ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
100
HANDALAKNI URUG‘LARI ORQALI YETISHTIRISH
Beknazarov Ilimjon Olimjon o‘g‘li
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar universiteti assistenti, Meva-
sabzavotchilik va uzumchilik kafedrasi assistenti
ilimjonbeknazarov@gmail.uz (97-431-77-40)
Aramov Muzafar Xoshimovich
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar universiteti, Meva-sabzavotchilik va
uzumchilik kafedrasi q.x.f.d., professor
aramov-muzaffar@mail (91-235-61-61)
https://doi.org/10.5281/zenodo.16837685
Ushbu maqolada handalakni urug‘idan ochiq dalalarga va plyonkali qoplamalar ostida
yetishtirish bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlar natijasi keltirilgan. Handalakni erta bahorda
plyonkali qoplamalar ostida yetishtirish ertachi poliz mahsulotlariga bo‘lgan ta’labni
qondirishda muhim ahamiyatga ega hisoblanadi. Handalak Kichkintoy navini plyonka ostida
yetishtirilganda ochiq dalaga nisbatan mevalari biroz bo‘lsada yirikroq, eti esa qalinroq
bo‘lganligi kuzatildi. Plyonka ostida yetishtirilgan o‘simliklarning asosiy poya va yon novdalar
uzunligi, yon yon shoxlar soni ko‘rsatgichlari ham yuqori bo‘lganligi aniqlandi. Plyonka ostida
yetishtirilganda umumiy va tovarbop hosildorlik ham yuqori bo‘lganligi kuzatildi.
Kalit so‘zlar:
handalak, plyonkali qoplamalar, urug‘, ochiq dala, yon shox, asosiy poya,
meva vazni, meva etining qalinligi, hosildorlik.
Аннотация
. В данной статье представлены результаты исследований по
выращиванию хандаляка из семян в открытом грунте и под пленочными укрытиями.
Выращивание хандаляка под пленочными укрытиями ранней весной имеет важное
значение для удовлетворения спроса на раннеспелую продукцию. При выращивании
сорта Хандаляк Кичкинтой под пленкой наблюдалось, что плоды были немного крупнее,
а мякоть толще по сравнению с открытым грунтом. Установлено, что длина основного
стебля и боковых ветвей, а также количество боковых ветвей у растений, выращенных
под пленкой, также были высокими. Было замечено, что при выращивании под пленкой
общий и рыночный урожай также был высоким.
Ключевые слова:
хандаляк, пленочные покровы, семена, открытый грунт, боковая
ветвь, главный стебель, масса плода, толщина мякоти, урожайность.
Annotation.
This article presents the results of research on growing khandalak from
seeds in open ground and under film covers. Growing khandalak under film covers in early
spring is important to meet the demand for early ripening products. When growing the
Khandalak Kichkintoy variety under film, it was observed that the fruits were slightly larger
and the pulp thicker compared to open ground. It was found that the length of the main stem
and lateral branches, as well as the number of lateral branches in plants grown under film, were
also high. It was observed that when grown under film, the total and market yield was also high.
Key words:
khandalak, film covers, seeds, open ground, lateral branch, main stem, fruit
weight, pulp thickness, yield.
Kirish.
«
Dunyo bo‘yicha bugungi kunda aholining sog‘lom ovqatlanishini ta’minlash
dolzarb vazifa bo‘lib bormoqda. Bu borada poliz mahsulotlarining o‘rni beqiyos bo‘lib, tibbiy
me’yorga ko‘ra har bir insonning yillik poliz iste’mol me’yori 98 kg dan kam bo‘lmasligi kerak.
Poliz mahsulotlari orasida qovun yetakchilik qiladi va shu bois dunyoning ko‘plab
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
101
mamlakatlarida qovun katta (774,8 ming ga) maydonlarda yetishtiriladi». Dunyo bo‘yicha
bugungi kunda qovun 6,2 mln gektar maydonga yekilib 142,4 mln tonna atrofida mahsulot
yetishtirilmoqda, o‘rtacha hosildorlik 24,5 t/ga ni tashkil yetgan. Eng ko‘p poliz ekinlarini ishlab
chiqaruvchi davlatlar Xitoy, Turkiya, Ispaniya, Hindiston, AQSh, Eron, Misr, Rossiya kabilar
hisoblanadi
1
.
Shu bilan birga, AQSh, Rossiya va Yevropaning bir qator mamlakatlarida aholini ekologik
toza poliz mahsulotlari, xususan, qovun mahsulotlari bilan ta’minlashda import hajmi
oshmoqda.
Ushbu mamlakatlarda qovunning ultra tezpishar, shuningdek turli muddatlarda yekib
yetishtirishga yaroqli, uzoq saqlanuvchan, mevalarining hajmi kichik, ammo serhosil va
uglevodlarga boy navlarini yaratish, yetishtirish texnologiyalarini yanada takomillashtirish
asosida maydon birligidan olinadigan hosildorlikni oshirish dolzarb vazifalardan hisoblanadi.
Dunyoda qovun yetishtirish bo‘yicha etakchilik qilayotgan mamlakatlarda qovunni turli
muddatlarda, ayniqsa ertagi va himoyalangan joylarda yetishtirishga mos navlarini yaratish,
yetishtirish texnologiyalarini takomillashtirish borasida ko‘plab ilmiy tadqiqotlar olib
borilmoqda. Bir qator mamlakatlarda qovunni qishki mavsumda issiqxonalarda yetishtirish
texnologiyasi va issiqxonalarda yetishtirishga mos navlari yaratilgan, ultra tezpishar va
eksportbop qovun navlari yetishtirilmoqda. Qovun genofondini yanada boyitish, uning
eksportbop navlar assortimentini kengaytirish asosida qovun eksporti salohiyatini yanada
oshirish bugungi kunning dolzarb vazifalaridan biri hisoblanadi.
O‘zbekistonda 2022-yilda umumiy 63 ming gektar maydonga qovun ekilgan bo‘lib,
shundan 51,5 ming gektar fermer va qishloq xo‘jaligi korxonalari hissasiga to‘g‘ri keladi (37,4
ming gektar asosiy maydon, 1,9 ming gektar bog‘-tok qator orasi va 12,2 ming gektar takroriy
maydon).
Ushbu ekilgan maydonlardan joriy yilda jami 1,3 mln tonna qovun yetishtirish
rejalashtirilgan. Shundan yetishtirilgan 1 mln tonna qovun fermer va qishloq xo‘jaligi
korxonalari hissasiga to‘g‘ri keladi.
Mamlakatimizda so‘nggi yillarda aholini sifatli oziq-ovqat mahsulotlari bilan ta’minlash
va eksport salohiyatini tubdan oshirishga alohida e’tibor berilmoqda. O‘zbekistonda ham olib
borilayotgan ilmiy izlanishlarda qovunni hududlarda yetishtirish bo‘yicha tadqiqotlar amalgan
oshirilgan. Biroq, qovun mevalarini mahalliy usullarda saqlash bo‘yicha ilmiy izlanishlar
etarlicha emas. O‘zbekiston Respublikasining “2022-2026 yillarga mo‘ljallangan Yangi
O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi”da “Qishloq xo‘jaligini ilmiy asosda intensiv
rivojlantirish orqali dehqon va fermerlar daromadini kamida 2 baravar oshirish, qishloq
xo‘jaligining yillik o‘sishini kamida 5 foizga etkazishda, ayniqsa, 2026 yilga borib oziq-ovqat
mahsulotlari hajmini 7,4 mln tonnaga, qayta ishlash darajasini meva-sabzavot bo‘yicha 28
foizga etkazish”ga alohida e’tibor qaratilgan.
Shu o‘rinda poliz ekinlari, jumladan handalak yetishtirishni ko‘paytirish muhim o‘rin
tutadi. Poliz ekinlaridan qovoq uzoq vaqt saqlanish xususiyatiga ega. Handalak ekinlarini
yetishtirish esa erta bahorda poliz mahsulotlari taqchil vaqtda ularga bo‘lgan talabni qondiradi.
Keying yillarda havo haroratining keskin oshib ketishi, havo nisbiy namligini juda pastga
tushishi, changli shamollarni tez-tez esib turishi deyarli barcha qishloq xo‘jalik ekinlarining
1
https://www.atlasbig.com/ru/stranы-po-proizvodstvu-dыni
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
102
hosildorligini va hosil sifatini keskin pasayib ketishiga va ularni yetishtirilgandan olinadigan
iqtisodiy samaradorlikni kamayishiga olib kelmoqda. Shuning uchun ko‘pgina sabzavot va poliz
ekinlari isitilmaydigan issiqxonalar va plyonkalar ostida erta muddatda ekib innovatsion
usullarda qo‘llab yetishtirilmoqda. Xususan, Qashqadaryo viloyatida ertagi muddatda qovun va
tarvuzni plyonkali qoplamalar ostida yetishtirish, ertagi va yuqori hosil yetishtirib eksportga
va ichki bozorga chiqarish borasida juda katta tajriba to‘plangan.
Tadqiqot metodologiyasi.
Ushbu tadqiqotda urug‘lar ochiq dalaga aprel oyining birinchi
o‘n kunligida va plyonkali qoplamalar ostiga 15 martda ekildi. Tajriba to‘rt qaytariqli. Hisob
bo‘lmachasi maydoni 14 m
2
. Bo‘lmacha ikki qatorli, undagi o‘simliklar soni 20 ta. Amal
davrida 1 va 2 tajribada finologik kuzatuv va o‘lchov ishlari olib borildi.
Tadqiqotning usullari.
Tajribalar quyidagi uslub va uslubiy ko‘rsatmalar asosida olib
borildi: Методика полевого опыта в овощеводстве (Литвинов С.С. М.,2011.) [3], Методика
полевого опыта (Б.А.Доспехов, 1985) [2], Руководство по апробации овощных култур и
кормовых корнеплодов (М., 1982) [4], Sabzavot, poliz va kartoshka ekinlarida tajribalar
o‘tkazish uslubi (SPE va KITI, 2023) [1].
Tadqiqot natijalari.
Handalak urug‘lari erta bahorda plyonka ostiga va ochiq dalaga ekib
o‘rganildi, 1-jadval. Urug‘lar plyonka ostiga 15-mart kuni, ochiq dalada esa aprel oyining
birinchi o‘n kunligida ekildi.
Ko‘chatlarning yoppasiga unib chiqishi ochiq dalalarda 9 kunda, plyonka ostida ekilganda
8 kunda kuzatildi. Plyonka ostida urug‘idan ekilganda otalik gullarining dastlabki gullashi unib
chiqgandan so‘ng 26 kunda, yoppasiga esa 29 kunda kuzatildi. Ochiq dalaga urug‘idan ekilganda
esa bu davrlarning davomiyligi biroz uzun bo‘lib, muvofiq ravishda 31 va 34 kunni tashkil etdi.
1-jadval
Handalakning Kichkintoy navi urug‘idan plyonga ostiga va ochiq dalada yetishtirishda
rivojlanish davrlarining davomiyligiga ta’siri, 2022-2023 y.y.
Onalik gullarining dastlabki gullashi plyonka ostidagi o‘simliklarda unib chiqgandan so‘ng
30 kunda va yoppasiga gullashi esa 34 kunda kuzatildi. Ochiq dalalarda urug‘idan ekib
yetishtirilganda o‘simliklarda onalik gullarini dastlabgi gullashi unib chiqqandan so‘ng 34
kunda, yoppasiga gullashi 38 kunda kuzatildi.
т/р
Tajriba
variantlari
Urug‘
ekilgan
sana
Ekish-unib
chiqish, kun
Unib chiqqanidan, kun
birinchi
chinbarg
paydo
bo‘lishigacha
otalik
gullar
ochilish
igacha
onalik
gullar
ochilish
igacha
meva
hosil
bo‘lishi
gacha
Meva
pishishi
gacha
10% 75%
10%
75%
10
%
75
%
10
%
75
%
10
%
75
%
10
%
75
%
1
Plyonka
ostida
urug‘idan
15.03
6
8
7
10
26 29 30 34 33 39 68 72
2
Ochiq
dalada
urug‘idan,
nazorat
05.04
8
9
10
12
31 34 34 38 37 42 71 73
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
103
Mevalarning dastlabki pishishi urug‘idan plyonka ostiga ekilgan o‘simliklarda unib
chiqqandan so‘ng 68 kunda, yoppasiga pishishi esa 72 kunda amalga oshdi. Ochiq dalalarda
yetishtirilgan o‘simliklarda mevalarning dastlabki pishishi unib chiqqandan so‘ng 71 kunda,
yoppasiga pishishi esa 73 kunda amalga oshdi. Yetishtirish usullari handalak o‘simliklarining
biometrik ko‘rsatkichlariga ham sezilarli darajada ta’sir ko‘rsatdi.
Yetishtirish usuliga qarab handalak o‘simliklarining biometrik ko‘rsatkichlari ham turli
xil bo‘ldi, 2-jadval.
2-jadval
Plyonka ostida va ochiq dalada urug‘idan yetishtirilgan xandalak o‘simliklarining
biometrik ko‘rsatgichlari, 2021-2023 y.y.
Yetishtirish usuliga qarab handalak o‘simliklarining biometrik ko‘rsatkichlari ham turli
xil bo‘ldi, 2-jadval.
Asosiy poya uzunligi plyonka ostiga ekilganda 143,0 sm ni, ochiq dalaga ekilganda esa
135,5 sm ni tashkil etdi. Plyonka ostiga ekilgan o‘simliklarda asosiy poya ochiq dalaga nisbatan
7,5 sm ga uzun bo‘ldi. Yon shoxlar soni plyonka ostiga ekilganda esa 381,0 sm ni, ochiq dalarda
– 344,0 sm ni tashkil etdi. Yon shoxlar uzunligi plyonka ostida yetishtirilganda ochiq dalaga
nisbatan 37 sm ga ko‘p bo‘ldi. Asosiy poya va yon shoxlarning umumiy uzunligi bo‘yicha ham
xuddi shunday holat kuzatildi.
Yetishtirish usullari handalak ekinining hosildorligiga ham sezilarli darajada tasir
ko‘rsatdi, 3 jadval.
Bitta o‘simlikda shakllangan meva soni plyonka ostida yetishtirilgan o‘simliklarda 3,4
donani, ochiq dalada yetishtirilganda esa 3,2 donani tashkil etdi. Mevaning o‘rtacha vazni
plyonka ostida yetishtirilgan o‘simliklarda 1,0 kg ni, ochiq dalada yetishtirilgan o‘simliklarda
0,87 kg ni tashkil etdi. Plyonka ostida yetishtirilganda o‘simliklarda meva soni, vazni biroz
yuqori bo‘lishi kuzatildi.
3-jadval
Handalakning Kichkintoy navini plyonka ostida va ochiq dalada urug‘idan ekilganda
hosildorlik ko‘rsatkichlari, 2021-2023 y.y.
T/r Tajriba variantlari
Mevaning
o‘rtacha
Hosildorlik, t/ga
T/r
Tajriba variantlari
Asosiy
poya
uzunligi, sm
Yon
shoxlar
uzunligi,
sm
Umumiy
uzunligi,sm
Yon
shoxlar
soni,
dona
1
Plyonka ostida
143,0
381,0
524,0
4,3
2
Ochiq dalada,
nazorat
135,5
344,0
479,5
3,5
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
104
Soni,
d
ona
/o‘siml
ik
V
az
ni
, k
g
Umum
iy h
osild
otlik,
Naz
or
at
gaga ni
sb
at
an
, %
To
varbop
ho
sil,
To
varbop
ho
sil um
um
iy
ho
silga nisb
at
an
, %
To
varbop
ho
sil n
az
or
at
ga
ni
sb
at
an
, %
1
Plyonka ostida
3,4
1,0
48,5
122 45,6
94
123
2
Ochiq dalada
urug‘idan, nazorat
3,2 0,87 39,7
100 36,9
93
100
ЭKMF
05
2,5
3,4
Sx%
1,9
2,2
Eng yuqori umumiy hosildorlik plyonka ostida yetishtirilganda kuzatildi va u 48,5 t/ga ni
tashkil etdi, 3 jadval. Bu nazorat sifatida olingan ochiq dalalarda yetishtirilganga nisbatan 122
% ni tashkil etdi. Tovarbop hosil ham plyonka ostida yetishtirilganda eng yuqori bo‘ldi va 45,6
t/ga ni tashkil etdi. Tovarbop hosil ham plyonka ostida yetishtirilgan o‘simliklarda yuqori
bo‘lib, ochiq dalada yetishtirilganga nisbatan 123,5 % ni tashkil etdi.
Xulosa.
Xulosa qilib aytganda tadqiqotlar handalakni plyonkali qoplamalar ostida
yetishtirish samarali ekanligini ko‘rsatdi. Plyonka ostida yetishtirilganda rivojlanish
davrlarining qisqarishi, biometrik ko‘rsatkichlarning yuqori bo‘lishi va pirovardida
hosildorlikni yuqori bo‘lishi aniqlandi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Sabzavot, poliz va kartoshka ekinlarida tajribalar o‘tkazish uslubi (SPE va KITI, 2023).
2.
Доспехов Б.А. Методика полевого опыта. -М.: “Колос”, 1985. -416 с.
3.
Литвинов С.С. Методика полевого опыта в овощеводстве.-М-2011. -650 с.
4.
Руководство по апробации овощных култур и кормовых корнеплодов (М., 1982)
