ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
88
ХАЛҚАРО-ҲУҚУҚИЙ ҲУЖЖАТЛАРНИ ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ
ЖИНОЯТ-ҲУҚУҚИЙ ТИЗИМИГА ИМПЛЕМЕНТАЦИЯ ҚИЛИШ АСОСЛАРИ
Нормўминов Жалолиддин Тоҳир ўғли
https://doi.org/10.5281/zenodo.16830273
Жиноят-ҳуқуқий тусдаги халқаро ҳуқуқий нормаларни имплементация қилиш
халқаро ва ички ҳуқуқнинг ўзаро боғлиқлиги ва ўзаро таъсирининг энг қийин
муаммоларидан биридир. Ўзбекистон Республикаси иштирок этган халқаро
шартномалар давлатнинг жиноий юрисдикцияси чегараларини белгилашдан тортиб,
жиноятчиликни белгилашгача ва конкрет хатти-ҳаракатлар учун жазолашгача бўлган
кўплаб масалаларни тартибга солади.
Халқаро ҳуқуқда "имплементация" атамаси кенг тарқалган бўлиб, халқаро ҳуқуқ
амалиётида мустаҳкам ўрнашган халқаро ҳуқуқ нормаларини "амалга ошириш"
тушунчасини билдиради
1
. Уни БМТ Бош ассамблеяси ва унинг органларининг кўплаб
резолюцияларида, бошқа халқаро ташкилотларнинг турли соҳалардаги халқаро
шартномаларни, шу жумладан инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш масалаларини
муҳокама қилиш муносабати билан қабул қилинган қарорларида топиш мумкин.
Халқаро ҳуқуқни халқаро даражада амалга ошириш воситалари бу давлатларнинг
биргаликдаги саъй-ҳаракатлари билан яратилган воситалар бўлиб, уларнинг асосий
мақсади ўз зиммасига олинган халқаро мажбуриятларни таъминлашдир. Ушбу
воситалар, биринчи навбатда, назорат механизмларини ўз ичига олади, чунки миллий
ҳуқуқ тизимида халқаро ҳуқуқни татбиқ этишнинг самарали механизмининг ишлаши
фуқароларга ўзларининг халқаро ҳуқуқ томонидан кафолатланган ҳуқуқ ва
эркинликларини самарали ҳимоя қилишини таъминлайди. Шу билан бирга, татбиқ
этиш
механизми
давлат
ҳокимияти
органларининг
давлатнинг
халқаро
мажбуриятларига риоя қилган ҳолда миллий ҳуқуқий ҳужжатларни ўз вақтида ишлаб
чиқиш ва қабул қилишдаги фаолиятини осонлаштиради. Буларнинг барчаси, ўз
навбатида, ушбу мажбуриятларнинг ўз вақтида ва лозим даражада бажарилмаганлиги
учун давлатнинг халқаро ҳуқуқий жавобгарлиги хавфини сезиларли даражада
камайтиради. Ва ниҳоят, халқаро ҳуқуқни амалга оширишнинг самарали механизми
халқаро ва миллий ҳуқуқлар ўртасидаги зиддиятларнинг олдини олади ва давлат
ҳокимияти тармоқларининг халқаро қонун ижодкорлиги соҳасида мутаносиб ўзаро
таъсирини таъминлайди.
Aмалга ошириладиган мажбуриятларнинг мазмунида марказий ўрин шундаки,
тегишли миллий қонунчиликни қабул қилиш аъзо давлатларнинг асосий
мажбуриятларидан бири сифатида тан олиниши керак. Миллий қонунчилик халқаро
ҳуқуқнинг тўғри бажарилишини кафолатлаш бўйича кўрилган чора-тадбирлар
мажмуасининг асосий қисмини ташкил қилиши керак ва инсон ҳуқуқларини ҳимоя
қилишни таъминлайдиган нормаларнинг қўлланилиши кўп жиҳатдан унинг
қоидаларини миллий қонунчиликка самарали киритилишига боғлиқ. Шу сабабли, ушбу
1
См.: Миронов Н.В. Международное право: нормы и их юридическая сила. М., 1960; Лукашук И.И.
Нормы международного права М., 1997; Тихомиров Ю.А. Реализация международно-правовых актов
в российской правовой системе. – Журнал российского права. 1999, №3/4.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
89
ҳолатга эришиш керак бўлган якуний мақсад барча мамлакатларда миллий
қонунчиликнинг халқаро ҳуқуқ билан тўлиқ мувофиқлигидан иборат.
Халқаро ва миллий ҳуқуқ ўртасидаги муносабатлар масаласини ҳал қилиш учун
давлатлар ўз конституцияларида ёки бошқа норматив-ҳуқуқий ҳужжатларда халқаро
шартномаларнинг юридик кучини ва уларнинг мамлакат ичкарисида қўлланилишини
белгилайдиган қоидаларни бирлаштиради, халқаро шартномалар тузиш, ижро этиш ва
денонсация қилиш тартибини белгилайди.
Шундай қилиб, айрим давлатларда халқаро шартнома миллий қонунчиликнинг
бир қисмига айланади ва шунинг учун низоларни ҳал қилишда миллий судлар мурожаат
қиладиган ва унга асосланадиган ички қонунчиликнинг самарали манбаи ҳисобланади
(AҚШ, Франция, Белгия, Голландия, Швейцария, Литва ва бошқалар).
Бошқа давлатларда халқаро шартноманинг ҳуқуқий қоидаларини миллий ҳуқуқий
тизимларда акс эттирадиган, аниқроқ атамалардан фойдаланган ҳолда ва ўзларининг
ички қонунчилигининг хусусиятларига мослаштирадиган тегишли қонунчилик
яратилмоқда. Масалан, бир қатор мамлакатларда халқаро шартномалар меъёрларини
имплементация қилиш махсус ҳуқуқий актни қабул қилиш орқали содир бўлади,
масалан, шартнома қоидаларини такрорлайдиган қонун эълон қилиш ва бошқалар
(Буюк Британия, Канада, Қозоғистон, Исроил ва бошқалар).
Баъзи бир мамлакатларда, оз бўлса ҳам, белгиланган тартибда тузилган халқаро
шартнома миллий қонунчиликдан, шу жумладан конституциядан устун туради
(Германия, Италия, Греция, Туркманистон).
Давлатларнинг яна бир қисми қонун бўйича халқаро шартноманинг устунлигини
ёки уларнинг ўзаро тенглигини (Франция, Россия, AҚШ ва бошқалар) тан олади
2
..
Халқаро ҳуқуқ нормаларини Ўзбекистон қонунчилиги томонидан қабул
қилишнинг ҳуқуқий асоси бўлиб, 1995 йил 22 декабрдаги "Ўзбекистон
Республикасининг халқаро шартномалари тўғрисида"ги Ўзбекистон Республикаси
Қонунининг қоидалари бўлиб, унга мувофиқ Ҳукумат ваколатли давлат органига
Ўзбекистон Республикаси қонунчилигини кучга кирган халқаро шартномага
мувофиқлаштириш бўйича таклифлар киритиш орқали халқаро шартномаларнинг
бажарилишини таъминлаш бўйича чоралар кўради.
Шу билан бирга, халқаро ҳуқуқни мамлакат миқёсида амалга оширишда муҳим рол
миллий амалиёт механизмининг ҳуқуқни қўллаш амалиёти каби элементига тегишли.
Aйнан у халқаро ҳуқуқни атрофдаги дунёнинг доимо ўзгариб турадиган шароитларига
мослаштириш, ўз-ўзидан амалга ошириладиган халқаро ҳуқуқий нормалар ва миллий
қонунчилик нормаларидан келиб чиқадиган мажбуриятларнинг бажарилишини
таъминлайдиган, халқаро шартномаларни келишилган ҳолда қўллаш муаммоларини
ҳал қилишда кўмаклашади.
Россиялик юрист И.И. Лукашук ҳақли равишда таъкидлайди: "Нормани қўллаш,
аниқроғи, татбиқ этмаслик уни расмий равишда мавжуд бўла туриб, музлатилган
ҳолатга олиб келиши мумкин. Бошқа томондан, амалиёт нормани расмий шаклдан
2
См.: Усенко Е.Т. Соотношение и взаимодействие международного и национального права и
Российская Конституция. - Московский журнал международного права. 1995. № 2. С. 16.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
90
ўзгача бўлган амалиёт шакли билан тўлдиришга қодир. Норма - бу субъектларнинг
саъй-ҳаракатлари билан ҳақиқатга айланиши мумкин бўлган имкониятдир".
3
Ўзбекистон томонидан тузилган ва ратификация қилиш тартибидан ўтган барча
халқаро давлатлараро шартномалар мажбурий тусга эга. Булар инсон ҳуқуқлари
тўғрисидаги халқаро пактлар, Қийноқларга ва бошқа шафқатсиз, ғайриинсоний ёки
қадр-қимматни камситадиган муомала ёки жазога қарши конвенция, Қуролли низолар
пайтида инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш бўйича Женева конвенсиялари ва унга
қўшимча протоколлар, 1989 йилги Бола ҳуқуқлари тўғрисидаги конвенция ва бошқалар.
Жиноий судлов фаолияти, шунингдек, ҳарбий жиноятлар ва инсониятга қарши
жиноятлар билан курашишга қаратилган бир қатор халқаро шартномаларга
асосланиши мумкин: 1966 йилги ирқий камситишларнинг барча шаклларини йўқ
қилиш тўғрисидаги конвенция, 1948 йилги жиноятнинг олдини олиш ва жазолаш
тўғрисидаги конвенция, Апартеид ва жазо бўйича Конвенция 1973 ва бошқалар.
Шунингдек, ҳуқуқни муҳофаза қилиш органларининг айрим соҳаларини ёки жиноий
ҳаракатларнинг айрим турларини тартибга солувчи кўплаб халқаро ҳужжатлар мавжуд.
Булар 1973 йилда Халқаро муҳофаза қилинадиган шахсларга қарши жиноятларнинг
олдини олиш ва уларни жазолаш тўғрисидаги Конвенция, 1961 йил Наркотик
моддаларга қарши ягона конвенция, 1978 йил Ядро материалини жисмоний муҳофаза
қилиш тўғрисидаги конвенция, Гаровга олинганларни гаровга олишга қарши халқаро
конвенция ва бошқа кўплаб ҳужжатлар. Халқаро ҳуқуқнинг умумеътироф этилган
нормасининг намунаси бўлган 1948 йилдаги Инсон ҳуқуқлари умумжаҳон декларацияси
ҳам мажбурий ҳужжат сифатида номланиши керак. Шу билан бирга, миллий ҳуқуқнинг
тармоқ тизими халқаро ҳуқуқнинг тармоқ ихтисослашувига таъсир қилади.
Шунга қарамай, давлат ҳуқуқий амалиётида ўткир муаммолар юзага келади,
уларни ҳал қилиш учун халқаро нормалар тизимини ва уларни миллий ҳуқуқий тизимда
амалга ошириш ва амал қилиш механизмини ишлаб чиқиш зарур.
Халқаро ҳуқуқий ҳужжатлар ва меъёрларнинг ўзига хослиги уларни амалга
ошириш усуллари ва тартибларининг ўзига хос хусусиятларини тушунтиради, бу
жараёнда ушбу ҳужжатлар бир-бири билан боғлиқ бўлган бошқалар билан "учрашади",
шу сабабли улар қонун ижодкорлиги ва қонунчиликка таъсир қилади. Халқаро жиноят
ҳуқуқи нормаларига келсак, улар фақат миллий қонунчиликка имплементация орқали
амалга оширилади. Давлатларнинг жиноят кодекслари одатда жиноий даромадларни
"легаллаштириш", терроризм, уруш қонунлари ва урф-одатларини бузиш, ҳаво
транспортидаги жиноятлар ва бошқалар билан доимий равишда "тўлдирилмоқда"
4
.
Шуни таъкидлаш керакки, хорижий давлатларнинг қонунчилиги ва амалиёти ички
қонунчилик ва халқаро ҳуқуқнинг умумэътироф этилган принциплари ва нормалари
ўртасидаги муносабатлар масаласида бир хил эмас.
Германия Федератив Республикасининг 1949 йилдаги Конституцияси 25-
моддасига кўра, «халқаро ҳуқуқнинг умумэътироф этилган нормалари Федерация
қонунининг ажралмас қисмидир. Улар қонунлардан устун туради ва тўғридан-тўғри
федерал ҳудуд аҳолиси учун ҳуқуқ ва мажбуриятларни келтириб чиқаради". Халқаро
ҳуқуқни давлатда бир хилда қўллаш Германия Федератив Республикаси
3
См.: Лукашук И.И. Международное право: общая часть. М., 1997, С.196.
4
См.: Черниченко С.В. Международное право: современные теоретические проблемы. М., 1993, С.26.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
91
Конституциявий
судига
юклатилган.
Германия
Федератив
Республикаси
Конституциясининг 100-моддаси асосида «агар ҳуқуқий низоларда халқаро ҳуқуқ
нормаси федерал қонуннинг ажралмас қисми еканлиги ва у бевосита шахс учун ҳуқуқ ва
мажбуриятларни келтириб чиқарадими деган шубҳа туғилса, суд федерал
конституциявий суддан қарор қабул қилиши шарт”
5
.
Миллий жиноят қонуни давлатлараро келишувга зид бўлиши мумкин эмас. Ўзаро
муносабатларнинг ушбу жиҳати халқаро характердаги жиноятларни содир этганлик
учун жазолар ҳозирги кунда миллий судлар томонидан тайинланишида ҳам намоён
бўлади.
Бошқа томондан, миллий жиноят қонунчилиги жиноятчиликка қарши кураш
бўйича халқаро шартномаларни ишлаб чиқиш ва таитбиқ этилишига ижобий таъсир
кўрсатади. Шартномалар лойиҳасини ишлаб чиқишда давлатларнинг қонунчилик
тажрибаси ўрганилади, масалан гиёҳванд моддаларни ноқонуний тарқатиш,
самолётларни олиб қочиш, қалбакилаштириш ва бошқа жиноятлар учун жиноий
жавобгарликни белгилашда алоҳида мамлакатлар тажрибаси асқотган. Бундан
ташқари, давлатлар жиноий қонунчилигининг умумий тамойиллари асосида халқаро
жиноий ҳуқуқнинг иштирокчилик, жиноятга суиқасд, жиноят таркиби, жазо тайинлаш
ва бошқа шу каби ўзига хос институтлари яратилади, мисол учун биз халқаро жиноий
жавобгарлик институтини олсак мисол сифатида индивидуал шахс, шуни таъкидлаш
керакки, ушбу институтни шакллантириш учун асос – агрессия ва тажовузкор уруш учун
жазолаш бўлган. Ушбу ғоя икки жаҳон уруши ўртасидаги даврда тажовузкор урушни
тақиқлаш, уни халқаро жиноят деб баҳолаш, тажовузкор давлат ва индивидуал жиноий
жавобгарликни расмийлаштириш тамойилининг шаклланишига таъсир кўрсатди. Ушбу
институтларнинг барчасини шакллантириш учун миллий жиноят қонуни асос бўлди.
Aммо миллий жиноят ҳуқуқининг халқаро қонунчилик билан узвий ривожланиши
учун халқаро нормаларни Ўзбекистон Республикаси жиноят ҳуқуқи тизимида татбиқ
этиш тартиби тўғрисида келишиб олиш зарур.
Халқаро ҳуқуқ ички муносабатларни тартибга солиши мумкин ва шунинг учун
давлат суд томонидан миллий ҳуқуқ ёрдамида халқаро ҳуқуқ нормаларининг бундай
ҳаракатига рухсат берган тақдирдагина суд органлари томонидан қўлланилиши
мумкин. Давлат шу билан миллий ҳуқуқ субъектлари ўртасидаги муносабатларни
тартибга солиш учун халқаро ҳуқуқ нормаларини юридик мулк билан таъминлайди.
1995 йил 22 декабрдаги "Халқаро шартномалар тўғрисида" ги Ўзбекистон
Республикаси Қонунининг 3-қисми 2-бандига кўра, агар Ўзбекистон Республикасининг
халқаро шартномасини бажариш учун манфаатдор бўлган қонун ва бошқа норматив
ҳужжатларни қабул қилиш зарур бўлса, вазирликлар ва идоралар, Aдлия вазирлиги ва
Ташқи ишлар вазирлиги билан келишилган ҳолда, тегишли ҳужжатни қабул қилиш
тўғрисида белгиланган тартибда таклифлар киритадилар.
Бинобарин, қонун чиқарувчи Ўзбекистон Республикаси ҳудудида халқаро ҳуқуқий
нормаларни конкретлаштирувчи давлат ҳуқуқий ҳужжатларини чиқариш орқали
амалга ошириш мумкин бўлган қоидаларни тан олди. Шу билан бирга, ушбу Қонуннинг
27-моддасида халқаро ҳуқуқ нормаларига мувофиқ барча халқаро шартномаларни
5
См.: Зинченко Б.Л. Международное право и российское право: их соотношение. – Государство и
право, 1992. №3. С.162-164
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
92
Ўзбекистон Республикаси томонидан мажбурий равишда бажарилиши кўрсатилган
бўлиб, бу халқаро шартноманинг бевосита амал қилиш имкониятини кўрсатади.
Биринчи ҳолда, инкорпорация назарда тутилган, иккинчисида эса ҳавола қилиш.
Ҳаволаки нормаларининг икки тоифаси мавжуд: моддий ва процессуал.
Aгар миллий қонунчилик нормаси халқаро-ҳуқуқий нормаларни мамлакат
қонунчилигининг бир қисми сифатида эълон қилиши мумкин бўлса, унда бу ҳолда
моддий ҳаволаки нормалари ҳақида гапириш мумкин. Шу билан бирга, ички
қонунчиликда кўзда тутилган норма процессуал масалани ҳал қилишга ҳам
йўналтирилиши мумкин: халқаро ҳуқуқ нормалари ёки миллий ҳуқуқий нормалар, улар
ўртасида номувофиқлик бўлган тақдирда, ҳуқуқни муҳофаза қилиш органи томонидан
ҳал қилиниши керак.
Маълумки, миллий қонунчилик субъектлари иштирокидаги муносабатларни
тартибга солиш мақсадида давлатлар ички қонунчиликни амалга оширадиган фақат
доирани таъминлайдиган шартномалар мамлакат ичида мос қонунлар орқали
қўлланилиши мумкин эмас. Aгар халқаро ҳуқуқ нормалари ҳуқуқий муносабатларнинг
мазмунини, шу жумладан миллий ҳуқуқ субъектларининг ўзига хос ҳуқуқ ва
мажбуриятларини аниқлашга имкон берадиган бўлса, унда бундай нормалар ҳавола
асосида қўлланилиши мумкин, акс ҳолда аниқ қонун ҳужжатларини нашр этиш талаб
этилади.
Шундай қилиб, давлат органлари халқаро ҳуқуқ мажбуриятларини амалга
оширишга қаратилган бошқа чораларни кўриш билан бир қаторда уларга берилган
ваколатлар
доирасидадир.
Улар
халқаро
ҳуқуқ
нормаларини
киритиш,
конкретлаштириш ва мажбуриятларни Ўзбекистон Республикаси ҳуқуқий тизимининг
шароитларига мослаштиришни амалга оширадилар.
Ушбу мулоҳазаларни ҳисобга олган ҳолда халқаро нормаларни миллий жиноят
қонунчилигига имплементация қилиш учун дастлабки шартларни ишлаб чиқиш зарур:
1) Конституцияда белгиланган миллий ва давлат манфаатларини таъминлаш;
2) жиноий-ҳуқуқий тизимни қуриш тамойилларига риоя қилиш;
3) жиноий адлия органлари ва уларнинг ўзаро муносабатларининг барқарор
ваколатларини сақлаш;
4) инсон ва фуқароларнинг ҳуқуқлари ва эркинликларини ҳимоя қилиш;
5) нормаларни амалга ошириш ва фуқаролар ва юридик шахсларнинг қонуний
манфаатларини ҳимоя қилиш бўйича ҳуқуқий процедураларнинг мавжудлиги.
Шу билан бирга, жиноят қонунчилигида умумэътироф этилган халқаро
стандартлар билан таққослаш жуда муҳимдир (хусусан, "Маҳбусларга нисбатан муомала
қилишнинг минимал минимал стандарт қоидалари", 1955; "Вояга етмаганлар учун одил
судловни бошқариш бўйича БМТнинг минимал қоидалари", 1984).
Юқоридагиларга асосан, халқаро нормаларни Ўзбекистон Республикаси жиноят-
ҳуқуқий тизимида амалга ошириш механизми юзасидан қуйидаги хулосалар қилиш
мумкин:
а) халқаро жиноят ҳуқуқининг умумэътироф этилган принциплари миллий
жиноят ҳуқуқи тизими ва унинг асосий қисмлари учун барқарор асос бўлиб хизмат
қилади;
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
93
б) халқаро актларда ишлатиладиган тушунчалар барқарор меъёрий йўналишни
таъминлайди;
в) миллий қонунчиликларни бирлаштириш ва уйғунлаштириш, шунингдек
умумий ҳуқуқий тушунчаларни ишлаб чиқиш, "мувофиқлик" мезонларини тайёрлаш
учун қиёсий суд амалиёти воситаси сифатида халқаро жиноят ҳуқуқининг ўрни тобора
ортиб бормоқда;
г)
қонунчилик
фаолиятини
режалаштириш
жараёнида
Ўзбекистон
Республикасининг
жиноий
суд-ҳуқуқ
соҳасида
қабул
қилинган
халқаро
мажбуриятларини ҳисобга олиш керак;
д) халқаро мажбуриятларни бажариш ҳуқуқни муҳофаза қилиш органларининг
мунтазам фаолиятига боғлиқ бўлади. Зотан, ички уставлар ва бошқа идоравий
хужжатлар жиноий адлия органларининг ўз ваколатлари доирасида Ўзбекистон
Республикасининг
халқаро
шартномаларини
бажарилишини
таъминлаш
функцияларини акс эттирмаса, амалда катта қийинчиликлар юзага келади;
е) ҳуқуқий можароларни халқаро жиноий ва миллий нормалар билан ҳал қилиш ва
Ўзбекистон Республикаси Конституцияси преамбуласига мувофиқ биринчисининг
устуворлигини эътироф этиш ушбу зиддиятларни тахмин қилиш учун барча асосларни
таъминламайди. Шу муносабат билан ратификация қилинган ёки тасдиқланган халқаро
ҳуқуқий ҳужжатларни қўллашда суднинг роли ортиб бориши шарт.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Миронов Н.В. Международное право: нормы и их юридическая сила. М., 1960;
Лукашук И.И. Нормы международного права М., 1997; Тихомиров Ю.А. Реализация
международно-правовых актов в российской правовой системе. – Журнал российского
права. 1999, №3/4.
2.
Усенко Е.Т. Соотношение и взаимодействие международного и национального
права и Российская Конституция. - Московский журнал международного права. 1995. №
2. С. 16.
3.
Лукашук И.И. Международное право: общая часть. М., 1997, С.196.
4.
Черниченко С.В. Международное право: современные теоретические проблемы. М.,
1993, С.26.
5.
Зинченко Б.Л. Международное право и российское право: их соотношение. –
Государство и право, 1992. №3. С.162-164
6.
Калугин В.Ю. Международное гуманитарное право. Минск, 1999, С.237-238..
7.
Международное публичное право. Сборник документов: В 2 ч. М. 2006. Ч. I. С. 320 -
339
8.
Гавердовский А.С. Имплементация норм международного права. Киев, 1980. С. 62
9.
Мюллерсон Р.А. Соотношение международного и национального права. М., 1982. С.
73 - 75
10.
Документ Генеральной Ассамблеи ООН 58 сессия A/RES/58/4
