ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
43
ONA TILI DARSLARIDA MATN USTIDA ISHLASH KO’NIKMASINI
SHAKLLANTIRISH METODIKASI
G’ulomova Mushtariybonu Mo’ydinjon qizi
«Yuksalish» nodavlat ta’lim muassasasi
Boshlang’ich ta’lim o’qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.13933079
Matn yaratish uchun, mavzuni tushunish va mavzuga oid fikrlarni oʻrganish muhimdir.
Mavzu haqida koʻproq malumot topish va oʻz fikrlarimizni shakllantirish uchun yorliqlar
yaratish yordam beradi albatta. Muhokama qilish va fikrlarimizni mustahkamlash ham
muhimdir. Keyinchalik matnni yozishdan oldin, oʻz fikrlarimizni boshqa odamlar bilan
bahslashish yoki oʻzimizga savol berish yordam beradi.
Matnni yaratishda, qoʻllanishlarga muvofiq ishlatiladigan soʻzlar va ifodalar yordam
beradi. Qoʻllanishlarni toʻliq aniqlash va toʻgʻri ishlatish matnni yaxshi koʻrinishga keltiradi.
Yana matn yaratishda plan qilish va oʻqituvchining qoʻllabquvvatlashi ham muhimdir. Plan
qilish matnning boshidan oxirigacha qanday bir tartibda yozilishi kerakligini aniqlash
yordam beradi. Oʻqituvchining qoʻllabquvvatlashiesa ona tili darslarida matn yaratishning
muhim qismi, oʻqituvchining qoʻllab-quvvatlashi. Oʻqituvchi tarqatmalar, maslahatlar, va
fikrlarni yordamida oʻquvchilar matnlarini yaxshi koʻrinishda yozishlari mumkin.
Ona tili darslarida matn yaratish koʻnikmalarini shakllantirish uchun quyidagi uslubiy
tavsiyalarni koʻrsatish mumkin
1
:
1.
Maqsadni tayinlang: Matn yaratishdan oldin, maqsadni aniqlang. Bu sizga matningizni
qaysi maqsad uchun yaratishingiz kerakligini tushunishga yordam beradi. Misol uchun, siz
ona tili kursida oʻqituvchilik qilasiz va oʻquvchilarga qoʻllanish uchun matn yaratmoqchi
boʻlishingiz mumkin.tayinlaganingizda, matningizni qaysi maktabdarajasi va qaysi tilda
yozishingiz kerakligi haqida ham fikringiz boʻlishi mumkin.
2.
Qoʻllanishni belgilang: Matn yaratishda qoʻllanishni aniqlash juda muhimdir. Bu sizga
matningizni qaysi maqsad uchun yaratishingiz kerakligini tushunishga yordam beradi. Ona
tili darslarida qoʻllanish qaysi mavzular ni oʻrgatish uchun yaratilishi kerakligi haqida fikr
sahibi boʻlishingiz mumkin. Qoʻllanishni aniqlash sizga matn yaratish jarayonida kerakli
boʻlgan maʼlumotlarni qidirishda yordam beradi.
3.
Struktura yaratish: Matn yaratishda strukturani yaratish juda muhimdir. Matningizni
yaratishdan oldin, uni qanday tartibda yozishingiz kerakligini aniqlashingiz kerak. Misol
uchun, matningizda boshqa insonlarga yordam berish uchun, matningizni qaysi qismga
ajratish kerakligini aniqlashingiz kerak. Bunday turli qismga ajratish sizga matningizni
tushunarliroq qilishga yordam beradi.
4.
Tilni toʻgʻri ishlatish: Matningizni yaratishda tilni toʻgʻri ishlatish juda muhimdir. Tilni
toʻgʻri ishlatish sizning matningizni tushunish va qoʻllanishni oʻrganishda yordam beradi.
Ona tili darslarida, sizga qaysi tilni toʻgʻri ishlatishingiz kerakligi haqida fikr sahibi
boʻlishingiz mumkin. Tilni toʻgʻri ishlatish sizga yomonliklardan saqlanishga yordam beradi.
1
.
Tursunoy Ziyodova. “MATN YARATISH TEXNOLOGIYASI ONA TILI TA’LIMI MISOLIDA”. “Fan”
nashriyoti T-2007
.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
44
5.
Matnni tahrir qilish: Matningizni yaratishdan keyin, uni tahrir qilishni unutmang.
Matn tahrir qilish sizning matningizni qayta koʻrib chiqishda yordam beradi. Bunday qilish
sizga matningizni tushunarliroq qilishga va uni keng aholiga tarqatishga yordam beradi.
6.
Koʻproq yozing: Matn yaratishda muhim narsa koʻproq yozishdir. Bu sizga yozishni
oʻrganishda va yozishni yaxshilashda yordam beradi. Matn yaratishda koʻproq yozish sizning
yozish koʻnikmalarini yaxshilashga yordam beradi.
Ona tili darslarida matn yaratish koʻnikmalarini shakllantirish haqida quyidagi fikrlarni
keltirilishi mumkin: Matn yaratishda maqsadni tayinlash juda muhimdir. Matnning maqsadi
nima boʻlishi, qaysi ma'lumotlarni oʻz ichiga olganligi va qaysi oʻqituvchi yoki oʻqituvchilar
tomonidan oʻqitilishi kerakligi belgilanishi kerak.Matnning muhiti va qabul qiluvchilari
aniqlanishi kerak. Matn qabul qiluvchilarning murojaat tili, yosh, oʻqish darajasi va boshqa
xususiyatlari bo’yicha mos kelishi kerak
2
.
Ma'noli matnlarni yaratish - bu odamlar yangi tillarni o'rganishda egallashlari kerak
bo'lgan muhim mahoratdir. Har bir tilning o'ziga xos xususiyatlari va nuanslari mavjud
bo'lib, ular izchil va mo'ljallangan xabarni etkazish uchun amarali matnlarni yaratish uchun
tanishishni talab qiladi. O‘zbek tili ham bundan mustasno emas va “Ona tili darslarida” matn
yaratishni o‘rganish juda muhim bo‘lib, bir qancha yo‘l-yo‘riq va tamoyillarga rioya qilishni
talab qiladi. Birinchi va eng asosiy tamoyil tilning sintaktik tuzilishini tushunishdir. uni
boshqaradigan grammatik qoidalar. Ushbu bilim o'quvchiga tushunarli matn yaratish uchun
grammatikaning standart qoidalariga rioya qilish imkoniyatini beradi
3
. Bundan tashqari,
qoidalarni bilish jumlalarni tuzishda xatolarni kamaytirishga yordam beradi va matnning
uyg'unligini ta'minlaydi. Zamon, kelishik qoidalari va so'z tartibini to'g'ri qo'llash aniqlik,
izchillik va eng muhimi, tushunishni qo'llab-quvvatlaydi. Shuning uchun o‘quvchilar o‘zbek
tilining grammatik qoidalarini tushunishlari kerak.
Ikkinchidan, o‘zbek tilida matn yaratishda lug‘atning qo‘llanilishi hal qiluvchi rol o‘ynaydi.
Lug'at mo'ljallangan xabarning ma'nosini rivojlantirish uchun asosdir. Lug'atning to'g'ri va
to'g'ri qo'llanilishi izchillikni qo'llab-quvvatlaydi va so'zlovchining ishonchliligini oshiradi.
“Ona tili darslarida” mavzusida matn yaratish o‘quvchilarni o‘rganilayotgan mavzuga oid
o‘zbek tili lug‘ati bilan tanishtirishni talab qiladi. Shunday qilib, o'quvchilar umumiy tilda
ham, ixtisoslashtirilgan texnik tilda ham keng miqyosli lug'atni rivojlantirishlari kerak .
Uchinchi tamoyil - mo'ljallangan xabarning madaniyati, konteksti va ohangini
tushunishdir. Matnga mos ohang va kontekstni qo'llash maqsadli auditoriya tomonidan
xabarni tushunish ehtimolini oshiradi. Hazil, ishontiruvchi til, kinoya va ohangning boshqa
shakllaridan foydalanish matnning izchilligi va ravshanligini saqlab qolgan holda bahs
yuritishga yordam beradi. Xuddi shunday, har bir madaniyat o'ziga xos ma'no va g'oyalarni
beruvchi ijtimoiy me'yorlar, urf-odatlar, din va urf-odatlarga ega. Bularni matnga to'g'ri kiritish
mo'ljallangan auditoriya uni tushunishi va unga kirishi uchun zarurdir.
2
Шоҳрух АБДУРАҲИМ. “ОНА ТИЛИ ТАЪЛИМИДА ЎҚИБ ТУШУНИШМАЛАКАСИНИ БАҲОЛАШ”
“Nodirabegim” нашриёти Тошкент – 2021
.
3
.
Tursunoy Ziyodova. “MATN YARATISH TEXNOLOGIYASI ONA TILI TA’LIMI MISOLIDA”. “Fan”
nashriyoti T-2007.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
45
To'rtinchi tamoyil uslubni qo'llash bilan bog'liq. “Ona tili darslarida” matn yaratish
nafaqat qoʻllanilgan soʻzlarga, balki bu soʻzlarning qanday taqdim etilishiga ham bogʻliq.
Estetik jozibali matn yaratish o‘quvchilarning xabarni qabul qilish, qabul qilish va pirovardida
tushunishini yaxshilaydi. Uslub takror, metafora, o‘xshatish va boshqa adabiy vositalar
yordamida matnga chuqurroq va o‘zgacha ta’sir ko‘rsatadigan ritorik vositalar yordamida
kuchaytiriladi.
Beshinchi tamoyil – izchillik va ravshanlikning muhimligi. Hozirgi avlod katta
hajmdagi ma'lumotlarga duchor bo'lmoqda va xabarni aniq, aniq va tartibli yetkazish juda
muhimdir. Matndagi izchillik va ravshanlikni ta'minlash uchun matnni tashkil etishda
asosiy tuzilmaga rioya qilish zarur. Kirish, asosiy va xulosaga ega bo‘lgan yaxshi tuzilgan
matn matnni yanada tartibli va tushunarli qilishga yordam beradi. Oltinchi tamoyil -
matnni topshirishdan oldin ko‘rib chiqish va tahrirlash muhimligi. Yozishdan keyin matnni
ko'rib chiqish muallifga matn tarkibi, grammatika va lug'at qo'llanilishini baholash imkonini
beradi. Bundan tashqari, to‘g‘ri tahrir qilish izchillikni yaxshilaydi, har qanday chalg‘ituvchi
gaplarning oldini oladi hamda grammatik va tipografik xatolarni tuzatishni ta’minlaydi.
“Ona tili darslarida”da matn yaratish muvaffaqiyat uchun zarur. Bu til, madaniyat, ohang,
kontekst, uslub, izchillik, aniqlik va puxta tahrirni bilishni talab qiladi
4
. Ushbu tamoyillarni
o'zlashtirish o'quvchilarning yozish ko'nikmalarini oshiradi, ravshanlikka yordam beradi va
tushunarli xabarni yetkazishni ta'minlaydi. Ma'no va ravshanlikni taklif qiluvchi samarali
matnlarni yaratish vaqt va amaliyotni talab qiladigan mahoratdir. Shuning uchun bu yerda
muhokama qilingan yo‘riqnomalarga amal qilish juda muhim va bu orqali o‘quvchilar
o‘zbek tilida o‘z fikrlarini bildirishlari mumkin.
Xulosa qilib aytadigan boʻlsak, matn yaratish, birinchi navbatda, oʻquvchining oʻzbek
tilini bilish darajasini tekshiradi. Oʻzbek tili grammatikasi, lugʻat va sintaksisini oʻzlashtirish,
fikrni tushunish va ifodalash oʻquvchining yozish qobiliyatini oshiradi. Oʻzbek tili
oʻqituvchilari oʻquvchilarning tilni tushunish, tarjima qilish va yaratishni kuchaytiruvchi
strategiyalarni ishlab chiqishlari va qoʻllashlari kerak. Talaba oʻzbek tilida grammatika,
lugʻat, ifoda, ohang va uslubdan foydalangan holda yozishni oʻrgansa, talaba “ona darslarida
matnni kerakli koʻrinishga ega boʻladi.
References:
1.
Tursunoy Ziyodova. “MATN YARATISH TEXNOLOGIYASI ONA TILI TA’LIMI MISOLIDA”.
“Fan” nashriyoti T-2007.
2.
Шоҳрух АБДУРАҲИМ. “ОНА ТИЛИ ТАЪЛИМИДА ЎҚИБ ТУШУНИШМАЛАКАСИНИ
БАҲОЛАШ” “Nodirabegim” нашриёти Тошкент – 2021.
3.
www.ziyouz.com kutubxonasi.
4.
Kutlimuratova, D. A., & Yuldasheva, S. S. (2023). TIL TA’LIMIDA QUIZIZZ
PLATFORMASINING IMKONIYATLARIDAN SAMARALI FOYDALANISH. QUALITY OF
TEACHER EDUCATION UNDER MODERN CHALLENGES, 1(1), 457-468.
4
.
Шоҳрух АБДУРАҲИМ. “ОНА ТИЛИ ТАЪЛИМИДА ЎҚИБ ТУШУНИШМАЛАКАСИНИ БАҲОЛАШ”
“Nodirabegim” нашриёти Тошкент – 2021.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
46
5.
Sh, Y. (2017). Modern information technologies in Uzbek language teaching. Lecture
notes.
6.
Ataxanovna, Y. G., Tajimuratovna, X. M., Menglibayevna, B. S., & Zaripbaevna, S.
A. (2021). O ‘zbek tilini nofilologik auditoriyasida o‘qitishning ayrim masalalari.
BOSHQARUV VA ETIKA QOIDALARI ONLAYN ILMIY JURNALI, 1(5), 20-24.
7.
Tajimuratovna, X. M., Menglibaevna, B. S., Ataxanovna, Y. G., &
8.
Zaripbaevna, S. A. (2021). Umumiy O ‘Rta Ta’lim Maktablarida O‘Quvchilar Bilimlarini
Baholash Va Nazorat Qilishda Elektro Vositalaridan Foydalanish Usullari. BOSHQARUV VA
ETIKA QOIDALARI ONLAYN ILMIY JURNALI, 1(5), 16-19.
