ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
53
«BASPA SÓZDE KÓRKEM AWDARMANÍŃ METODLARI»
Xojanazarova Nargiza Raxat qızı
NMPI akademiyalıq liceyi Jaslar menen islesiw bólimi jetekshisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.13933118
Annotaciya:
Qaraqalpaq til biliminde, ádebiyattanıw iliminde, qaraqalpaq
jurnalistikasında usı waqıtqa deyin awdarma máselesi – kórkem awdarma teoriyası arnawlı
úyrenilmedi. Awdarmanıń jurnalstika ushın qanday áhmiyeti bar, onıń tutqan ornı qanday
degen sorawlarǵa juwap taba aldıq. Awdarma eki til obyektin bir biri menen baylanıstıratuǵın
qural ekenligin tastıylay aldıq. Aadarma arqalı jańa kóz qaraslar, rawajlanıwlar payda
bolatuǵınlıǵın
ilimiy
kóz
qarastan
dáliyllew
múmkinshiligine
iyemiz.
Biz
múmkinshiliklerimizden kelip shıģıp, izertlew barısında qaraqalpaqstan baspasózinde kórkem
awdarma máselelerin onıń metodların ashıp beriwge umtıldıq. Ortaģa taslanģan problemanı
izertlewdiń ilimiy metodları sıpatında ulıwmalıq ilimiy, salıstırmalı analiz metodları qollanıldı,
jıynalģan faktler hám materiallar boyınsha teoriyalıq juwmaqlar shıģarıldı
Gilt sózler:
awdarma máselesi; kórkem awdarma; baspa sóz awdarması; jurnalistlik
analiz, aspektlerge dıqqat awdarıw; individual stil; kompoziciya; awdarma tariyxı;
awdarma
gipotezaları; kórkem shıǵarma; dóretiwshilik process; “awdarma” qaǵıydaları;jurnalistikalıq
awdarma; shet tili lingvistikalıq quralları; original hám awdarma; awdarma teoryası;
lingvistikalıq baǵdarlar; awdarma estetikası;
Shıǵarmanı awdarmalaw ushın álbette túp nusqa menen tolıq tanısıp shıǵıw kerek, biraq
bul kórkem awdarma ushın jetkiliksiz. Kórkem awdarma kewildegidey, kitap oqıwshı ushın
túsiniklı, anıq bolıwı ayrıqsha juwapkershilikti talap etedi. Kóplegen ilimiy miynetlerde
jazılıwınsha, tekstti avtor túsingendey, yaǵnıy ol oylaǵanday etip oylaw procesi ámelge assa
awdarma nátiyjeli shıǵadı. Eń birinshiden túp nusqanıń ideyalıq mazmunın shayırdıń kórkem
maqsetin túsiniw kerek onnan soń awdarmalaw jumısı baslanadı.Kórkem awdarmada túsiniw
procesi úlken áhmiyetke iye hám bul germenevtik metodtıń tiykarı esaplanadı.
1
Germenevtikalıqmetod tariyxı antik mádeniyat dáwirine barıp taqaladı. Evropada bul pán
miloddan aldıńǵı 3000-jılda payda bolǵan. Onıń baslı wazıypası basqa tildegi pikirlerdi
túsindiriw, sholıwǵa tiykarlanǵan. Germenevtika (grekshe hermeneutica—túsindiremen,
tastıyqlayman mánisinde) XX ásir ortalarında ekzegetika (grekshe—sholıw haqqındaǵı
táliymat) menen orın almasqan. Germenevtika eń dáslep (kópshilik jaǵdayda eskirgen, dáslepki
mánileri túrli ózgerislerge ushraǵan) tekstlerdiń birlestiriwshi mánilerin tiklewge tiykarlanǵan
táliymat bolǵan.
2
Áyyemgi eski tekstlerdiń mánileri dáwir ótiwi menen ózgerislerge ushraydı
yáki jeterli dárejede itibar berilmegenligi sebepli forması buzıladı hám tolıq oqıp úyreniw hám
túsiniw imkaniyatı joǵaladı. Mine usınday tárepleri ózgergen tekstlerdi tildiń leksika-
grammatikalıq imkaniyatları arqalı izertlep, dáslepki mánisin tiklewge arnalǵan pán
germenevtika delinedi. XXI ásir baslarında bul pánge jańasha kóz qaraslar baslandı.
1
Чуковский К. «Высокое искусство. Принципы художественного перевода», Москва, «Азбука», 2014, 383-с.
2
Z.Xalimova. «Tarjima qoidalari va estetikasi», Toshkent, «Óqituvchi», 1982, 56-bet.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
54
Germenevtikalıq metodtıń tiykarın túsiniw procesi quraydı. Solay eken usı orında,
túsiniw processiniń ózi ne ol qanday júz beredi, neni qanday túsiniw kerek, degen soraw payda
boladı. Germenevtika úlken haqıyqattı, sonshelli úlken insan dizginindegi hátteki perishte hám
payǵambarlar dizgininen de joqarı bolǵan úlken haqıyqattı túsiniw procesin qáliplestiretuǵın
pán yáki metod. Barlıqtı úyreniw tiykarınan filosofiyanıń wazıypası. Filosofiya álem
jaratılıwınıń nızam-qaǵıydalar sistemasın jaratadı, siztemalastıradı hám túsindiredi.
Germenevtika bolsa, mine usı sistemanıń anıqlıǵın túsindiriwge járdem beredi.
3
Ómirde
hámme nárse insan qálewi menen ámelge asa bermeydi. Biz bunı túsiniw ushın
germenevtikalıq metod qaǵıydalarınan paydalanamız.
Germenevtika kórkem shıǵarmanı úyreniwge metodlıq jantasıw sheńberinde bul
procestiń anıq dinamikasın támiynleydi. Túsiniw bir tárepten alıp qaraǵanda, intelektual ómir
ushın hesh qanday mashqala tuwdırmaytuǵın hádiyse, sonday-aq onıń mazmunın túsiniw til
bilgen adam ushın hesh qanday qıyınshılıq payda etpeytuǵınday bolıp kórinedi. Biraq bul bar
joǵı ústirtin jaǵday. Negizi tekstti, kórkem shıǵarmanı túsiniw, onı sanaǵa tikkeley qabıl etiw,
sińdiriw oǵada úlken ruwhıy-psixologiyalıq iskerlik penen júzege shıǵadı: sebebi hár bir adam
óz aldına bir dúnya, onıń basqalardan ajralıp turatuǵın ózine tán kóz qarası bar.
4
Mine usı dúnya
qaras shıǵarmadaǵı obrazlı túsinikler arqalı azıqlanadı. Biz benen siz bilgen dúnya obrazlı
dúnya elementleri menen bayıtıladı. Biz kórkem shıǵarmanı analizlewde tek ǵana
dóretiwshiniń mentaliteti menen sheklenip qoymawımız kerek. Sebebi obrazlı kóz qaras,
obrazlı dúnya jaratılǵan kórkem shıǵarmanı oqıwı lazım bolǵan jámiyet aǵzalarınıń ruwhıy-
psixologiyalıq tayarlıǵına baylanıslı.
5
Shıǵarma avtorı menen oqıwshı arasındaǵı pikirlew
qabileti processiniń óz-ara jaqın psixologiyalıq, mánáwiy baylanıslılıǵı «kongeniallıq» dep
ataladı. (slovar inostrannıx slov—Moskva:Russkiy yazık, 1983-S.243). Usı orında kitap
oqıwshıǵa say qásiyetlerdi anıqlawda bizge germenevtika járdem beredi.
Germenevtikalıq metodtı qollanıw ushın Germaniyalı filosof hám jazıwshı Shleyermaxer
eki aspektti ajratıp kórsetken: lingvistikalıq aspekt hám psixologiyalıq aspekt. Bulardıń
birinshisinde shıǵarmanıń mazmunın quraytuǵın sózlerdiń grammatikalıq, leksika-
semantikalıq imkaniyatları tiykarında jaratılǵan mánis-mazmun, waqıyalar syujettiń
birlestiriwshi áhmiyetli quralı esaplanadı.
6
Yaǵnıy sózlerdiń grammatikalıq sózlik mánilerine
tiykarlanıp, olar arqalı sol waqıya hádiyseniń jańa forması jaratıladı.Bul ápiwayı jaǵday. Biz
ushın eń áhmiyetlisi shıǵarma tekstiniń túp mánisin joytpastan, jańa dúnyanı jaratıw, fantaziya
islew imkaniyatın jetilistire alıw mashqalası. Bunday analizlew psixologiyalıq aspekt dep
ataladı. Bul túsinik óz ornında bir qansha metod hám usıllarǵa súyenedi.
1. Sillogizm, yaǵnıy waqıya, hádiyseler qáliplesiwin induktiv hám diduktiv metodta
úyreniw yáki pútinniń bólekke, bólektiń pútinge múnásebetin qáliplestiriw;
3
М.Тожибоев. Бадий асарнинг сўзсиз таржимаси. «Жаҳон адабиёти» журнали, 2018, №4,
198-бет.
4
Қолдошев О. Таржима назарияси амалиёти. Toшкент, «Фан», 2015. 98-бет.
5
Z.Xalimova. Tarjima qoidalari va estetikasi. Toshkent, «Óqituvchi», 1982, 56-bet.
6
Тожибоев М. Бадий асарнинг сўзсиз таржимаси. «Жаҳон адабиёти» журнали, 2018, №4, 198-бет.
Қолдошев О. Таржима назарияси амалиёти. Toшкент, «Фан», 2015. 98-бет.
Z.Xalimova. Tarjima qoidalari va estetikasi. Toshkent, «Óqituvchi», 1982, 56-bet.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
55
2. Transformaciya yaǵnıy waqıya hám hádiyselerdiń ruwhıy-psixologiyalıq aspektte bir
procesten ekinshisine kóshiriwge aytıladı. Bayan etlip atırǵan shıǵarma syujetin kitap
oqıwshınıń sanasında hár túrli shárayat hám obrazlar qatanasıwında túrli mazmun, túrli
mákan, zaman,antroponomik shegaralardıń bolmawı hám insanǵa ruhıy jaqtan álemniń jalǵız
gúzetiwshisi hám jaratıwshısı statusına shıǵa alıw imkaniyatın jaratadı;
3. Kórkem qıyal yaǵnıy shıǵarmadaǵı waqıyalardı qıyalımızda jaratıw, kóriw,
qáliplestiriw: túsindiriw arqalı kórkem shıǵarmadaǵı konkret álemdi, waqıyalar dúzilisin
sanaǵa kóshiriw hám onı sanası arqalı óziniń ishki dúnyasına aylandırıw.
Bul metodlardıń birinshisinde barlıq shıǵarmalardaǵı úlken yáki kishi waqıyalardıń
ulıwmalıq yamasa jeke birligin túsinemiz. Hár bir shıǵarmadaǵı jeke waqıyalar bir tárepten
úlken hám sheksiz álemniń bir kórinisi bolsa, ekinshi tárepten ózine tán bir dúnya. Olardıń ornı
hám áhmiyeti eń áwele ózleri ushın áhmiyetli, sebebi biz, yaǵnıy jámiyettiń basqa aǵzaları
olardıń barlıǵın hám iskerńigin kóbinese sezbey de qalamız. Shıǵarmanı oqıw procesinde
oqıwshı ushın ómir, jaratılıs, pútkil jámiyet tek ǵana usı qaharmannıń átrapında jámlengendey
boladı. Bul boyınsha kognitiv til biliminde de arnawlı pikirler alǵa súrilgen. «Biliw metodların
tańlawda birin ekinshisine (máselen indukciyanı didukciyaǵa) qarama qarsı qoyıw nadurıs.
Anıqlıq hám jekkelik múnásbetlerin alatuǵın bolsaq, bunda biliw procesiniń baǵdarı anıqlıqtan
jekkelikke (induktiv) yáki kerisinshe, jekkelikten anıqlıqqa baǵdarlansa, kútilgen nátiyjege
erisiw itimallıǵı az. Filosoflardıń anıqlawınsha, indukciya hám dedukciya hárekettiń ǵárezsiz
formaları bolıwına qaramastan, olar hámiyshe janlı baylanısta»
7
Bul kórsetilgen biliw metodları jaratılıstı racional (aqılǵa muwapıq) ózlestiriwge
qaratılǵan. Germenevtikalıq túsinik bolsa, onı kórkem-sentimental túsiniw kategoriyası
sıpatında qabıl etedi. «Germenevtika bul—eń áwele túsiniw óneriniń ámelde qollanılıwına
aytıladı, bunda sezimniń ornı ayrıqsha ekenligin aytıp óztiw orınlı». Bunday túsinikte korkem
obrazlar kórkem obrazlar pútkil jámiyetti qorshap turǵan ortalıqtı basqaradı. Kitap oqıwshı
shıǵarmanı oqıw procesinde ruwhıy jaqtam sol momentti tánhá dep oylaydı. Bunday túsiniw
kóz aldına keltiriw arqalı oqıwshınıń dúnya qarası keńeyedi. Kórkem shıǵarma oqıw jámiyet
hám ulıwma álemniń , ómirdiń bekkem shınjńrlardan ibarat ekenligin ondaǵı qaharmanlar
taǵdirindegi syujetti ulıwma ómir kórinisi sıpatında kóz aldımızǵa keltiriw imkaniyatın beredi.
References:
1.
Muhammadiev D. «Badiy tarjima chinakam ijoddir». «Yoshlik», 2008, №1.
2.
Musaev Q.«Tarjima nazariyasi asoslari». Toshkent, «Fan». 2008.
3.
Mirtemir va Yangiboy Qwchqor tarjimasi. Berdimurod Qarǵaboy wǵli Berdaq ShE`RLAR.
Enternet materiyalı tiykarında, Ziyo.uz
4.
Pirnazarov A. Berdaq shıǵarmalarında qollanılǵan dóretiwshilik usıllar. Nókis, «Bilim»
baspası 1998-jıl. 3-bet.
5.
Ochilov E. «Badiy tarjima masalalari». Toshkent, «Fan». 2014
7
M.Тожибоев. Бадий асарнинг сўзсиз таржимаси. «Жаҳон адабиёти» журнали, 2018, №4,
198-бет.
Salomov Ǵ. Tarjima nazariyasiga kirish. Toshkent: «Óqituvchi», 1978, 97-bet.
