ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
94
EMOTSIONAL CHARCHOQ (BURNOUT) HOLATLARINING O‘RGANILGANLIK
DARAJASI VA KELIB CHIQISH SABABLARI
Ilxamova D.I.
Urganch innovatsion universiteti psixologiya fani o’qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16830425
Annotatsiya
Maqolada emotsional charchoq (burnout) sindromining o‘rganilganlik darajasi, uning
ilmiy tushunchasi va rivojlanish tarixi yoritiladi. Xorijiy va mahalliy tadqiqotlar asosida
burnoutning kelib chiqish sabablari tahlil qilinadi. Muallifning shaxsiy ilmiy qarashlari asosida
O‘zbekiston sharoitida ushbu sindromning tadqiq etilish zaruriyati va profilaktik yo‘nalishlari
asoslanadi.
Kalit so‘zlar:
emotsional charchoq, burnout sindromi, stress, kasbiy toliqish, psixologik
sabablar, o‘rganilganlik darajasi.
1. Kirish
XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab jamiyat hayotidagi ijtimoiy-iqtisodiy o‘zgarishlar,
ish jarayonining jadallashuvi va axborot oqimining kuchayishi inson psixikasiga kuchli ta’sir
ko‘rsatdi[1]. Bu sharoitda “burnout” — emotsional charchoq sindromi alohida psixologik
hodisa sifatida ajratilib, ilmiy tahlillarning markaziga aylandi[2].
JSST (2019) burnoutni rasmiy ravishda kasbiy hodisa sifatida tan olib, uni uzoq muddatli
ish stressining muvaffaqiyatli boshqarilmasligi oqibati sifatida ta’rifladi[3]. Burnoutning
dolzarbligi shundaki, u nafaqat ish unumdorligini pasaytiradi, balki insonning jismoniy va ruhiy
salomatligiga jiddiy zarar yetkazadi.
Maqolaning maqsadi — burnoutning ilmiy adabiyotlarda o‘rganilganlik darajasini tahlil
qilish, kelib chiqish sabablarini aniqlash va O‘zbekiston sharoitida tadqiqot yo‘nalishlarini
belgilash.
2. Adabiyotlar tahlili
2.1.
Burnout tushunchasining ilmiy shakllanishi
1974-yilda Herbert Freudenberger burnout atamasini ilmiy muomalaga kiritib, uni
“doimiy stress tufayli yuzaga keladigan hissiy, jismoniy va ruhiy charchash” sifatida
tavsiflagan[4]. 1981-yilda Christina Maslach va Susan Jackson burnoutning uch komponentli
modelini ishlab chiqdi: emotsional toliqish, depersonalizatsiya va shaxsiy yutuqlar hissining
pasayishi[5].
2.2
. Xorijiy tadqiqotlar:
• AQSh tadqiqotlarida (Maslach, Leiter, 2016) o‘qituvchilar va shifokorlar eng ko‘p
burnoutga uchraydigan kasb egalari sifatida aniqlangan[6].
• Germaniyada Schaufeli va hamkorlari (2021) masofaviy ish sharoitida burnout
rivojlanishini o‘rgangan[7].
• Yaponiya va Janubiy Koreyada burnout “karoshi” (ishdan o‘lim) fenomeni bilan bog‘liq
tarzda tahlil qilinadi[8].
2.3.
O‘zbekiston va MDH tadqiqotlari:
O‘zbekistonda burnout masalasi so‘nggi o‘n yilda o‘rganila boshlandi. R. Ismoilova (2018)
o‘qituvchilar orasida burnout va stress darajasining yuqoriligini qayd etdi[^10]. S. Nurmatova
(2021) esa pandemiya davrida shifokorlar orasida burnoutning kuchayganini aniqladi[^11].
Rossiyada Boyko (1996) burnoutni tashxislash usulini ishlab chiqdi[12].
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
95
3. Tadqiqot metodlari
Ushbu maqola nazariy-tahliliy metod asosida tayyorlangan bo‘lib, xorijiy va mahalliy
ilmiy manbalar qiyosiy tahlil qilindi. Burnoutning o‘rganilganlik darajasi bo‘yicha statistik
ma’lumotlar, nazariy konsepsiyalar va ilmiy qarashlar o‘zaro taqqoslandi.
4. Tahlil va natijalar
4.1. Burnoutning kelib chiqish sabablari
Kasbiy omillar
• Ish yuklamasining ortishi.
• Vazifalarning murakkabligi va mas’uliyat darajasi yuqoriligi.
• Rag‘bat va e’tirof yetishmasligi[13].
4.2. Shaxsiy-psixologik omillar
• Perfeksionizm.
• O‘z-o‘zidan yuqori talab qo‘yish.
• Stressga chidamlilikning pastligi[14].
4.3. Ijtimoiy va oilaviy omillar
• Oilaviy qo‘llab-quvvatlash yetishmasligi.
• Ish va shaxsiy hayot o‘rtasidagi muvozanatning buzilishi[15].
Ta’kidlab o’tish joizki, O‘zbekiston sharoitida burnoutga ko‘proq byurokratik
murakkabliklar, past moddiy rag‘bat va kasbiy o‘sish imkoniyatlarining cheklanganligi sabab
bo‘ladi. Madaniy xususiyatlar tufayli insonlar burnout alomatlarini yashirishga moyil bo‘lib, bu
kech tashxislashga olib keladi.
5. Xulosa va takliflar
Burnout bugungi kunda global psixologik muammo sifatida tan olingan bo‘lib, uning
oldini olish uchun quyidagilar muhim:
1. Stressni boshqarish bo‘yicha treninglar tashkil etish.
2.Ish va shaxsiy hayot muvozanatini saqlashga ko‘maklashish.
3. Kasbiy rag‘batlantirish va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash tizimini kuchaytirish.
Darhaqiqat, bugungi kunda nafaqat turli kasb egalarida, balki yoshlar ayniqsa talabar
orasidada ham emotional charchoq holat ya’ni burnout holatlarini kuzatimiz mumkin. Ko’plab
kuzatuvlardan kelib chiqib aytishim mumkinki, ayniqsa, imtihon mavsumlarida talabalar hissiy
charchoq bosqichiga osonlik bilan yetib keladilar. Agar bu holat davom etsa, ular o‘z
guruhdoshlariga yoki o‘qituvchilarga nisbatan salbiy munosabat shakllantirishadi va asta-sekin
o‘z bilimlarini shubha ostiga qo‘ya boshlaydilar. Fikrimizni quyidagi bir qator nazariy
konsepsiyalar orqali izohlab o’tamiz:
Kognitiv baholash nazariyasi
(Lazarus & Folkman, 1984) [16]:
Bu nazariyaga ko‘ra, inson stressni qanday qabul qilishi va unga qanday javob qaytarishi
uning psixologik holatini belgilaydi. Ya’ni, stressor (bosim omili) muhim emas — balki unga
bo‘lgan subyektiv munosabat hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Agar talaba har bir muvaffaqiyatsizlikni
falokat deb qabul qilsa, charchoq tezda kuchayadi. Aksincha, ijobiy baholovchi va muvozanatli
munosabat burnoutdan himoyalovchi faktor bo‘ladi.
O‘z amaliyotimda kuzatganman: ijobiy o‘zini baholashga ega, moslashuvchan fikrlovchi
talabalar hatto eng stressli holatlarda ham o‘z ruhiy barqarorligini saqlay olishadi. Bu nazariya
shuni ko‘rsatadiki, charchoqni kamaytirish yo‘li faqat tashqi omillarni emas, ichki fikrlash
uslublarini o‘zgartirishdan boshlanishi kerak.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
96
Bandura nazariyasi
– o‘z-o‘ziga ishonch (self-efficacy) Albert Bandura ta’kidlaganidek,
inson o‘zining muayyan vazifani bajara olishiga bo‘lgan ishonchi (self-efficacy) past bo‘lsa, u tez
charchaydi va muvaffaqiyatsizlikka tezroq uchraydi. Talaba o‘zini “qobiliyatsiz”, “men bu
topshiriqni uddalay olmayman” degan fikrlar bilan qiynasa, charchoqning rivojlanish xavfi
ortadi.
Darhaqiqat, oliygohdagi ish faoliyatimdan davomidagi kuzatishlarimdan aytishim
mumkunki, o‘ziga ishonchi past bo‘lgan talabalarda tez-tez charchoq alomatlarini ko‘raman.
Ular yangi topshiriqlarni olishdan qochishadi, jamoaviy ishda faol bo‘lishmaydi va har bir
muvaffaqiyatsizlikni o‘z shaxsiy mag‘lubiyati deb baholashadi.
Transaksion yondashuv
(Hobfoll, 1989): Bu nazariyaga ko‘ra, inson resurs (vaqt,
quvvat, e’tibor, ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash) yo‘qotganda, stress va charchoq paydo bo‘ladi. Agar
resurslar tiklanmasa — ya’ni, dam olish, ijobiy motivatsiya, ijtimoiy yordam mavjud bo‘lmasa
— burnout chuqurlashadi. Bugungi talaba hayoti doimiy raqobat, vaqt tanqisligi va yuqori
kutishlar bilan to‘lib-toshgan. Ko‘pchilik ishlaydi, oilasiga yordam beradi, dars tayyorlaydi,
ijtimoiy tarmoqlarda faollik ko‘rsatadi — lekin shaxsiy tiklanish uchun vaqt ajratmaydi. Bu esa
resurs tanqisligiga va charchoqning tez rivojlanishiga sabab bo‘ladi.
Ushbu nazariy yondashuvlar emotsional charchoq holatini chuqurroq tushunishga xizmat
qiladi. Ular asosida diagnostika vositalarini ishlab chiqish, profilaktika choralari ko‘rish va
psixologik maslahat tizimini takomillashtirish mumkin.
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, emotsional charchoq — bu nafaqat psixologik, balki
ijtimoiy va madaniy masala. Uni kamaytirish uchun tizimli yondashuv zarur. Zamonaviy oliy
ta’lim tizimi o‘z oldiga bilimdon, fikrlay oladigan, raqobatbardosh yoshlarni tarbiyalash
vazifasini qo‘ygan bo‘lsa-da, bu jarayon davomida talaba shaxsining psixologik farovonligini
ta’minlash nihoyatda muhim sanaladi.Talabalarni psixologik barqarorlikka o‘rgatish,
mustahkam ichki resurslarga ega qilish, jamiyatda bu mavzuga ochiq munosabat shakllantirish
— har bir ta’lim muassasasining ustuvor vazifasi bo‘lishi kerak.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Freudenberger, H.J. (1974). Staff burn-out. Journal of Social Issues, 30(1), 159–165.
2.
Maslach, C., Schaufeli, W.B., & Leiter, M.P. (2001). Job burnout. Annual Review of
Psychology, 52, 397–422.
3.
World Health Organization. (2019). Burn-out an “occupational phenomenon”:
International Classification of Diseases.
4.
Freudenberger, H.J. (1974). Staff burn-out. Journal of Social Issues, 30(1), 159–165.
5.
Maslach, C., & Jackson, S.E. (1981). The measurement of experienced burnout. Journal of
Occupational Behavior, 2, 99–113.
6.
Maslach, C., & Leiter, M.P. (2016). Understanding the burnout experience. World
Psychiatry, 15(2), 103–111.
7.
Schaufeli, W.B., Bakker, A.B., & Salanova, M. (2021). Burnout in the era of remote work.
European Journal of Work and Organizational Psychology, 30(1), 1–15.
8.
Kanai, A. (2009). Karoshi (work to death) in Japan. Journal of Business Ethics, 84, 209–
216.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
97
9.
Ismoilova, R. (2018). O‘zbekiston o‘qituvchilarida kasbiy stress va burnout darajasi.
O‘zbekiston Psixologiya Jurnali, 2(3), 45–52.
10.
Nurmatova, S. (2021). Tibbiyot xodimlarida pandemiya davridagi emotsional charchoq.
Tibbiyot va Psixologiya Jurnali, 1(4), 60–68.
11.
Бойко, В.В. (1996). Энергия эмоций в общении. Москва: Филинъ.
12.
Leiter, M.P., & Maslach, C. (2005). Banishing burnout. Jossey-Bass.
13.
Schaufeli, W.B., & Enzmann, D. (1998). The burnout companion. Taylor & Francis.
14.
Pines, A., & Aronson, E. (1988). Career burnout: Causes and cures. Free Press.
15.
Lazarus, R. S., & Folkman, S. (1984). Stress, Appraisal, and Coping. Springer Publishing
Company.
