ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
150
TURIZM TERMINOLOGIYASIDA LAKUNA, REALIYA VA EGZOTIZM KABI
MADANIY BIRLIKLAR TARJIMASI
Qudiratov G‘ayratjon Suynovich
Termiz davlat universiteti
E-mail: kudratov@mail.ru
https://doi.org/10.5281/zenodo.16901612
Annotatsiya.
Mazkur maqolada ingliz, o‘zbek va litva tillarida qo‘llaniladigan turizm
terminlarining lingvistik va madaniy jihatlari misollar asosida qiyosiy tahlil qilinadi.
Maqolaning maqsadi — lingvokulturologik birliklarning tarjima jarayonidagi ifoda shakllarini
aniqlash va ularni o‘zaro solishtirish orqali umumiy strategiyalarni taklif etishdan iborat.
Kalit so‘zlar:
madaniy birliklar, lakuna, realiya, egzotizm, tarjima usullari,
transliteratsiya, transkriptsiya, deskriptiv tarjima.
Аннотация.
В данной статье представлен сопоставительный анализ
лингвистических и культурных аспектов туристической терминологии, используемой в
английском, узбекском и литовском языках, на основе примеров. Цель статьи —
выявить формы выражения лингвокультурных единиц в процессе перевода и
предложить общие стратегии на основе их сравнения.
Ключевые слова:
культурные единицы, лакуна, реалии, экзотизм, методы
перевода, транслитерация, транскрипция, описательный перевод.
Abstract.
This article provides a comparative analysis of the linguistic and cultural
aspects of tourism terms used in English, Uzbek and Lithuanian, based on examples. The aim of
the article is to identify the forms of expression of linguocultural units in the translation process
and to propose common strategies by comparing them.
Keywords:
cultural units, lacuna, reality, exoticism, translation methods, transliteration,
transcription, descriptive translation.
Zamonaviy tarjimashunoslikda turizmga oid atamalar ko‘plab madaniy birliklarni o‘z
ichiga oladi. Tarjima jarayonida madaniyatlararo tafakkur, lingvokulturologik tafovutlar va
kommunikativ to‘siqlar muhim rol o‘ynaydi. Shu bois tarjima nazariyasida lakuna, realiya va
egzotizm tushunchalari o‘ziga xos ilmiy mavqega ega bo‘lib, ularning aniq farqlanishi va
tarjimaviy strategiyalar orqali to‘g‘ri ifodalanishi muhim ahamiyat kasb etadi.
Tarjimaning lingvokulturologik jihatlari ustida ish olib borgan ingliz tadqiqotchilari
qatorida P.Newmark, M.Baker va J.P.Vinay hamda J.Darbelnetlarning fikrlari alohida ahamiyat
kasb etadi. P.Newmark tarjimadagi madaniy to‘siqlarni yengish uchun deskriptiv va
kontekstual strategiyalarni taklif etadi. M.Baker esa tarjimonni madaniy tafovutlar kontekstida
oraliq vositachi sifatida ko‘radi.
O‘zbek tarjimashunosligida bu masalaga M.Mamarasulov, G.Qurbonov va X.Karimov
tomonidan ham e’tibor qaratilgan bo‘lib, ularning tadqiqotlarida tarjimada milliylik,
lingvokulturologik tafakkur va madaniy konnotatsiyalarni saqlash zarurati ta’kidlangan.
Jumladan, Mamarasulov lingvokulturologik birliklarning tarjima jarayonidagi interpretatsiyasi
haqida fikr bildirgan bo‘lsa, Qurbonov madaniyatga xos birliklarning ekvivalentini tanlashdagi
muammolarga e’tibor qaratadi.
Turizmga oid atamalar ko‘plab madaniy birliklarni o‘z ichiga oladi. Jumladan,
lakuna
,
realiya
va
egzotizm
kabi lingvokulturologik birliklar turizm tili orqali har bir madaniyatga xos
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
151
qadriyat va tafakkurni namoyon etadi. Mazkur maqolada ingliz, o‘zbek va litva tillarida
qo‘llaniladigan turizm terminlarining ushbu toifalar doirasidagi lingvistik va madaniy jihatlari
iqtibosli misollar asosida qiyosiy tahlil qilinadi.
Lakuna, realiya va egzotizm tarjimashunoslikda madaniyatlararo tafovutlarni anglash va
ularni lingvistik jihatdan ifodalashda muhim tushunchalardir.
Lakuna
— bu bir madaniyatda mavjud bo‘lgan, ammo boshqa madaniyatda unga to‘g‘ri
keluvchi ekvivalent bo‘lmagan tushuncha yoki birlikdir. Bunday hollarda tarjimonda semantik
bo‘shliq yuzaga keladi va bu bo‘shliq tavsifli izoh yoki kengroq tushuntirish orqali to‘ldiriladi.
Realiya
— bu muayyan xalqning tarixiy, madaniy yoki geografik hayoti bilan bog‘liq
bo‘lgan konkret birlik bo‘lib, ko‘pincha joy nomlari, milliy taomlar, kiyimlar, binolar yoki
bayramlar kabi elementlarni o‘z ichiga oladi. Tarjimada realiyalarni saqlab qolish uchun
transliteratsiya, deskriptiv tarjima yoki annotatsion izohlar ishlatiladi.
Egzotizm
— bu tarjimada begona yoki noodatiy bo‘lib tuyuladigan va boshqa madaniyat
vakillari uchun ekzotik bo‘lgan birlikdir. Egzotizmlar tarjimada ko‘pincha asl holida saqlanadi
va o‘quvchida ekzotik taassurot uyg‘otishi uchun izohsiz berilishi mumkin.
Turizm terminlari orqali qiyosiy jadval
Tushuncha
Inglizcha
O‘zbekcha
Litvacha
Tarjimaviy
muammo
Lakuna
Bed &
Breakfast
(B&B)
Mehmonxona
ichidagi
mehmon
xonasi
Naktis su
pusryčiais
O‘zbek tilida
bevosita ekvivalent
mavjud emas
Lakuna
Heritage trail
Madaniy yo‘lak
Paveldė
kelias
Madaniy tushuncha
jihatidan tafovut
mavjud
Realiya
Big Ben
Registon
maydoni
Trakai pilis
Tarjimada izohlovchi
strategiya zarur
Realiya
Afternoon tea
Sumalak
Kūčios
Tarixiy va madaniy
semantika o‘ziga xos
Egzotizm
Red double-
decker bus
Do‘ppi
sotiladigan
bozor
Užgavėnės
karnavalas
Ko‘chma
ekoturizmga oid
begonalik unsuri
Egzotizm
Pub culture
Navro‘z sayli
Joninės
Madaniy muhitdagi
semantik tafovutlar
Litva madaniyatiga oid turizm terminlari ham o‘ziga xos semantik va madaniy
yuklamalarga ega bo‘lib, tarjimada qator madaniyatlararo tafovutlarni yuzaga keltiradi.
Masalan,
Užgavėnės
karnavali — litvaliklar tomonidan qish mavsumini haydab chiqarish
marosimi sifatida nishonlanadi. Bunday madaniy voqelik o‘zbek va ingliz madaniyatida
to‘g‘ridan-to‘g‘ri ekvivalentga ega emas, bu esa tarjimonni deskriptiv izoh yoki tavsifli
strategiyalarga murojaat qilishga majbur etadi. Shuningdek,
Joninės
— yozgi quyosh tutilishiga
bag‘ishlangan litva bayrami bo‘lib, u ham ekzotik tusda qabul qilinadi.
Turizm terminologiyasida
lakuna
tushunchasi asosan madaniy xatti-harakatlar va
ijtimoiy xizmatlar sohasida yaqqol namoyon bo‘ladi. Masalan,
Bed & Breakfast
(B&B) kabi
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
152
xizmat ko‘rsatish formati o‘zbek madaniyatida to‘liq shakllanmagan bo‘lib, ekvivalent atama
mavjud emas. Shuning uchun tarjimada izoh yoki ta’rif berish zarurati tug‘iladi.
Realiya
sifatida
Big Ben
yoki
Registon maydoni
kabi tarixiy obidalar milliy madaniyatni
aks ettiruvchi belgilar sifatida tarjimada transliteratsiya yoki izoh orqali saqlanadi.
Egzotizm
esa sayyohlar nazarida begona yoki noodatiy tuyuluvchi birliklarni o‘z ichiga
oladi. Masalan, ingliz tilidagi
pub culture
o‘zbek jamiyatida mavjud emas,
Navro‘z sayli
esa
g‘arbiy madaniyat doirasida ekzotik festival sifatida qabul qilinadi.
Lakuna, realiya va egzotizmni tarjima qilishda bir nechta asosiy strategiyalar qo‘llaniladi.
Har bir strategiya tarjima qilinayotgan birlikning madaniy va semantik xususiyatlariga bog‘liq
holda tanlanadi.
Transliteratsiya
– bu termin yoki birlikni asl yozilishiga yaqin shaklda boshqa tilga
ko‘chirish bo‘lib, ko‘pincha toponimlar, madaniy an’analar yoki bayramlar nomiga nisbatan
qo‘llaniladi. Masalan,
Kūčios
yoki
Sumalak
kabi birliklar o‘z shaklida saqlanadi.
Transkripsiya
– bu terminning talaffuzi asosida boshqa tilda fonetik tarzda ifodalash
usuli. Masalan, “Registon” atamasi xitoy tilida
Rěgystan
kabi ifodalanishi mumkin.
Annotatsion tarjima
– bu izohli tarjima bo‘lib, murakkab yoki lakunalashgan birliklar
tafsilot bilan izohlanadi. Masalan,
B&B
ingliz tilida “private lodging with breakfast” tarzida
tushuntiriladi.
Kontekstual muqobil
– bu boshqa madaniyatda unga o‘xshash bo‘lgan tushunchani
tanlab tarjima qilishdir. Masalan,
pub culture
o‘zbek tiliga “mahalliy restoran madaniyati”
sifatida tarjima qilinadi.
Generalizatsiya
– bu aniq so‘z o‘rniga umumiyroq, kengroq tushunchani tanlash usulidir.
Masalan,
afternoon tea
“choy ichish odati” sifatida ifodalanadi.
Deskriptiv tarjima
– bu so‘z yoki tushuncha mazmunini bayon etish orqali ifodalashdir.
Masalan,
Navro‘z
“bahor bayrami, tabiat uyg‘onish kuni” tarzida bayon etiladi.
Ushbu strategiyalar turli madaniyatlar o‘rtasidagi tafovutlarni yumshatish, tarjimada
semantik aniqlikni ta’minlash va o‘quvchi uchun tushunarlilikni oshirishga xizmat qiladi.
So‘zning mazmunini izoh bilan ifodalash, masalan: Navro‘z → “bahor bayrami, tabiat uyg‘onish
kuni”.
Turizm sohasi terminologiyasida lakuna, realiya va egzotizm singari lingvokulturologik
birliklar tarjima jarayonida madaniyatlararo tafakkurni yorituvchi omillar sifatida namoyon
bo‘ladi. Ularning mazmunini to‘g‘ri tushunish va tarjima strategiyalarini asosli qo‘llash madaniy
sezgirlikni oshirib, sifatli tarjimani ta’minlaydi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Newmark, P. (1988).
A Textbook of Translation
. Prentice Hall. pp. 96–100.
2.
Vinay, J.-P., & Darbelnet, J. (1995).
Comparative Stylistics of French and English
. John
Benjamins. pp. 175–178.
3.
Baker, M. (2011).
In Other Words: A Coursebook on Translation
. Routledge. pp. 195–203.
4.
Jurkėnas, R. (2008).
Lithuanian Cultural Terms in Translation
. Vilnius University Press. pp.
44–50.
5.
Mamarasulov, M. (2020).
Lingvokulturologiya va tarjima
. Toshkent: Fan. 45–47-betlar.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
153
6.
Qurbonov, G. (2019).
Tarjima nazariyasi asoslari
. Samarqand: SamDU. 61–63-betlar.
7.
Karimov, X. (2021).
Tarjimada milliylik ifodasi
. Toshkent: O‘zbekiston Milliy
Ensiklopediyasi. 89–90-betlar.
