ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
51
BO’LG’USI O’QITUVCHILAR SUGGESTIVLIGINI TAKOMILLASHTIRISHNING
NAZARIY VA FUNDAMENTAL ASOSLARI
Shermatova Manzura Ikromjonovna
University of business and scince
Pedagogika va psixologiya kafedrasi o’qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14023985
Annotatsiya
:
ushbu
maqolada
bo’lg’usi
pedagoglarning
suggestivligini
takomillashtirishning nazariy va fundamental asoslari, shaxsga yo’naltirilgan ta’lim
paradigmasi, suggestivlik muammolari haqida so’z boradi.
Kalit so’zlar
: suggestiv, fiziolog, sotsiolog, ta’lim tizimi, modernizatsiya, paradigma,
shaxsga yo’naltirilgan ta’lim
Аннотация
: в данной статье говорится о теоретических и фундаментальных
основах повышения внушаемости будущих педагогов, парадигме личностно-
ориентированного образования, проблемах внушаемости.
Ключевые слова
: суггестив, физиолог, социолог, образовательная система,
модернизация, парадигма, личностно-ориентированное образование.
Abstract:
this article talks about the theoretical and fundamental foundations of
improving the suggestibility of future pedagogues, the paradigm of person-oriented
education, and the problems of suggestibility.
Key words
: suggestive, physiologist, sociologist, educational system, modernization,
paradigm, person-oriented education.
So’nggi paytlarda pedagogik ta’lim tizimini modernizatsiya qilish, uning uslubiy tarkibiy
qismini moslashtirish va samarali ta’lim texnologiyalarini izlash muammolari ayniqsa dolzarb
bo’lib qoldi. Bu mamlakat hayotida ro’y berayotgan o’zgarishlar - iqtisodiyot, ijtimoiy soha,
madaniyat va ta’limdagi salbiy tendentsiyalarning kuchayishi, “O’sib borayotgan salbiy
ijtimoiy hodisalarga nisbatan maktab pedagogik immunitetining zaiflashishi” [62, 87-112-
betlar]. Shu munosabat bilan bo’lajak o’qituvchining kasbiy savodxonligi va malakasi, uning
ma’naviy va axloqiy fazilatlari, o’z faoliyatining oqibatlari uchun javobgarlik tuyg’usining roli
va ahamiyati sezilarli darajada oshadi. Ob’ektiv konditsionerlik Oliy ta’limni ijtimoiy institut
sifatida modernizatsiya qilish Bola huquqlari to’g’risidagi konventsiyaga, О’zbеkistоn
Rеspublikаsi Prеzidеntining 2022-yil 28- yаnvаrdаgi PF-60-sоn “2022-2026-yillаrgа
mо’ljаllаngаn Yаngi О’zbеkistоnning tаrаqqiyоt strаtеgiyаsi tо’g’risidа”, 2019-yil 29-аprеldаgi
PF-5712-sоn “О’zbеkistоn Rеspublikаsi xаlq tа’limi tizimini 2030-yilgаchа rivоjlаntirish
kоnsеpsiyаsini tаsdiqlаsh tо’g’risidа”gi qonuniga muvofiq amalga oshiriladi.
Shaxsga yo’naltirilgan ta’lim paradigmasi o’qituvchilarga individuallik va qobiliyatlarni
rivojlantirishga imkon beradigan texnologiyalarni o’rgatish vazifasini qo’yadi. Shuni ta’kidlash
kerakki, ta’lim samaradorligini oshirish masalasida hozirgi kunda suggestivlikning pedagogik
imkoniyatlarini ko’rib chiqish, ta’lim amaliyotiga tatbiq etish zaruriyatga aylandi. Bugingi
kunga kelib suggestivlik muammolari fiziologlar, sotsiologlar va psixologlarning ishlarida
chuqur va har tomonlama o’rganilgan. Bir qator xorijlik olimlar tomonidan suggestivlikka oid
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
52
mexanizm tushunchalari (I.P. Pavlov, I.M. Sechenov, V.M. Bexterev, A.F. Lazurskiy, S.L.
Rubinshteyn, A.A. Bodalev, K.I. Platonov, V.N. Myasishchev, A.M. Svyadosch)
ishlab chiqilgan. Suggestiv faoliyatni odamlarning muloqot jarayonida o’zaro ta’sir qilish
omili sifatida (V.A. Bakeev, A.G. Kovalev, V.N. Kulikov, A.V. Petrovskiy, K.K. Platonov, B.F.
Porshnev va boshqalar) e’tirof etilgan. Pedagogik jarayonda suggestivlikning rolini tahlil
qiluvchi asarlar(Guyo, V.M. Bexterev, P.P. Blonskiy, S.V. Kravkov, A.S. Makarenko) muhim
ahamiyatga ega. Su o’rinda takidlash joizki maktab o’quvchilarining o’z-o’zini tarbiyalash
tizimida o’z-o’zini gipnoz qilish (I.E. Shvarts, L.V. Gasheva, A.S. Novoselova, B.K. Moiseev, Z.A.
Cherepanova va boshqalar) masalalariga oid bir qator tavsiyalar ishlab chiqilgan. Zikir etilgan
tadqiqotlar zamonaviy fan yutuqlari nuqtai nazaridan suggestiv ko’nikmalarini shakllantirish
va shu bilan birga, uning tarixi va nazariyasini hisobga olgan holda takomillashtirishga
yordam beradi.
Suggestivlik fanda bir necha jihatlar bo’yicha o’rganiladi: fiziologik, psixologik, tibbiy.
Pedagogikada o’quvchisiga ta’sir ko’rsatish usullarini bilish va uni qo’llash imkoniyati dolzarb
muammolardan biri hisoblanadi.
Biz tadqiqotning maqsadlaridan birini o’quvchi sahsining rivojlanishini kuzatish
ekanligini inobatga olgan holda pedagogika tarixi va nazariyasida ta’sir ko’rsatishdan
foydalanish muammolarini ko’rib chiqamiz. Bu jarayonda biz asosan quyidagi jihatlarga
e’tibor qaratamiz:
1.
Muammoning tarixiy-pedagogik tavsifi;
2.
Hozirgi sharoitda pedagogik jarayonda ta’sir ko’rsatishdan foydalanishni o’rganish
tahlili;
3.
“Ta’sir ko’rsatish”, “Ta’sirlanish” tushunchalarini tahlil qilish.
Tasir ko’rsatish muammosini o’rganish tarixida ikki davr ajratiladi: birinchi davr
muammoga ilmiy yondashuvgacha bolgan davrni o’z ichiga oladn, ikkinch davr esa
muammoga ilmiy yondashuvning paydo bo’lish bilan boshlanadi. Birinchchi davrda(qadimgi
dunyo - 19-asr oʻrtalari) ta’sir ko’rsatish shunday xarakterlanadiki insonning uyg’oq holatida
unga ta’sir ko’rsatishning gipnoz turidan ruhoniylar, yogislar, braxminlar, shamanlar,
rahbarlar va generallar tibbiy va diniy-tasavvufiy maqsadlarda, shuningdek, o’zlarining
hokimiyatlarini mustahkamlash uchun foydalanganlar. Bu davrda ta’sir ko’rsatishning ilmiy
asosi yo’q edi. Tibbiyotda (Qadimgi Misr, Qadimgi Yunoniston, Fors, Ossuriya, Bobil) ta’sir
ko’rsatish seanslari “inkubatsiyalar”, yoga astsetlari amaliyotida “Vashitva” va “Sanmohan-
Astra” deb nomlangan. O’rta asrlarda qadimgi xalqlarning ta’sir ko’rsatish haqidagi bilimlari
unutilgan, ta’sir ko’rsatish usullari va metodikasi(ta’sir qilish, ta’sir ko’rsatishlar) qisman
yo’qolib ketgan.
XVI-XIX asrlar davomida “Hayvoniy magnitizm” haqidagi ta’limot shakllandi. Ushbu
ta’limotga ko’ra, bir kishining “magnit-hayotiy suyuqlik” (lotincha liquidis - oqayotgan) –
go’yoki qo’llar, ko’zlar va tananing boshqa a’zolaridan oqib chiqadigan sirli “hayotiy kuch”
orqali boshqaning tanasi va psixikasiga ta’sir qilish tushunilgan. XVIII asrning ikkinchi
yarmida bu ta’limot avstriyalik magnitopatik shifokor, huquq, falsafa va tibbiyot fanlari
doktori Frans Anton Mesmer (1734-1815) tomonidan ishlab chiqilgan va tarqatilgan, shundan
so’ng “hayvonlarning magnitlanishi” deb nomlana boshlagan.Arteriyadagi o’zgarishlar bosim,
nafas olish ritmi, puls, spazm yoki bronxlarning gevşemesi, sekretsiya oshqozon-ichak trakti,
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
53
siydik, ter va ko’z yoshlar sekretsiyasi, qonning biokimyoviy va fizik xususiyatlarining ba’zi
o’zgarishlari, periferik qonda leykotsitlar sonining ko’payishi, shuningdek, funktsiyalardagi
boshqa ko’plab o’zgarishlar mos keladigan og’zaki ta’sir natijasida turli tizimlar va organlar
ta’sir ko’rsatishlar - bularning barchasi yaqin neyro-visseral munosabatlarni ko’rsatadi.
Gipnoz va ta’sir ko’rsatish hodisalarining izohi V.M.Bekhterev va I.P.Pavlova asarlarida
berilgan. Rus psixoterapevtlarning tadqiqotlari, birinchi navbatda K.I.Platonova,
V.N.Myasishcheva, I.V.Strelchuk va boshqalar har tomondan og’zaki ta’sirning ulkan kuchini
ishonchli tarzda isbotladilar.
I.P. Pavlovaning signalizatsiya tizimlari bo’yicha o’qitishda ta’sir ko’rsatishning fiziologik
mexanizmining asoslari ishlab chiqilib ta’sir ko’rsatish va o’z-o’zini gipnozning mohiyati
fiziologik daraja olimlar tomonidan quyidagicha ta’riflangan: “bu jamlangan shaklda miya
yarim sharlarining ma’lum bir nuqtasi yoki mintaqasining tirnash xususiyati ma’lum bir
tirnash xususiyati, hissiyot yoki uning izi – g’oya subkorteksdan tirnash xususiyati, keyin
shoshilinch ravishda amalga oshiriladi tashqaridan, keyin ichki aloqalar, uyushmalar orqali
hosil bo’lgan
- ustun, noqonuniy va chidab bo’lmas ma’noga ega bo’lgan tirnash xususiyati” [IZ, B.218].
I.P.Pavlovning ta’kidlashicha, ta’sir ko’rsatish hodisalarini tahlil qilishda birinchi signal tizimi
bir-biri bilan chambarchas bog’liqligini unutmaslik kerak. Nutq va tafakkur asosini tashkil
etuvchi ikkinchi signal tizimi bilan uzviy o’zaro aloqada bo’lib, birinchi signal tizimi “sof
shaklda” odamlarda mavjud emas. So’z insoniyatning ijtimoiy-tarixiy tajribasini va ma’lum bir
shaxsning individual tajribasini aks ettiradi. So’zning ma’no doirasi juda katta: ob’ektning
oddiy, an’anaviy belgilanishidan mavhum g’oyalar va inson tafakkurini tashkil etuvchi
tushunchalar. Shunga ko’ra, og’zaki ta’sir va ta’sir ko’rsatish doirasi xilma-xil va kengdir.
Axborot yeng past bo’lsa, ta’sir ko’rsatish judayam yuqori bo’ladi. [106, B. 138].
Insonparvarlik tamoyillarini amalga oshirish davomida insonni yuqori — malakali
mutaxassis qilib yetishtirish vazifasi chetlab o’tilmaydi. Chunki yuqori malakaga yega
bo’lmasa, inson o’zini shaxs sifatida to’laqonli namoyon eta olmaydi. Insonparvar yo’nalganlik
o’quvchilarni ijtimoiy ishlab chiqarishning bo’lajak ishtirokchilari sifatida bir xil baholashdan,
tor dioradagi mutaxassis tayyorlashdan uzoqlashni anglatadi. Bu holat shunday izohlanadiki,
hozirgi bozor
— munosabatlari keng yo’lga qo’yilgan sharoitda tor doiradagi bilim va
tayyorgarlikka ega bo’lgan yosh avlod kelajakda hatto oddiy tirikchilik uchun xam
qiynalib qolishi mumkin. Bugungi kunda ta’lim tizimini shunday yo’lga qo’yish kerakki, u
umumilmiy va insonparvar tayyorgarlikni kuchaytirish orqali o’z-o’zini ishga solish imkonini
bersin.
Xulosa qilib aytganda ta’limning insonparvar yo’nalganligi ta’lim jarayonini tegishli
shakllari orqali amalga oshirilinsh mumkin. Bunda ta’lim jarayonini yuqori darajada
individuallashtirish va differentsiatsiyalash, o’quvchilarda faollik va o’quvchilar orasidagi
munosabatlarni o’zaro hamkorlik asosida qurishga alohida e’tibor beriladi. Shunga ko’ra,
insoparvarlik shaxsga yo’naltirilgan ta’lim pedagogik faoliyatning asl moxiyati sanaladi hamda
u sub’ekt-sub’ekt yondashuvi, pedagogik hamkorlik, muvaffaqiyat hissi, bosim o’tkazmaslik
shart-sharoitni yaratishni nazarda tutadi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
54
References:
1.
Tulenova G.J. Yoshlar ijtimoiy faolligini oshirishda ma’naviy omilning roli (ijtimoiy-
falsafiy taxlil): Fal.f.dok. ...dis. T.: 2006. 316 b.
2.
Taubaeva SH.T., Laktionova S.N. Pedagogicheskaya innovatika kak teoriya i praktika
novovvedeniy v sisteme obrazovaniya: nauchnыy fond i
3.
perspektivы razvitiya. – Almatы: Nauchno-izd. sentr “Gыlыm”, 2000. – 296 s.
4.
Turg‘unov S.T. Ta’lim muassasasi rahbarlari boshqaruv faoliyati samaradorligining
nazariy asoslari // Kasb-hunar ta’limi.– 2006. – № 1. – 222-b.
5.
Uchebno-metodicheskiy kompleks po uchebnoy dissipline
6.
«Pedagogicheskie texnologii» // Uchebno-metodicheskie kompleksы po dissiplinam
pedagogicheskogo sikla (dlya vsex spesialnostey i form obucheniya) / Pod red.S.A.
Yermolaeva, Ye.M. Gluxova, I.A.Tyutkovoy. - Kolomna: KGPI, 2002. -S.116.
7.
Urakov Sh.R. Oliy ta’lim muassasalarida bo‘lajak o‘qituvchilarni tayyorlashning
kompetent yondashuvga asoslangan pedagogik tizimini takomillashtirish. Pedagogika fanlari
bo‘yicha falsafa doktori avtoreferati. –
8.
Samarqand.: SamDU. 2018. –B. 11.
