ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
65
TEXNOGEN CHIQINDILARNI QAYTA ISHLASH VA ULARNING TARKIBIDAN
MIS MOLIBDEN AJRATIB OLISHNI ASOSLASH
Uzoqov Shahrizod Zafarjon o'g'li
Qarshi muhandislik-iqtisodiyot instituti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14023488
O‘zbekiston Respublikasi sanoat rivojlanishining yuqori darajasiga erishmoqda va u
Markaziy Osiyodagi balki dunyo miqyosidagi yirik industrial markazlardan biri bo‘lib
bormoqda. Jahon kon-metallurgiya sanoatida hozirgi vaqtda xomashyo resurslarini yetkazib
beruvchi, tayyor metall mahsulotlarini ishlab chiqaruvchi va ularni iste’mol qiluvchi
mamlakatlar guruhlari shakllangan. Jumladan, rangli va qora metallarni jahon bozoriga
chiqarishda Braziliya, Avstraliya, Hindiston, JAR, Liberiya davlatlari, po‘lat ishlab chiqarishda
Xitoy, Yaponiya, Rossiya, AQSH, Ukraina, Germaniya davlatlari ajralib turadi. Umuman,
jahonda yiliga 1 mlrd. temir rudasi qazib olinadi.
O‘zbekistonning tog‘-kon metallurgiya sanoati barcha qimmatli komponentlarni
kompleks ajratib olish maqsadida mineral xom ashyoni, hususan, texnogen chiqindilarni
qayta ishlashning takomillashgan va yangi texnologiyalarni ishlab chiqmasdan va amaliyotga
joriy qilmasdan tasavvur qilib bo‘lmaydigan rivojlanishning muhim tarmoqlaridan biridir.
Konchilik sanoatidagi texnogen chiqindilaridan foydalanishga tiklash lozimligi mineral
xom ashyodan kompleks foydalanishning, kam chiqindili va chiqindisiz texnologiyalarni
yaratishning umumiy konsepsiyasidan kelib chiqadi. O‘tgan asrning 90-yillari boshida
akademik K.N.Trubetskiy aytgan fikr bo‘yicha, ag‘darmalarda to‘plangan texnogen mineral
xom ashyodan va yo‘l-yo‘lakay qazib olinadigan jinslar va komponentlardan samarali
foydalanishni hisobga olmasdan, konlarni kompleks o‘zlashtirish muammosi hal qilinishi
mumkin emas.
Mis boyitish fabrikasining (MBF) 1-sonli chiqindi omborida yuz metrli past zonada
foydali komponentlarning o‘rtacha miqdorili ag‘darma chiqindilarining 600 mln. t.ga yaqini
to‘plangan: mis – 0,22-0,26 %, molibden – 0,0032-0,0036 %, oltin – 0,214 g/t, kumush – 0,8-
1,1 g/t. Ag‘darma chiqindilar mayda donadorligi – past tannarxli mahsulot olish bilan ularni
qayta ishlash texnologiyasini ancha osonlashtiruvchi omil. 2X4 km o‘lchamli mis boyitish
fabrikasining (MBF) 1-sonli chiqindi ombori perimetri bo‘yicha 86 ta piketlarga va 21
kesimlarga bo‘lingan, piketlar orasidagi masofalar – 100 m, kesimlar o‘rtasidagi masofalar –
450 m. Chiqindi ombori 1961 yildan buyon to‘ldirilib kelinmoqda va hozirgi vaqtda unga joriy
chiqindilarning taxminan 22% yuboriladi.
Yon sirtidagi miqdorning turli variantlari uchun yirik donador, qumli fraksiya ikkilamchi
xom ashyo zahiralarining taqsimlanishi shuni ko‘rsatadiki, mis, asosan, yirik fraksiyada (+0,2
mm) to‘planadi. O‘rtacha fraksiyada (-0,2+0,074) uning miqdori yetarli darajada meyorga ega.
Mayda fraksiyada (-0,074 mm) u past darajada va faqat mayda fraksiyaning 25-30 %
dan ortiq miqdorida misning miqdori oshadi.
1-jadval
Ikkilamchi xom ashyo zahiralari
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
66
Misning
yon
sirtdagi
miqdori
Ruda
zaxiralar,
ming t
Mis, %
ming.t
Molibden,
% ming. t
Oltingugurt,
%
ming. t
Oltin,
g/t, kg
Kumus
h,
g/t, t
0,19%
23068
0,22
55,17
0,004
0,98
1,3
333
0,3
7524
1,3
33
0,13%
72435
0,19
158,5
0,003
2,88
1,5
1219
0,3
25054
1,3
110
0,11%
134867
0,17
283
0,003
5,26
1,5
2380
0,3
49313
1,3
218
Foydali komponentlarni oxirigacha ajratib olishda qumli fraksiya rudalaridan
foydalanishning imkoniyatlarini va maqsadga muvofiqligi aniqlash uchun 1-,2-,3-sonli
chiqindi omborlaridan 3 ta namunali laboratoriya tajribalari o‘tkazildi ilovadagi berilgan.
Boyitishning maqbul tartibi belgilangan.
Tanlab eritmaga o‘tkazish usuli bilan chiqindi ombori ikkilamchi rudalaridan olingan
konsentratlarni tajribada sinab ko‘rish o‘tkazildi. Misning – 30 – 60%, oltinning 200 – 600 g/t,
kumushning 200-1000 g/t miqdorili gidrometallurgik konsentratlar (keklar) olindi.
Bunda ikkilamchi rudalardan foydali komponentlarni o‘rtacha sidirg‘ali ajratib olishda
mis 50,5%; oltin 46,7%, kumush – 23,0% tashkil etdi. Olingan texnik-iqtisodiy ko‘rsatkichlar
samarasi kam hisoblanadi va umuman yangi texnologik yechimlarni ishlab chiqish talab
etiladi.
Mis boyitish fabrikasining 1-sonli chiqindi omborida 600 million tonnaga yaqin
ag‘darma chiqindilar to‘plangan. Chiqindilarda mis, molibden, oltin va kumushning ma'lum
darajadagi konsentratsiyalari mavjud. Ag‘darma chiqindilarining mayda donadorligi ularni
qayta ishlash jarayonini osonlashtiradi.
Ombor 1961 yildan buyon to‘ldirilmoqda va hozirda yangi chiqindilarning 22% ni qabul
qilmoqda. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, mis asosan yirik fraksiyada to‘planadi, bu esa qayta
ishlashda foydali komponentlarni ajratib olish imkoniyatlarini oshiradi.
Laboratoriya tajribalari natijasida mis, oltin va kumushning qoniqarli darajada ajratib
olish imkoniyati mavjud bo‘lsa-da, olingan natijalar texnik-iqtisodiy ko‘rsatkichlar bo‘yicha
past baholangan. Bu esa yangi texnologik yechimlarni ishlab chiqish zarurligini ta'kidlaydi.
Umuman olganda, ikkilamchi xom ashyo zahiralari orqali foydali komponentlarni olish
jarayonini takomillashtirish va samaradorligini oshirish uchun yanada chuqurroq tadqiqotlar
va innovatsion yondashuvlar talab etiladi.
References:
1.
Хакимов, К. Ж., Каюмов, О. А. У., Эшонкулов, У. Х. У., & Соатов, Б. Ш. У. (2020).
ТЕХНОГЕННЫЕ ОТХОДЫ-ПЕРСПЕКТИВНОЕ СЫРЬЕ ДЛЯ МЕТАЛЛУРГИИ УЗБЕКИСТАНА
В
ОЦЕНКЕ
ОТВАЛЬНЫХ
ХВОСТОВ
ФИЛЬТРАЦИИ
МЕДНО-МОЛИБДЕНОВЫХ
РУД.
Universum: технические науки
, (12-1 (81)), 54-59.
2.
Djurayevich, K. K., Kxudoynazar O’g’li, E. U., Sirozhevich, A. T., & Abdurashidovich, U. A.
(2020). Complex Processing Of Lead-Containing Technogenic Waste From Mining And
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
67
Metallurgical Industries In The Urals.
The American Journal of Engineering and
Technology
,
2
(09), 102-108.
3.
Khasanov, A. S., Eshonqulov, U. X., & Khojiev Sh, T. (2022). Technology for the Reduction
of Iron Oxides in Fluidized Bed Furnaces.
Technology
,
6
(12), 23-29.
4.
Шодиев, А. Н. У., Туробов, Ш. Н., Саидахмедов, А. А., Хакимов, К. Ж., & Эшонкулов, У.
Х. У. (2020). Исследование технологии извлечения редких и благородных металлов из
сбросных растворов шламового поля.
Universum: технические науки
, (5-1 (74)), 37-40.
5.
Эшонкулов, У. Х. У., Олимов, Ф. М. У., Саидахмедов, А. А., Туробов, Ш. Н., Шодиев, А.
Н. У., & Сирожов, Т. Т. (2018). Обоснование параметров контурного взрывания при
сооружении горных выработок большого сечения в крепких породах.
Достижения
науки и образования
, (19 (41)), 10-13.
6.
Каюмов, О. А. У., Хакимов, К. Ж., Эшонкулов, У. Х. У., Боймуродов, Н. А., & Норкулов,
Н. М. У. (2021). Изучение химического, гранулометрического, фазового состава
золотосодержащих смешанных руд.
Universum: технические науки
, (3-3 (84)), 45-49.
7.
Eshonkulov, U. K. O. G. L., Shukurov, A. Y., Kayumov, O. A. O. G. L., & Umirzoqov, A. A.
(2021). STUDY OF THE MATERIAL COMPOSITION OF TITANIUM-MAGNETIC ORE OF THE
TEBINBULAK DEPOSIT. Scientific progress, 2(7), 423-428.
8.
Эшонкулов, У. Х. У. (2022). ХАРАКТЕРИСТИКА И ТИПЫ ЖЕЛЕЗНЫХ
СЫРЁ.
BARQARORLIK VA YETAKCHI TADQIQOTLAR ONLAYN ILMIY JURNALI
,
2
(11), 303-308.
9.
Хакимов, К. Ж., Эшонқулов, У. Х., & Умирзоқов, А. (2020). Complex Processing Of
Lead-Containing Technogenic Waste From Mining And Metallurgical Industries In The
Urals.
THE AMERICAN JOURNAL OF ENGINEERING AND TECHNOLOGY (TAJET) SJIF-5.32 DOI-
10.37547/tajet
,
2
(9), 2689-0984.
10.
Хасанов, А. С., Хакимов, К. Ж., Шодиев, А. Н., & Эшонкулов, У. Х. (2018). Уран и
Золото.
Мухофаза+ Ижтимиойсийосий, илмий-амалий ва бадиий журнал
, (01 (157)), 13.
11.
Хасанов, А. С., Эшонкулов, У. Х., & Каюмов, О. А. (2023). ИССЛЕДОВАНИЕ И
ОПРЕДЕЛЕНИЕ ТЕХНОЛОГИЧЕСКИХ ПАРАМЕТРОВ ИЗВЛЕЧЕНИЯ ЖЕЛЕЗА ИЗ
ЖЕЛЕЗОСОДЕРЖАЩЫХ СЫРЬЁ И РУДЫ.
BARQARORLIK VA YETAKCHI TADQIQOTLAR
ONLAYN ILMIY JURNALI
,
3
(4), 291-298.
12.
Хасанов, А. С., & Эшонкулов, У. Х. (2023). ПОДГОТОВКА ИСХОДНОГО
ЖЕЛЕЗОСОДЕРЖАЩЕГО СЫРЬЯ К ПЕРЕРАБОТКЕ И ЛАБОРАТОРНЫЕ ИССЛЕДОВАНИЯ
ПО ВОССТАНОВЛЕНИЮ.
ARXITEKTURA, MUHANDISLIK VA ZAMONAVIY TEXNOLOGIYALAR
JURNALI
,
2
(4), 34-46.
13.
Eshonqulov, U. K. O. G. L., Umirzoqov, A. A., Khodjakulov, A. M., & Quziyev, H. J. (2021).
DEVELOPMENT OF A TECHNOLOGICAL SCHEME OF SAMPLE ENRICHMENT TITANIUM-
MAGNETIC ORE OF THE TEBINBULAK DEPOSIT.
Scientific progress
,
2
(7), 407-413.
14.
Эшонкулов, У. Х., & Турдиев, Ж. Н. (2023). ТЕХНОЛОГИЯ ПЕРЕРАБОТКИ
ЖЕЛЕЗОСОДЕРЖАЩИХ
ШЛАМОВ.
ARXITEKTURA,
MUHANDISLIK
VA
ZAMONAVIY
TEXNOLOGIYALAR JURNALI
,
2
(1), 32-36.
15.
Эшонкулов, У. Х., Хасанов, А. С., & Хужакулов, А. М. (2022). НОВЫЕ СПОСОБЫ
ОБОГАЩЕНИЯ КОНЦЕНТРАТОВ И ПРОЦЕССЫ ПОДГОТОВКИ ЖЕЛЕЗОСОДЕРЖАЩИХ
РУД. In
Научные основы и практика переработки руд и техногенного сырья
(pp. 119-
125).
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
68
16.
Abdurashid Khasanov, & Uchkun Eshonkulov. (2023). STUDY OF METHODS OF IRON
SEPARATION FROM IRON-CONTAINING RAW MATERIALS.
Best Journal of Innovation in
Science,
Research
and
Development
,
2
(11),
119–123.
Retrieved
from
https://www.bjisrd.com/index.php/bjisrd/article/view/818
17.
Каюмов, О. А. У., Хакимов, К. Ж., Эшонкулов, У. Х. У., Боймуродов, Н. А., & Норкулов,
Н. М. У. (2021). Изучение химического, гранулометрического, фазового состава
золотосодержащих смешанных руд.
Universum: технические науки
, (3-3 (84)), 45-49.
18.
Xudaynazar o‘g‘li, E. U., Kudratullayevna, K. S., Tashtemirovich, B. B., & Qodir o‘g‘li, H. D.
(2023). TIKLANGAN KUYINDI MAGNITLI FRAKSIYASINING SEMENTLOVCHI XUSUSIYATINI
TEKSHIRISH.
BARQARORLIK VA YETAKCHI TADQIQOTLAR ONLAYN ILMIY JURNALI
,
3
(11), 1-7.
19.
Xudaynazar o‘g‘li, E. U., Kudratullayevna, K. S., Tashtemirovich, B. B., & Qodir o‘g‘li, H. D.
(2023). TEMIR TARKIBLI XOM ASHYOLAR TARKIBINI VA ULARDAN TEMIR AJRATIB OLISH
USULLARINI O ‘RGANISH.
ARXITEKTURA, MUHANDISLIK VA ZAMONAVIY TEXNOLOGIYALAR
JURNALI
,
2
(10), 29-37.
20.
Турдиев, Ш. Ш., & Эшонқулов, У. Х. (2023). ИССЛЕДОВАНИЕ ХИМИЧЕСКИХ
СОСТАВОВ ЦИНКОВЫХ ОТХОДОВ И ТЕХНОЛОГИИ ПЕРЕРАБОТКЕ.
Наука и технология в
современном мире
,
2
(18), 28-32.
21.
Shodiyev, A., Turobov, S., Abdullayev, Z., & Eshonqulov, U. (2023). AN’ANAVIY NIKEL
ERITISH JARAYONIDA PAST DARAJADAGI NIKEL SHTEYNI TEMIRNI OKSIDLASH VA UNI
SILIKATLI SHLAKLAR SIFATIDA OLIB TASHLASH UCHUN YUQORI HARORATLI ERITISH YO
‘LI BILAN YUQORI SIFATLI NIKEL SHTEYNIGA AYLANTIRISH.
Наука и технология в
современном мире
,
2
(18), 39-42.
22.
Турдиев, Ш. Ш., & Эшонқулов, У. Х. (2023). ХИМИЧЕСКИЙ СОСТАВ РУД
МЕСТОРОЖДЕНИЯ «КАЛЬМАКЫР».
Наука и технология в современном мире
,
2
(18), 33-
38.
23.
Турдиев, Ш. Ш., & Эшонқулов, У. Х. (2023). СПОСОБЫ ОЧИСТКИ КОНЦЕНТРАТОВ
ПЛАТИНОИДОВ И АНАЛИЗ ПОЛУЧЕННЫХ ЧИСТЫХ МЕТАЛЛОВ.
Наука и технология в
современном мире
,
2
(18), 23-27.
24.
Турдиев, Ш. Ш., & Эшонқулов, У. Х. (2023). РАЗРАБОТКА ТЕХНОЛОГИЯ
ПЕРЕРАБОТКА КОНЦЕНТРАТОВ ЧЕРНЫХ И БЛАГОРОДНЫХ МЕТАЛЛОВ, ПОЛУЧЕННЫХ
ИЗ ХВОСТОВ МОФ-1 И МОФ-2 С КОМПЛЕКСНЫМ ИЗВЛЕЧЕНИЕМ ДРАГОЦЕННЫХ
МЕТАЛЛОВ.
Наука и технология в современном мире
,
2
(18), 43-47.
25.
Eshonqulov, U. X. (2023). TEMIR TARKIBLI XOM ASHYODAN VA MA’DANLARDAN
TEMIRNI AJRATIB OLISHNING TEXNOLOGIK O‘LCHAMLARINI TADQIQ QILISH VA
ANIQLASH.
Sanoatda
raqamli
texnologiyalar/Цифровые
технологии
в
промышленности
,
1
(2), 64-69.
26.
Эшонкулов, У. Х., Каюмов, О. А., & Хакимов, К. Ж. (2022). Изучение Технологии
Прямого Восстановления Железа.
Central Asian Journal of Theoretical and Applied
Science
,
3
(11), 151-156.
27.
Eshonqulov, U. (2023). TEMIR TARKIBLI XOM ASHYODAN VA MA’DANLARDAN
TEMIRNI AJRATIB OLISHNING TEXNOLOGIK O ‘LCHAMLARINI TADQIQ QILISH VA
ANIQLASH.
Sanoatda raqamli texnologiyalar
,
2
(01).
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
69
28.
Nasirov, U., Umirzokov, A., Nosirov, N., Fatkhiddinov, A., Eshonkulov, U., & Kushnazorov,
I. (2024). Study of the Production and Efficiency of Variable and Loading Equipment in the
Mining of Minerals. In
E3S Web of Conferences
(Vol. 491, p. 02022). EDP Sciences.
29.
Хасанов, А. С., & Эшонкулов, У. Х. (2023). ПОДГОТОВКА К ОБОГАЩЕНИЮ
ЖЕЛЕЗОСОДЕРЖАЩЕГО СЫРЬЯ ДЛЯ ИЗВЛЕЧЕНИЯ ЖЕЛЕЗА.
Western European Journal of
Modern Experiments and Scientific Methods
,
1
(4), 143-151.
30.
Номдоров, Р. У., Эшонқулов, У. Х., & Муродов, Д. Б. (2023). ТЕПАҚЎТОН КОНИДАГИ
ҚАЗИБ ОЛИШ ЖАРАЁНИГА ТАЪСИР ЭТУВЧИ ДОЛЗАРБ МУОММОЛАР.
Инновационные
исследования в современном мире: теория и практика
,
2
(4), 5-8.