ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
130
KASBGA YO‘NALTIRILGAN INGLIZ TILI DARSLARIDA NOFILOLOGIK
TALABALAR NUTQ MADANIYATINI RIVOJLANTIRISH
Yusupova Shirinoy Ortig`ali qizi
Chirchiq Davlat Pedagogika Universiteti
Fakultetlar`aro chet tilla kafedrasi o`qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16879972
Annotatsiya:
Ushbu maqolada nofilologik yo‘nalish talabalarining ingliz tilidagi nutq
madaniyatini rivojlantirish masalalari yoritilgan. Maqolada kasbga yo‘naltirilgan ingliz tili
darslarining afzalliklari, kommunikativ yondashuvning ahamiyati hamda interfaol metodlar
orqali talabalarda og‘zaki nutq kompetensiyasini shakllantirish imkoniyatlari tahlil qilinadi.
Shuningdek, talabalarning kasbiy sohada samarali muloqot qilish ko‘nikmalarini
rivojlantirishga xizmat qiluvchi amaliy topshiriqlar va pedagogik texnologiyalar taklif etiladi.
Kalit so‘zlar:
kasbga yo‘naltirilgan ta’lim, nutq madaniyati, nofilologik talabalar, ingliz tili,
kommunikativ yondashuv, interfaol metodlar.
Аннотация:
В данной статье рассматриваются вопросы развития культуры речи
студентов нефилологических направлений на английском языке. Анализируются
преимущества профессионально-ориентированных занятий по английскому языку,
значение коммуникативного подхода, а также возможности формирования устной
речевой компетенции студентов посредством интерактивных методов. Предлагаются
практические задания и педагогические технологии, способствующие развитию
навыков эффективного общения в профессиональной сфере.
Ключевые слова:
профессионально-ориентированное обучение, культура речи,
студенты нефилологических направлений, английский язык, коммуникативный
подход, интерактивные методы.
Abstract:
This article explores the development of speech culture in English among non-
philological students. It examines the advantages of profession-oriented English lessons, the
importance of the communicative approach, and the potential for developing students’ oral
communication competence through interactive methods. The paper also proposes practical
tasks and pedagogical technologies that contribute to enhancing students’ skills for effective
communication in their professional field.
Keywords:
profession-oriented learning, speech culture, non-philological students,
English language, communicative approach, interactive methods.
Kirish
Globalizatsiya jarayoni va ilm-fanning jadal rivojlanishi zamonaviy oliy ta’lim tizimidan
nafaqat umumiy bilim va ko‘nikmalarni, balki kasbiy sohada samarali muloqot olib borish
imkonini beruvchi kompetensiyalarni shakllantirishni talab etmoqda. Ayniqsa, ingliz tili
bugungi kunda xalqaro hamkorlik, ilmiy izlanishlar, texnologik almashinuv va biznes
munosabatlarining asosiy vositasi sifatida o‘z mavqeini mustahkamladi. Shu bois nofilologik
yo‘nalishlarda tahsil olayotgan talabalar uchun ingliz tilini kasbga yo‘naltirilgan tarzda o‘qitish
dolzarb ahamiyat kasb etmoqda.
Kasbga yo‘naltirilgan ingliz tili (English for Specific Purposes — ESP) nafaqat tilni umumiy
muloqot vositasi sifatida o‘rgatish, balki uni muayyan kasbiy sohaning leksik, grammatik va
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
131
nutqiy talablariga mos ravishda o‘zlashtirishni nazarda tutadi. Bu yondashuv talabalarni o‘z
kasbiy faoliyatida xorijiy til imkoniyatlaridan samarali foydalanishga, xalqaro maydonda erkin
muloqot olib borishga tayyorlaydi.
Nofilologik yo‘nalish talabalari uchun nutq madaniyatini rivojlantirish jarayoni o‘ziga xos
murakkabliklarga ega. Chunki ularning asosiy e’tibori mutaxassislik fanlariga qaratilgan bo‘lib,
til o‘rganishga ajratiladigan vaqt va resurslar cheklangan bo‘lishi mumkin. Shu bois o‘qitish
jarayonida kommunikativ metodlar, interfaol o‘yinlar, kasbiy vaziyatlarni modellashtirish va
amaliy mashg‘ulotlardan foydalanish talab etiladi.
Mazkur maqola nofilologik yo‘nalish talabalari nutq madaniyatini rivojlantirishning
nazariy asoslarini yoritish, kasbga yo‘naltirilgan ingliz tili darslarida qo‘llanilishi mumkin
bo‘lgan samarali metod va texnologiyalarni tahlil qilish hamda amaliy tavsiyalar berishga
qaratilgan.
Nazariy asos
Kasbga yo‘naltirilgan ingliz tili o‘qitish (English for Specific Purposes — ESP) XX asrning
ikkinchi yarmidan boshlab ingliz tili ta’limi metodologiyasida alohida yo‘nalish sifatida
shakllandi. Dudley-Evans va St. John (1998) ta’rifiga ko‘ra, ESP til o‘qitish jarayonini ma’lum bir
kasbiy yoki akademik ehtiyojlarga moslashtirishni nazarda tutadi. Bu yondashuv o‘quvchilar
yoki talabalar tilni umumiy muloqot vositasi sifatida emas, balki bevosita o‘z mutaxassislik
faoliyatida qo‘llashga mo‘ljallangan kontekstda o‘zlashtirishlariga imkon yaratadi.
Nutq madaniyati tushunchasi
Nutq madaniyati tilshunoslik, pedagogika va psixologiya fanlarida keng o‘rganilgan
tushunchadir. U nafaqat to‘g‘ri va aniq ifodalanish, balki muloqotning mazmuniy, uslubiy va
etiket normalariga mos bo‘lishini ham o‘z ichiga oladi. Nofilologik yo‘nalish talabalari uchun
nutq madaniyati, birinchi navbatda, kasbiy vaziyatlarda o‘z fikrini aniq, lo‘nda va mantiqiy
bayon etish, hamkorlar bilan samarali dialog qurish va muayyan sohaga oid terminlarni to‘g‘ri
ishlata olish ko‘nikmalarini anglatadi.
Kommunikativ yondashuvning ahamiyati
Kommunikativ yondashuv (Communicative Language Teaching — CLT) nazariy jihatdan
Hymes (1972) tomonidan ilgari surilgan “kommunikativ kompetensiya” konsepsiyasiga
tayanadi. Bu yondashuv tilni o‘rganish jarayonida grammatik bilimlarni emas, balki real
muloqot vaziyatlarida samarali ishlata olish qobiliyatini asosiy maqsad sifatida belgilaydi.
Kasbga yo‘naltirilgan ingliz tili darslarida CLT talabalarning faol ishtirokini ta’minlaydi, nutqiy
vazifalarni hal qilish jarayonida kreativ fikrlash va tezkor javob qaytarish malakasini
rivojlantiradi.
Interfaol metodlar va kasbiy vaziyatlarni modellashtirish
ESP doirasida interfaol metodlar — masalan, rol o‘yinlari, “case study” tahlillari,
“problem-solving” mashg‘ulotlari va “project work” — talabalarning kasbiy sohada uchrashi
mumkin bo‘lgan real vaziyatlarga tayyor bo‘lishiga xizmat qiladi. Bu metodlar talabalarning
nafaqat til kompetensiyasini, balki ijtimoiy-madaniy moslashuvchanligini ham oshiradi.
Shunday qilib, nazariy jihatdan kasbga yo‘naltirilgan ingliz tili darslarida nutq
madaniyatini rivojlantirish — til bilimlarini real kasbiy ehtiyojlarga moslashtirish,
kommunikativ yondashuv asosida interfaol metodlarni qo‘llash hamda talabalarning kasbiy
muloqot kompetensiyasini shakllantirishga qaratilgan kompleks jarayondir.
Amaliy metodlar va texnologiyalar
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
132
Kasbga yo‘naltirilgan ingliz tili darslarida nofilologik talabalar nutq madaniyatini
rivojlantirishda qo‘llaniladigan metod va texnologiyalar ularning kasbiy sohasiga mos, amaliy
ahamiyatga ega bo‘lishi zarur. Quyida talabalarning
speaking
ko‘nikmalarini rivojlantirishda
samarali hisoblangan yondashuvlar keltiriladi.
1. Rol o‘yinlari (Role-play)
Rol o‘yinlari talabalarga kasbiy vaziyatlarni jonli tarzda modellashtirish imkonini beradi.
Masalan, menejment yo‘nalishi talabalari uchun:
“Client–Manager” uchrashuvi
“Project Presentation” ssenariysi
“Team Meeting” jarayonidagi fikr almashish. Bunda talabalar muayyan rolga kirish orqali
tilni tabiiy ravishda ishlatishga majbur bo‘ladilar, bu esa ularning nutq erkinligini oshiradi.
2. Vaziyatli muammolarni hal qilish (Problem-solving tasks)
Kasbiy faoliyatga oid real yoki shartli muammolarni ingliz tilida muhokama qilish talabalarning
mantiqiy fikrlashini va tezkor javob berish qobiliyatini rivojlantiradi. Masalan:
Ish joyida kelib chiqqan muammoli vaziyatga yechim topish
Mahsulot yoki xizmat sifatini oshirish bo‘yicha takliflar ishlab chiqish
3. Loyiha ishlari (Project work)
Talabalar kichik guruhlarda kasbiy yo‘nalishlariga mos loyihalar tayyorlaydi. Masalan,
“Marketing Campaign Plan” yoki “Business Development Strategy”. Bu jarayonda talabalar
ingliz tilida izlanish olib boradi, natijalarni taqdim etadi va savol-javoblarda faol qatnashadi.
4. Case study tahlili
Amaliyotda uchraydigan real biznes yoki menejment holatlari tahlil qilinadi. Talabalar matn va
ma’lumotlarni ingliz tilida o‘qib, muammolarni aniqlaydi va yechim variantlarini taklif qiladi.
Bu metod talabalarning soha terminologiyasidan foydalanish malakasini oshiradi.
5. Intervyu va taqdimotlar
Talabalarga kasbiy mavzuda qisqa intervyu olish yoki taqdimot qilish topshiriladi. Masalan:
“Introduce Your Company” (kompaniya haqida taqdimot)
“Interview a Specialist” (mutaxassis bilan suhbat) Bu usul talabalarning tayyorgarlik va
improvizatsiya qobiliyatlarini rivojlantiradi.
6. Audio-video materiallardan foydalanish
Kasbiy mavzularga oid videolar, TED Talks chiqishlari yoki intervyularni tomosha qilib, keyin
ularni tahlil qilish va muhokama qilish talabalarning tinglab tushunish va so‘zlash
ko‘nikmalarini parallel ravishda rivojlantiradi.
Xulosa
Ushbu maqolada ingliz tilini o‘qitishda debat usulining samaradorligi, xususan,
menejment yo‘nalishi talabalari tajribasi asosida tahlil qilindi. Tadqiqot natijalari shuni
ko‘rsatdiki, debatlar talabalarning tanqidiy fikrlash, tezkor javob berish, til boyligini
kengaytirish va nutq ravonligini oshirishda sezilarli ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Shuningdek, debat
jarayonida talabalar real hayotga yaqin muloqot muhiti yaratish imkoniga ega bo‘lib, bu
ularning mustaqil fikrlash va o‘z nuqtai nazarini himoya qilish ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
Menejment yo‘nalishi talabalari uchun debatlar nafaqat til o‘rganish vositasi, balki
kelajakdagi kasbiy faoliyatlarida muhim bo‘lgan muloqot, muzokara va ishontirish
ko‘nikmalarini shakllantirish imkonini berdi. Shuningdek, talabalar o‘zaro hamkorlik, tinglash
madaniyati va argumentlarni tahlil qilish kabi ko‘nikmalarni ham mustahkamlashdi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
133
Tavsiyalar
1.
Dars rejasiga muntazam kiritish
– Ingliz tili darslarida debat mashg‘ulotlarini haftada
kamida bir marta o‘tkazish tavsiya etiladi.
2.
Mavzularni ehtiyotkorlik bilan tanlash
– Talabalar uchun dolzarb, ularning kasbiy
yo‘nalishi bilan bog‘liq mavzular tanlanishi samaradorlikni oshiradi.
3.
Tayyorlov bosqichini joriy etish
– Debatga tayyorgarlik uchun talabalar oldindan
maqolalar, statistik ma’lumotlar va terminologiya bilan ishlashi lozim.
4.
Baholash mezonlarini aniqlash
– Fikr ravonligi, grammatik to‘g‘rilik, argument kuchi
va tinglash qobiliyatini baholash uchun aniq mezonlar ishlab chiqish zarur.
5.
Texnologiyalardan foydalanish
– Onlayn platformalar va video yozuvlardan
foydalanish talabalar nutqini tahlil qilish va xatolar ustida ishlashda samarali bo‘ladi.
6.
Talabalarni rag‘batlantirish
– Eng faol ishtirokchilar uchun kichik mukofotlar yoki
qo‘shimcha ball berish motivatsiyani oshiradi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Harmer, J. (2015).
The Practice of English Language Teaching
(5th ed.). Pearson Education
Limited.
2.
Richards, J. C., & Rodgers, T. S. (2014).
Approaches and Methods in Language Teaching
(3rd
ed.). Cambridge University Press.
3.
Krieger, D. (2005). Teaching debate to ESL students: A six-class unit.
The Internet TESL
Journal
, 11(2).
4.
Zare, P., & Othman, M. (2013). Classroom debate as a systematic teaching/learning
approach.
World Applied Sciences Journal
, 28(11), 1506–1513.
5.
Kennedy, R. (2007). In-class debates: Fertile ground for active learning and the cultivation
of critical thinking and oral communication skills.
International Journal of Teaching and
Learning in Higher Education
, 19(2), 183–190.
6.
Omelicheva, M. Y. (2007). Resolved: Academic debate should be a part of political science
curricula.
Journal of Political Science Education
, 3(2), 161–175.
7.
Nisbett, R. E. (2003).
The Geography of Thought: How Asians and Westerners Think
Differently... and Why
. Free Press.
8.
Brown, H. D. (2007).
Principles of Language Learning and Teaching
(5th ed.). Pearson
Longman.
9.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Ta’lim sifatini nazorat qilish
davlat inspeksiyasi. (2020).
Chet tillarini o‘qitishda innovatsion metodlar
. Toshkent: TDPU
nashriyoti.
10.
Mahmudov, N., & Yoqubov, A. (2019).
Pedagogik texnologiyalar va interfaol metodlar
.
Toshkent: O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi nashriyoti.
