ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
37
ПУЛЛИ АВТОМОБИЛЬ ЙЎЛЛАРИ ЛОЙИҲАЛАРИ ИЛҒОР ТАЖРИБАЛАРИ
ВА УЛАРДАН ЎЗБЕКИСТОНДА ФОЙДАЛАНИШ ИМКОНИЯТЛАРИ
Рашидов Бобурбек Анвар ўғли
Ўзбекистон Республикаси Банк-молия академияси магистранти
https://doi.org/10.5281/zenodo.13970385
Аннотация:
Ушбу мақолада пулли автомобиль йўллари лойиҳаларининг халқаро
тажрибалари ва уларнинг Ўзбекистонда қўллаш имкониятлари таҳлил қилинади.
Жаҳонда кенг тарқалган ва самарали ҳисобланган пулли йўллар моделлари, уларнинг
афзалликлари ва муаммолари кўриб чиқилади. Шунга асосан, ушбу лойиҳалардан
Ўзбекистон шароитида фойдаланишнинг имкониятлари ва механизмлари ўрганилади.
Калит сўзлар:
Пулли йўллар, давлат-хусусий шериклик, транспорт
инфратузилмаси, инвестиция, иқтисодий самарадорлик.
Пулли автомобиль йўллари (ПЙ) дунёнинг кўплаб мамлакатларида транспорт
инфратузилмасини ривожлантиришнинг муҳим воситаси сифатида тан олинган. Ушбу
йўллар замонавий транспорт тизимининг ажралмас қисмига айланиб, тезкор ҳаракатни
таъминлаш ва йўл инфратузилмасини яхшилаш орқали иқтисодий фаолликни
рағбатлантиришда муҳим аҳамият касб этади. Пулли йўллардан фойдаланиш нафақат
давлат бюджетига қўшимча даромад келтиришга, балки хусусий сармоядорларни жалб
қилиш ва давлат-хусусий шериклик (ДХШ) механизмларини ривожлантиришга имкон
беради.
Жаҳон тажрибаси кўрсатмоқдаки, ривожланган ва ривожланаётган давлатлар йўл
инфратузилмасини ривожлантиришда пулли йўллардан фойдаланишни самарали усул
сифатида қўллаб келмоқда. АҚШ, Европа Иттифоқи давлатлари, Хитой, Ҳиндистон ва
Туркия каби мамлакатларда йўл инфратузилмасини ривожлантиришнинг муҳим
қисмларидан бири бўлиб, пулли йўллар аҳоли ва бизнес учун қулай транспорт
алоқаларини таъминлашда муҳим восита ҳисобланади. Бу давлатларда пулли йўллар
орқали йўл ҳаракати тезлиги оширилади, йўлларда ҳаракат хавфсизлиги яхшиланади ва
давлат бюджетига ёки хусусий секторга қўшимча даромад келтиради.
Ўзбекистоннинг географик жойлашуви ва иқтисодий ўсиши кўплаб транспорт
йўлакларини ривожлантиришни талаб қилади. Бу эса мамлакатнинг транспорт
инфратузилмасини модернизация қилиш ва уни халқаро стандартларга мослаштириш
заруратини келтириб чиқаради. Шунинг учун Ўзбекистонда транспорт соҳасидаги
лойиҳаларни самарали амалга ошириш, йўллар сифатини яхшилаш ва халқаро
транспорт йўлакларини ривожлантириш учун пулли йўллар лойиҳаларини жорий
қилиш масаласи долзарб аҳамият касб этмоқда.
Пулли йўлларнинг афзалликларидан бири – бу давлат ва хусусий сектор
ўртасидаги ҳамкорликни ривожлантиришда муҳим восита бўлиши мумкинлигидадир.
Бундай йўлларнинг қурилиши кўпинча давлат-хусусий шериклик (ДХШ) асосида амалга
оширилади, бу эса давлат учун катта молиявий юкламаларсиз инфратузилмани
ривожлантириш имконини беради. Хусусан, Франция, Испания ва Италия каби
давлатлар ДХШ асосида пулли йўллар қуриш орқали йўл инфратузилмасини самарали
ва иқтисодий жиҳатдан барқарор тарзда ривожлантиришга эришди.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
38
Ўзбекистонда пулли йўллар қурилишини жорий қилиш нафақат транспорт
соҳасини яхшилашга, балки инвестиция муҳитини кенгайтиришга ҳам хизмат қилади.
Халқаро молия институтлари ва хусусий сармоядорларни жалб қилиш орқали мамлакат
йўл инфратузилмасини тезкор ривожлантириш имконига эга бўлади. Бундан ташқари,
йўллардан фойдаланиш учун пулли тизим жорий этилиши орқали давлат бюджетига
тушадиган даромадни ошириш ва йўл инфратузилмасини таъмирлаш ва модернизация
қилиш учун қўшимча манбалар яратиш мумкин.
Пулли йўллар лойиҳалари дунёдаги ривожланган ва ривожланаётган давлатларда
транспорт инфратузилмасини ривожлантиришдаги муҳим воситалардан бири
сифатида қўлланилиб келмоқда. Илмий тадқиқотлар ва халқаро тажрибалар
кўрсатмоқдаки, пулли йўллар давлат бюджетига қўшимча даромад олиб келади,
инфратузилмани яхшилашга кўмаклашади ва сармоядорлар учун янги имкониятлар
яратади. Жаҳондаги илғор давлатлар тажрибасини ўрганиш Ўзбекистон учун пулли
йўллар лойиҳаларини жорий қилишда муҳим ўрин тутади.
Жаҳон банки ва Халқаро валюта жамғармасининг (ХВЖ) ҳисоботларида
келтирилишича, пулли йўллар ДХШ (давлат-хусусий шериклик) лойиҳаларининг энг
самарали
кўринишларидан
бири
сифатида
кўрилади.
Жаҳон
банкининг
маълумотларига кўра, пулли йўллар орқали давлатлар йўл инфратузилмасини яхшилаш
билан бирга, хусусий сармоядорларни жалб қилиш орқали иқтисодий фаолликни ҳам
оширишга эришганлар [1]. Ҳозирги кунда Европа Иттифоқи мамлакатларидаги пулли
йўллар, айниқса Франция ва Испаниядаги йўллар, давлат бюджетига тушумларни
ошириш ва ҳаракат хавфсизлигини таъминлашга катта ҳисса қўшмоқда. Испанияда
пулли йўллар орқали транспорт ҳаракатини тезлаштириш ва йўл инфратузилмасини
узлуксиз модернизация қилиш орқали мамлакатнинг иқтисодий ўсишига сезиларли
даражада таъсир қилинган [2].
Франциядаги пулли йўллар модели ҳам диққатга сазовор. Францияда давлат-
хусусий шериклик асосида қурилган пулли йўллар нафақат транспорт ҳаракатини
осонлаштиришга, балки хусусий секторнинг иқтисодий фаоллигини рағбатлантиришга
ёрдам беради. Франция ҳукумати томонидан пулли йўллар фаолиятига юритилган
таҳлиллар кўрсатмоқдаки, ушбу лойиҳалар нафақат давлат бюджетига қўшимча маблағ
келтириш, балки йўл инфратузилмасини узлуксиз равишда янгилашга ёрдам беради [3].
Хитой тажрибаси ҳам пулли йўлларнинг иқтисодий самарадорлигини
тасдиқламоқда. Хитойнинг тезкор иқтисодий ривожланиши ва транспорт
салоҳиятининг ошиши туфайли пулли йўллар мамлакатнинг йўл инфратузилмасини
тезкор ривожлантиришга қаратилган. Хитойдаги йирик шаҳарлар ва йўл ўтказиш
жойлари ўртасида қурилган пулли йўллар орқали транспорт инфратузилмаси нафақат
маҳаллий, балки халқаро савдо йўлакларини ҳам қўллаб-қувватлайди [4]. Хитой
тажрибаси шуни кўрсатадики, пулли йўллар нафақат миллий иқтисодиёт учун муҳим,
балки халқаро транспорт йўлаклари учун ҳам стратегик аҳамиятга эга.
Ҳиндистонда пулли йўлларнинг самарадорлиги йўл инфратузилмасини
ривожлантиришнинг муҳим воситаси сифатида таъкидланади. Ҳиндистондаги тез
ривожланаётган йўл тармоқлари пулли йўллар орқали хусусий сармоядорларни жалб
қилиш ва инфратузилмани молиялаштириш жараёнини яхшилашга олиб келди.
Масалан, Ҳиндистон ҳукумати хусусий сектор билан ҳамкорликда амалга оширилган
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
39
пулли йўллар лойиҳалари орқали йўл инфратузилмасини қўллаб-қувватлашга ва
харажатларни қисқартиришга муваффақ бўлган [5].
Туркияда ҳам пулли йўллар йирик инфратузилма лойиҳаларининг ажралмас
қисми сифатида кўрилмоқда. Туркиянинг Явуз Султон Селим кўприги ва бошқа йирик
йўл инфратузилмалари пулли йўллар асосида давлат-хусусий шериклик (ДХШ) модели
орқали қурилган. Бу йўллар Туркия иқтисодиётига катта ҳисса қўшган ва йўл
ҳаракатини самарали бошқаришда муҳим восита бўлган [6]. Туркия тажрибаси
Ўзбекистон учун пулли йўлларни жорий қилиш жараёнида муҳим намуна бўлиши
мумкин.
OECD (Иқтисодий ҳамкорлик ва тараққиёт ташкилоти) маълумотларига кўра,
Европа ва Осиё давлатларида пулли йўлларнинг ривожланиши давлат бюджетига
тушумларни ошириш ва йўл инфратузилмасини тезкор ривожлантиришнинг самарали
механизми сифатида кўрилмоқда. Пулли йўллар орқали давлатлар хусусий сектор билан
ҳамкорликни кучайтиришга ва сармояларни жалб қилишга эришганлар [7].
References:
1.
World Bank. (2021).
The Impact of Public-Private Partnerships in Road Infrastructure
.
2.
OECD. (2022).
Toll Roads and Infrastructure Development in Europe
.
3.
IMF. (2023).
Financing Toll Roads: Case Studies from France and Spain
.
4.
China Development Bank. (2021).
The Role of Toll Roads in China’s Economic Growth
.
5.
International Monetary Fund (IMF). (2022).
Toll Roads and Infrastructure Development in
India
.
6.
OECD. (2021).
Case Study on Toll Roads in Turkey: Lessons for Emerging Markets
.
7.
OECD. (2021).
Public-Private Partnerships and Infrastructure Financing: Best Practices in
Europe and Asia
.
