darajasi
Izoh
Ta’lim jarayonidagi
amaliy loyihalar
"Yoshlar – Vatan
muhofazasida"
kurslari
Yuqori
Patriotik bilim va
ko‘nikma
Ixtiyoriy jamoalar
Hasharlar, yordam
aksiyalari
O‘rtacha – Yuqori
Hamjihatlik ruhini
oshiradi
Vatanparvarlik
tadbirlari
Bayramlar, moddiy
rag‘batlantirish
Yuqori
Emotsional ta’siri
katta
Mediatexnologiyalar
Qahramonlik
filmlari, podkastlar
O‘rtacha
Yoshlar talabiga
moslashgan
Amaliy faoliyatga asoslangan pragmatik mexanizmlar yoshlar ongiga tez ta’sir ko‘rsatadi
va ularning vatanga sadoqatini oshiradi.
O‘zbekiston tajribasida pragmatik yondashuv
Hozirda O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan vatanparvarlikka oid davlat siyosatlari,
“Yoshlar daftari”, “Temur izdoshlari” kabi loyihalar tahlil qilinadi. Pragmatik yondashuvlarning
samaradorligi statistik ma’lumotlar va tahlillar bilan asoslanadi.
Mahalliy sharoitga moslashgan pragmatik yondashuvlar davlat siyosatida o‘z samarasini
bermoqda. Yoshlar uchun imkoniyat yaratish va ularni amaliy jarayonlarga jalb qilish – asosiy
natijadir.
O‘zbekiston tajribasida pragmatik yondashuvning falsafiy asoslari
Jamiyat taraqqiyotida pragmatik yondashuv – bu voqelikni bilish va o‘zgartirishga
qaratilgan amaliy va manfaatga asoslangan falsafiy pozitsiyadir. Pragmatizm o‘z mohiyatiga
ko‘ra aql, tajriba va amaliy foydaga suyangan holda inson va jamiyat hayotidagi qarorlarni
shakllantiradi. Bunday yondashuv murakkab global jarayonlar davrida har bir millat uchun
hayotiy muhim bo‘lib, O‘zbekiston tajribasida bu qarash o‘zining amaliy samarasini namoyon
etmoqda.
Mustaqillikning dastlabki yillarida ko‘proq idealistik va romantik qarashlar ustuvor
bo‘lgan bo‘lsa, bugungi kunda mamlakatdagi ijtimoiy, siyosiy va ma’naviy islohotlar pragmatik,
ya’ni natijaga qaratilgan, hisob-kitobli va imkoniyatlarga mos yondashuv asosida amalga
oshirilmoqda. Bu jarayonda falsafa – dunyoqarashni shakllantiruvchi, voqelikni anglash va
unda harakat qilish mezonlarini belgilab beruvchi fan sifatida muhim o‘rin tutadi.
Pragmatik yondashuvning falsafiy mohiyati
Pragmatizm falsafasi XIX asrda AQShda shakllangan bo‘lib, Ch. Pirs, U. Jeyms va J. Dyui
kabi mutafakkirlar tomonidan ilgari surilgan. Ushbu yo‘nalishga ko‘ra, haqiqat – bu foydalilik
va amaliy natija bilan o‘lchanadigan tushunchadir. O‘zbekistonda bu g‘oya falsafiy asos sifatida
emas, balki amaliyotda o‘z ifodasini topayotgan konsepsiya sifatida rivojlanmoqda. Masalan,
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
109
davlat boshqaruvida maqsad – xalq manfaatini ta’minlash bo‘lsa, vosita – real imkoniyatlar va
hisob-kitobli yondashuv bo‘lmoqda.
O‘zbekistondagi islohotlarda pragmatik falsafaning namoyon bo‘lishi
Bugungi O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan “Inson – jamiyat – davlat” tamoyili,
haqqoniy ochiqlik, amaliy bilim va ko‘nikmalarga asoslangan ta’lim, fuqarolik jamiyati
institutlari bilan muloqot – bularning barchasi pragmatik falsafaning amaliyotga tatbiq
etilishiga misoldir.
Xulosa Falsafiy nuqtai nazardan qaralganda, O‘zbekiston tajribasidagi pragmatik
yondashuv – bu hayotni anglash va unda samarali harakat qilishning yangi bosqichidir. U
nafaqat natijadorlik, balki ma’naviy barqarorlikni ta’minlashga ham xizmat qilmoqda. Falsafa
bu jarayonda yo‘l ko‘rsatuvchi, tahlil etuvchi va tanqidiy yondashuvni ta’minlovchi asosiy ilm
sohasi bo‘lib qolmoqda.
Xulosa va takliflar Umumiy xulosalar:
1. Pragmatik yondashuv - bu yosh avlodda vatanparvarlik tuyg‘usini shakllantirishda real
hayotiy ehtiyojlar va ijtimoiy talablar asosida samarali natijalarga erishishni ko‘zlovchi kuchli
vositadir. U yoshlarning ongida Vatanga muhabbat, sadoqat, mas’uliyat kabi fazilatlarni
shakllantirishda nazariy qarashlar bilan birga amaliy tajriba va real imkoniyatlardan
foydalanishga yo‘naltiradi. Shu bois, vatanparvarlik tarbiyasida pragmatik yondashuvdan
oqilona foydalanish, yoshlar ongida ijtimoiy faollik va fuqarolik burchini anglash darajasini
sezilarli oshiradi.
2. Yoshlarda mas’uliyat hissini shakllantirishda nazariy bilimlar muhim o‘rin tutadi, biroq
amaliy va natijaga yo‘naltirilgan usullar ularda bu hisni yanada chuqurroq va barqarorroq
ravishda shakllantiradi. Shu bois, ta’lim-tarbiya jarayonida yoshlarning faol ishtirokini
ta’minlovchi, ularning shaxsiy tajribasi va natijalarga erishish qobiliyatini rivojlantiruvchi
yondashuvlar ustuvor ahamiyat kasb etishi lozim.
3. Davlat va jamiyat hamkorligi asosida shakllangan mexanizmlar yosh avlodni har
tomonlama barkamol etib tarbiyalashda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. Bu hamkorlik
samarali tarbiya dasturlarini ishlab chiqish va amaliyotga tatbiq etishda, ijtimoiy institutlar
faoliyatini muvofiqlashtirishda, shuningdek, tarbiyaviy ishlarning uzviyligi va barqarorligini
ta’minlashda katta ahamiyatga ega. Shu bois, mazkur mexanizmlarni yanada takomillashtirish
va ularni amaliyotga samarali joriy etish tarbiyaviy jarayonlarning sifatini oshirishga xizmat
qiladi.
Takliflar:
Ta’lim muassasalarida
"Amaliy vatanparvarlik" fanini joriy etish;
Bugungi globallashuv sharoitida yosh avlodni Vatanga sadoqat ruhida tarbiyalash dolzarb
masalaga aylanmoqda. Shu nuqtai nazardan ta’lim tizimida “Amaliy vatanparvarlik” fanini joriy
etish zarurati kundan-kunga ortib bormoqda. Mazkur fan yoshlarni nafaqat nazariy bilimlar,
balki amaliy faoliyatlar orqali ham milliy g‘urur, yurtga muhabbat va fuqarolik mas’uliyatiga
o‘rgatishga qaratiladi.
Fanning maqsadi va vazifalari
“Amaliy vatanparvarlik” fanining bosh maqsadi — o‘quvchilarda va talabalar ongida
mustahkam vatanparvarlik qarashlarini shakllantirish, ularni yurt taraqqiyotiga daxldorlik
hissi bilan yashashga undashdan iborat.
Fanning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
110
- O‘zbekiston tarixida vatanparvarlikning namoyon bo‘lish shakllarini o‘rganish;
- Harbiy xizmatga ijobiy munosabatni shakllantirish;
- Jamiyatda faol fuqarolik pozitsiyasini rivojlantirish;
- Yoshlarni ijtimoiy amaliyot, vatanparvarlik aksiyalari va tadbirlarga jalb qilish.
Fanning tarkibi va mazmuni
Fanning o‘quv dasturi quyidagi
modullarni
o‘z ichiga oladi:
I-modul.
Vatanparvarlikning nazariy asoslari
II-modul.
O‘zbekiston harbiy tarixi
III-modul.
Fuqarolik jamiyati va yurtga xizmat
IV-modul.
Amaliy mashg‘ulotlar (harbiy-sport o‘yinlari, saf yurishlar, ijtimoiy loyihalar)
V-modul.
“Men yurtim himoyachisiman” loyihasi doirasida individual topshiriqlar
Fanning amaliy ahamiyati
1. Fan orqali yoshlar quyidagi ko‘nikma va kompetensiyalarga ega bo‘ladi:
2. Jamiyatdagi faol pozitsiyani egallash;
3. Tashabbuskorlik, liderlik va jamoada ishlash ko‘nikmalari;
4. Vatan uchun mas’uliyat va xizmatga tayyorlik;
5. Harbiy va fuqarolik tayyorgarlik bo‘yicha boshlang‘ich malakalar.
Fan joriy etishning mexanizmlari
Fan umumiy o‘rta va oliy ta’lim muassasalarining ijtimoiy-gumanitar yo‘nalishlariga
integratsiyalashadi.
Ta’lim-tarbiya jarayonida pedagoglar, harbiy xizmatchilar, ijtimoiy faol shaxslar ishtirok
etadi.
Har bir fan haftasiga 1 soatdan o‘qitiladi, har semestrda amaliy loyiha yoki hisobot
topshiriladi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
111
Xulosa:
“Amaliy vatanparvarlik” fanining ta’lim muassasalarida joriy etilishi — yosh
avlodni yuksak fuqarolik ongiga, Vatanga sadoqat va mas’uliyat bilan yashashga tayyorlashda
muhim qadamlardan biridir. Bu fan nafaqat nazariy bilimlar, balki real hayotiy vazifalarni
bajara oladigan, ongli va faol shaxsni tarbiyalaydi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ўзбекистон Республикаси Конституцияси. – Тошкент: Адлия, 2023.
2.
Абдураҳмонов Қ. Миллий ғоя ва маънавият. – Тошкент: Академнашр, 2022.
3.
Dewey J. Democracy and Education. New York: Macmillan, 1916.
4.
Назаров Қ. Ёшларда ватанпарварлик туйғусини шакллантиришда фалсафий
ёндашувлар. – Тошкент, 2024.
5.
Ўзбекистонда амалга оширилаётган ёшлар сиёсати бўйича расмий материаллар.
6.
Xamrakulov O‘.M. (2025).Yoshlarda vatanparvarlik tuyg‘ularini yuksaltirishning
konseptual jihatlari, 95-100.
7.
Xamrakulov O‘.M. (2025). Yoshlarda vatanparvarlik tuyg‘ularini yuksaltirishda pragmatik
yondoshuvlar, 110-115.
8.
Xamrakulov O‘.M. (2025). Yoshlar qalbida vatanparvarlik tuyg‘ularini yuksaltirishda
milliy qadriyatlarni o‘rni, 53-57.
9.
Khamrakulov Utkirjon. (2025) Makhmudovich
Social And Philosophical Factors In
Enhancing The Sense Of Patriotism Among Youth
, 1-8.
10.
Specific Features of Instilling Patriotic Feelings in Youth
443-447.
11.
Xamrakulov O‘.M. (2025).
Yoshlarda Vatanparvarlik Tuyg‘Usini Yuksaltirishning Ijtimoiy-
, 263-264.
12.
Хамракулов У. М. (2025). Социально-философские факторы укрепления чувства
патриотизма у молодежи, 122-129.
13.
Milliy ong – Oyina Aug 4, 2023 y. Milliy ong milliy maʼnaviyatning tarkibiy qismi sifatida
muayyan axloqiy, huquqiy, ilmiy, mafkuraviy qadriyatlarga asoslangan eʼtiqoddir. Milliy
..Missing:
Akssiologik
jihatdan:
qadriyatlarni
sadoqat
munosabat
bildirishni
https://oyina.uz/uz/teahause/2018[1
14.
Vatanparvarlik faqat fazilat emas, milliy g'oya asosida birlashish ...Jan 11, 2024
Vatanparvarlik tuyg'usi, avvalo, insonda yurtga nisbatan ichki va tashqi xavflarning oldini
olishda mustahkam immunitet shakllanishiga xizmat...Missing: ongsiz yuzaki suniy
