ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
66
DNK MARKERLAR TEXNOLOGIYASI ASOSIDA QURG‘OQCHILIKKA CHIDAMLI
BAHORGI BUG‘DOY GENOTIPLARINI ANIQLASH
O.S. Turayev
1,2,3
D.Sh. Erjigitov
1,2
N.M. Ibrohimova
3
1
Orolbo‘yi xalqaro innovatsiya markazi, Nukus sh., Qoraqalpog‘iston
2
Genetika va o‘simliklar eksperimental biologiyasi instituti, Toshkent sh., O‘zbekiston
3
O
‘zbekiston Milliy universiteti, Genetika kafedrasi, Toshkent sh., O‘zbekiston
*e-mail:
https://doi.org/10.5281/zenodo.13935956
Аннотация
В данном тезисе изложены результаты фенологической и молекулярной оценки
линий яровой пшеницы на засухоустойчивость. По данным статистического анализа
молекулярно
-
фенологических данных, генотипы, имеющие в своем геноме аллель
устойчивости ДНК
-
маркера
Xgwm
484 (190 пар оснований), показали более высокую
устойчивость по сравнению другими.
Ключевые слова:
Мягкая пшеница,
Triticum aestivum
L., засуха, толерантность,
маркеры SSR, CIMMYT
.
ABSTRACT
In this thesis, we have reported the results of the phenological and molecular assessment
of spring wheat lines for drought tolerance. According to the statistical analysis of the molecular
and phenological data, the genotypes with the resistance allele of the Xgwm484 DNA marker
(190 base pairs) in their genome showed higher resistance compared to others.
Keywords:
Bread wheat,
Triticum aestivum
L., drought, tolerance, SSR markers, CIMMYT.
Suv tanqisligi stressi tufayli butun dunyo bo‘ylab bug‘doy hosilining katta qismi
yo‘qotilmoqda. Qurg‘oqchilik (suv
stressi) barcha abiotik stresslar orasida eng muhim
ahamiyatlisi hisoblanadi. Qurg‘oqchilik hosildorlikning maksimal pasayishiga olib keladigan
abiotik stressdir [1]. Oldindan aytib bo‘lmaydigan yog‘ingarchilik tufayli, iqlim o‘zgarishi
natijasida dunyonin
g ko‘plab hududlarida donli ekinlar, shu jumladan bug‘doy hosildorligining
pasayishiga olib keladigan suv stressini yanada kuchaytirishi mumkin [2].
Ma’lumki, organizmdagi ko‘pgina xususiyatlar suv bilan bog‘liq holda tabiatan murakkab
va poligen holda ishlaydi [3]. Bug‘doy o‘simligida qurg‘oqchilikka chidamlilik bilan bog‘liq
belgilar uchun sezilarli genetik o‘zgarishlar namoyon bo‘ladi [4]. Qurg‘oqch
ilikka chidamlilik
bilan bog‘liq miqdoriy belgilar lokuslari (QTL)ga ega bug‘doy navlarini yaratishni
jadallashtirishda markerlarga asoslangan seleksiya (MAS) texnologiyasini qo‘llash muhim
hisoblanadi. Shu sababli, bug‘doy kolleksiyalarini molekulyar va f
enologik jihatdan baholash
yuqori mahsuldor va qurg‘oqchilikka chidamli bo‘lgan namunalarni aniqlash, ularni seleksiya
qilish hamda yangi navlarni yaratish muhim ilmiy va amaliy ahamiyatga ega.
Tadqiqotda CIMMYT (
ingl
. International Maize and Wheat Improvement Center - Xalqaro
makkajo‘xori va bug‘doyni yaxshilash markazi) va ICARDA (
ingl
. The International Center for
Agricultural Research in the Dry Areas -
Qurg‘oqchil hududlarda qishloq xo‘jaligi bo‘yicha
tadqiqotlar olib boruvchi xalqaro markaz) tashkilotlari qo‘shma loyihasi natijalari asosida
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
67
olingan yumshoq bug‘doyning (1) “41st Elite spring wheat YT”, (2) “42nd Elite spring wheat
YT”, (3) “20th High temperature wheat YT” hamda (4) “11th Stress adaptive trait YDT”
ko‘chatzorlariga mansub 33 ta tizma va mahalliy Semurg‘ navi (andoza nav)dan fo
ydalanildi:
Namunalarning suv tanqisligiga chidamliligini baholash nisbiy molekulyar massasi 50 va
70 Mr (g/mol) saxaroza muhitida olib borildi. Tajribada, 34 ta namunalarning xar biridan 20
tadan don, 10 ml dan saxaroza eritmasi solingan 3 qaytariqdagi jami 111 ta Petri idishlarga
joylashtirildi. Petri idishlar 25 °C haroratli termostatga 5 kunga qo‘yildi, so‘ngra unib chiqishi
donlar soni aniqlanib, ildiz tizimi 5 balli tizimda baholandi.
Bundan tashqari, bug‘doy namunalari qurg‘oqchilikka chidamlilik bilan genetik
bog‘langan DNK marker asosida PZR tahlili amalga oshirildi. Shuningdek,
olingan raqamli
ma’lumotlar ANCOVA usulida statitik qayta ishlandi.
Statistik tahlil natijalari shuni ko‘rsatdiki, donning unuvchanlik ko‘rsatgichi saxaroza
kontsentratsiyasining ortishi bilan kamayib bordi. Nazorat namunalarining 76% dan ko‘pida
unuvchank ko’rsatkichi 100% bo‘lganligi kuzatildi. Saxarozaning 50 Mr eritmas
da faqatgina
L138 tizmasining unuvchanligi 100% bo‘ldi. Saxarozaning 70 Mr eritmasida esa sezilarli
darajada farq qilib, L124, L030, L138, va L190 tizmalari yuqori natija qayd etdi.
PZR tahlili natijalariga ko‘ra, Xgwm484 DNK markerining chidamlilik bilan genetik
bog‘langan 190 juft asosli alleli bug‘doy namunalarining 15 tasida mavjudligi, shulardan 10
tasida (Semurg‘, L138, L106, L079, L095, L047, L035, L007, L165 va L190) gomozigot
a, 5 tasida
(L124, L062, L097, L040 va L030) geterozigota holatda ekanligi aniqlandi. Qolgan 19 ta
tizmalar genomida chidamlilik alleli uchramadi. PZR tahlili va saxarozali muhitidan olingan
ma’lumotlarning statistik tahlili natijalariga ko‘ra, genomida Xg
wm484 DNK markerining
gomozigota va geterozigota chidamlilik allelini tutgan bug‘doy tizmalarining chidamliligi nol
-
segregant (genomida chidamlilik alleli mavjud bo‘lmagan) tizmalarga qaraganda sezilarli
darajada yuqori bo‘ldi. Olingan natijalar, bug‘doyning qurg‘oqchilikka chidamli navlarini olish
uchun foydali manba sifatida xizmat qiladi.
References:
1.
Kang Y., Khan S., Ma X. Climate change impacts on crop yield, crop water productivity and
food security - A review. Prog. Nat. Sci. 2009, 19, 1665
–
1674.
2.
Collins N.C., Tardieu F. Tuberosa, R. Quantitative trait loci and crop performance under
abiotic stress: Where do we stand? Plant Physiol. 2008, 147, 469
–
486.
3.
Gupta P.K., Balyan H.S., Gahlaut V., Kulwal P.L. Phenotyping, genetic dissection, and
breeding for drought and heat tolerance in common wheat: Status and prospects. Plant Breed.
Rev. 2012, 36, 85
–
147.
4.
Joshi A.K., Mishra B., Chatrath R., Ortiz Ferrara G., Singh R.P. Wheat improvement in India:
Present status, emerging challenges and future prospects. Euphytica 2007, 157, 431
–
446.
