ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
78
SO’ZNING LEKSIK-SEMANTIK BIRLIK SIFATIDAGI MAZMUNI
Tlektesov F.M.
NDPI, 10.00.06 «Qiyosiy-adabiyotshunoslik, chog’ishtirma tilshunoslik va
tarjimashunoslik » yo’nalishi 1-kurs tayanch doktaranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.13989550
So‘zning uchta muhim elementni o‘z ichiga olishi g‘oyasi ilk bor qadimgi faylsasuf -
donishmandlar tomonidan ilgari surilgan. Tilshunoslik adabiyotida keng muhokama qilingan
va Aristotelning "Peri hermeneias" asaridagi parchalar, shuningdek, stoiklarning semantik
g‘oyalari semiotik triadani o‘z ichiga oladi. Aristotel so‘zlarni bir tomondan "qalb
kechinmalari"(tushunchalar) bilan, ikkinchi tomondan esa ob’yektlar bilan bog‘laydi
[Aristoteles 1994: 28]. So‘zlar gapiruvchining qalb kechinmalarini belgilar vositasida
ifodalaydi (ya’ni ular so`zlovchi ongida kechayotgan jarayonlardan darak beradi), belgilar esa
o‘z navbatida ob’yektlarning aksi hisoblanadi. Stoiklarning ta’limotlari haqida Sekst Empirik
shunday yozadi: “Stoiklar uch (narsa) — belgilanuvchi, belgilovchi hamda ob’yekt o‘zaro
bog‘liq deb hisoblashgan. Bu holatda tovush bu – belgilovchi, masalan, “Dion”; tovush
vositasida ifodalangan o`sha predmet bu — belgilanuvchi, ya’ni mazkur holatda uning
mavjudligini zakovatimiz bilan anglay oladigan buyum, varvarlar esa buni eshitsalar-da,
anglay olmaydilar; ob’yekt – esa, bularniong barchasini tashkil etuvchi tashqi asos – substrat,
masalan, Dionning aynan o`zi. Yuqorida sanab o`tilganlardan ikkitasi ya’ni tovush va ob’yekt
moddiylik xususiyatiga ega, oxirgisi aynan belgilanuvchi esa moddiy bo`lmagan tushuncha
hisoblanib, u haqiqat yoki yolg‘on bo‘la olishi mumkin bo‘lgan ibora” [Freudenberg: 343].
Qadimgi donishmandlar tomonidan bildirilgan g‘oyalarga o‘xshash g‘oyalar lingvistlar,
mantiqchilar, psixologlar asarlarida butun gumanitar fanlar rivojlanishida topilishi mumkin
[Posner: 185 -282].
XIX-XX asrlar tilshunosligida semantik uchburchak g‘oyasi Frege, Ogden va Richards,
Ullman tomonidan ishlab chiqilib ommalashtirilgan hamda “tadqiq etilayotgan ob’yektlardan
va ishlatilayotgan usullardan qat’i nazar, semantik tadqiqotlarning kontseptual markazi bo‘lib
qolayotgan” yangilikdir [Gak: 264].
Mualliflar o‘rtasida oppozitsiyalarni belgilash, struktural sxemaning mavjudligi/yo‘qligi
va uning amalga oshirilishi xususiyatlari farqlansa-da, semiotik uchburchak nazariyasi
umumlashtirilgan holda til, ong va borliq o‘zaro ta’sir modelini uch asosiy komponentni o‘z
ichiga olgan holda ifodalash mumkin bo`lgan: belgi (ism, simbol, formativ, fonetik/grafik so‘z)
vs tushuncha (signifikat, ma’no, mazmun, intensiv) vs ob’yekt (narsa, ob’yekt, fenomen,
denotat, referent, ekstensiyonal)lardan iborat. Har bir komponentning ma’nosi va ularning
o‘zaro ta’siri mazmuni - bu nazariyaning turlarini farqlaydigan ikki muhim nuqtadir.
Ushbu ish doirasida: 1) semiotik uchburchak nazariyasini inson lisoniy faoliyati
nazariyasi kontekstiga integratsiya qilish, 2) ushbu nazariyani ikki tilning leksik birliklarini
solishtiruvchi tahlil uchun mumkin bo‘lgan universal asos sifatida ko‘rib chiqish ilmiy asos
sifatida qo`llaniladi. Ko‘pchilik interpretatsiyalarida semiotik uchburchak nazariyasi inson
muloqotidagi so‘zning mavjudligi va ishlashini tushuntirishga qaratilgan, ya’ni so‘zning
struktur komponentlarini deyarli ifodalaydi. Bunday nazariyalardan [V. Zvegintsevning: 321]
nazariyasi istisno holat bo‘lib, u til tizimi darajasini ham o‘z ichiga oladi. Bizning fikrimizcha,
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
79
semiotik uchburchak nazariyasini inson lisoniy faoliyati nazariyasi kontekstiga integratsiya
qilish uning asosiy oppozitsiyalarining mazmunini aniqlashtirishga, ularning batafsil
farqlanishiga va eng muhimi, so‘zning struktura komponentlarining til, nutq va til
tashqarisidagi voqelikning asosiy darajalari bilan munosabatini aniqlashga yordam beradi.
Semiotik uchburchak sxemasida lingvistik aloqaning asosiy komponentlari: belgi, belgi,
denotatsiya va referentning o'zaro ta'sirini tushunish muhimdir.
Belgi - ma'lumot beruvchi har qanday lisoniy birlik (masalan, so'z, belgi, imo-ishora).
Semiotikada belgi aloqaning markaziy elementi hisoblanadi, chunki u mazmunni (ma'noni)
ma'lum bir ob'ekt yoki hodisa bilan bog'laydi.
Belgining kontseptual mazmuni, so'zlovchi yoki idrok etuvchining ongida belgi
bog'langan uning ma'nosi yoki g'oyasi muhim ahamiyatga ega. Shu ma'noda, muhim "aqliy
xarita" yoki shaxs muloqot qilishda ishlaydigan kontseptsiya deb hisoblanishi mumkin.
Denotatsiya - bu belgi o'zining ma'nosi orqali murojaat qiladigan voqelikning ob'ekti
yoki hodisasidir. Denotatsiya ob'ektiv voqelikni aks ettiradi, lekin tushuncha va narsa
o'rtasidagi bog'liqlik darajasida mavjud.
Referent tashqi voqelikning o'ziga xos elementi bo'lib, aloqa jarayonida belgi ishora
qiladi. Referent real ob'ektlar yoki vaziyatlar bilan bog'liq va foydalanish kontekstiga qarab
farq qilishi mumkin.
Shunday qilib, semiotik uchburchak diagrammasi lingvistik belgilarning aloqada qanday
ishlashini tushunishni tizimlashtirishga yordam beradi, aqliy va real ma'no darajalarini
bog'laydi.
So‘zning signifikati tilning mazmuniy sohasining bir qismi bo‘lib, bu hodisa yoki voqelik
haqida umumiy tasavvur bo‘lib, so‘z-belgi bilan birga keladi va til egalarining ongida mavjud
bo‘ladi. Signifikat - bu so‘zning kommunikatsiyada ishlatilishining mumkin bo‘lgan
holatlarining jamlanmasi bo‘lib, lug‘at aspektida so‘zning “ma’nolari” sifatida tavsiflanadi.
So‘zning “ma’nolari” to‘plami uning signifikatining asosidir, lekin bu ularning oddiy yig‘indisi
emas. Insonning tilni bilishi unga tanish so‘zlarning signifikatlarini to‘ldirish darajasiga -
uning til kompetensiyasi darajasiga bog‘liq.
Til jamoasining har bir a’zosi o‘z ongida so‘z-signifikat sifatida mavjud so‘zlarni
kommunikatsiyani amalga oshirish uchun ishlatadi. Shu bilan birga, ular ularni o‘zlarining
individual tasavvurlari asosida ishlatadi. Masalan, “uy” so‘zining signifikati muqoyasa
qilinayotgan tillarni ikkisini yoki istalgan birini yaxshi bilgan har bir kishining ongida mavjud,
ularning har biri bu so‘zning ma’nosini biladi va uni nutqda ishlatishni biladi, ammo ehtimol,
lug‘atda tavsiflangan barcha ma’nolarni sanab bera olmaydi. Shu bilan birga, bir necha odam
xayrlashib, “uyga ketyapman” deb aytganda, har biri o‘z uyini nazarda tutadi. Bu individual
tasavvur kommunikatsiya paytida individning ongida mavjud bo‘lib, denotat deb ataladi, o‘zi
belgilangan ob’yekt esa, o‘z navbatida, referent deb ataladi. Ushbu ikki terminni ajratish til
voqeligini til tashqarisidagi voqelikdan ajratish zarurligi bilan bog‘liqdir. Denotativ tasavvur
inson ongida real hodisalar yoki voqeliklarning xususiyatlarini aks ettiradi, ammo haqiqiy
dunyo kommunikatsiya aktining komponenti bo‘lishi mumkin, lekin faqat bilvosita, va aniq
ob’yekt so‘zning tuzilmasiga kira olmaydi. Bundan tashqari, bir qator so‘zlar, masalan,
mehr –
oqibat, do`stlik, farishta, vijdon
va boshqalar denotatlarga ega, lekin referentlarga ega emas.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
80
Shuningdek, bu yerda ba’zi turdagi formatlar mavjud bo‘lib, Vaynrayxning tasnifi bo‘yicha,
masalan, ertaga, hamma va boshqalar.
Shunday qilib, so‘z tuzilmasi belgi, signifikat va denotatni til voqeligi elementlari sifatida
o‘z ichiga oladi. Referent esa til tashqarisidagi voqelikning elementi bo‘lib, lisoniy faoliyatning
kechishiga xoslangan.
References:
1.
Posner H. (Hrsg). Metamorphosen des semiotischen Dreiecks. // Zeitschrift für Semiotik.
Tübingen, 10(1988)3/4: 185 -282.
2.
Гак В.Г. Сопоставительная лексикология. На материале французского и русского
языков. М.: Международные отношения, 1977. - 264.
3.
Звегинцев В.А. Семасиология. М.: Изд-во МГУ, 1957. - 321
4.
Фрейденберг О.М. (ред.). Античные теории языка и стиля. Под общ. ред. О.М.
Фрейденберг. M.-JL: ОГИЗ, 1936. - 343.
