ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
29
SALBIY EKSPRESSIVLIK:
HAQORAT
,
KAMSITISH
VA
SO'KISH
NI HOSIL
QILUVCHI LINGVISTIK BIRLIKLAR
Turg’unov Shuxratjon Nozimjon o’g’li
ISFT instituti, “Filologiya va tillarni o’qitish” kafedrasi o’qituvchisi
+998930004093
https://doi.org/10.5281/zenodo.13932728
Annotatsiya:
Ushbu tezis salbiy ekspressivlikning lingvistik tahlilini o‘rganishga
bag‘ishlangan bo‘lib, ayniqsa haqorat, kamsitish va so‘kishning til birliklari orqali qanday hosil
qilinishiga e’tibor qaratilgan. Haqorat va kamsitish so‘zlari ijtimoiy muloqotda keng qo‘llanilib,
shaxslararo munosabatlarga sezilarli darajada ta’sir ko‘rsatadi. Maqolada salbiy ekspressivlikni
hosil qiluvchi leksik, morfologik va pragmatik vositalar tahlil qilinadi va bu vositalarning
muloqotdagi roli, shuningdek, ularning madaniy va ijtimoiy kontekstga qanday bog‘liqligi
haqida ma’lumot beriladi. Ingliz va o‘zbek tillari qiyosiy tahlil qilinib, har ikki tilning salbiy
ekspressivlikni ifodalashdagi umumiy va farqli jihatlari ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
salbiy ekspressivlik, haqorat, kamsitish, so‘kish, lingvistika, leksik birliklar,
morfologiya, pragmatika.
Kirish
Til insonlarning kundalik muloqotida eng muhim vosita hisoblanadi. Til orqali hissiyotlar,
fikrlar va munosabatlar ifodalanadi, shuningdek, til orqali kamsitish, haqorat qilish va
tajovuzkor munosabatlar ham bildiriladi. Salbiy ekspressivlik insonlar o‘rtasidagi til vositasi
bilan amalga oshiriladigan munosabatlarni keskinlashtiradigan til birliklarini ifodalashda
muhim ahamiyatga ega. Ushbu maqolada salbiy ekspressivlikning lingvistik vositalarini,
xususan, haqorat, kamsitish va so‘kishni hosil qiluvchi birliklarni tahlil qilish maqsad qilingan.
Haqorat va kamsitish tilning muayyan darajadagi lingvistik o‘zgarishlari bilan bog‘liq
bo‘lib, bu hodisalar nutqda tajovuzkor va kamsituvchi tuyg‘ularni ifodalash uchun qo‘llaniladi
(Culpeper, 2011). Ushbu maqolada salbiy ekspressivlikni hosil qiluvchi lingvistik birliklar qaysi
darajada va qanday shakllarda paydo bo‘lishini, ularning madaniyat va kontekstga bog‘liqligini
o‘rganamiz.
Haqorat, Kamsitish va So'kishning Leksik Birliklari
Salbiy ekspressivlikning asosiy vositalaridan biri leksik birliklardir. Haqorat va so‘kish
so‘zlari insonlar o‘rtasidagi munosabatni buzuvchi vositalar bo‘lib, ularning muloqotda
ishlatilishi ko‘pincha salbiy hissiyotlarni ifodalashga xizmat qiladi. Masalan, ingliz tilidagi
"idiot", "moron", "stupid" kabi haqoratli so‘zlar salbiy baho berishni ko‘rsatadi (Holmes, 2013).
O‘zbek tilida esa "ahmoq", "nodon", "eshak" kabi so‘zlar shaxsga nisbatan salbiy munosabatni
bildiradi.
Leksik birliklar so‘zlovchining hissiy holatini ifodalaydi va uning munosabatini ochiq-
oydin ko‘rsatadi. Shuningdek, kamsitish vositalari ham leksik darajada ifodalanib, insonlarni
ijtimoiy, jismoniy yoki aqliy jihatdan past baholash maqsadida ishlatiladi (Culpeper, 2011).
Masalan, "tavuk miya" (o‘zbek tilida) yoki "airhead" (ingliz tilida) kabi iboralar shaxsning aqlini
yoki qobiliyatini kamsitish uchun ishlatiladi.
So‘kish salbiy ekspressivlikning eng keskin ko‘rinishlaridan biridir va u ko‘pincha
haqoratli so‘zlardan foydalanish orqali amalga oshiriladi. O‘zbek tilida "lanat", "it", "sassiq" kabi
so‘zlar so‘kishning ifodasi sifatida ishlatiladi, ingliz tilida esa "damn", "bastard", "son of a bitch"
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
30
kabi iboralar keng tarqalgan (Jay, 1992). Bu so‘zlar tilning salbiy ekspressiv qatlami bo‘lib,
nutqdagi g‘azab va norozilikni keskin ifodalaydi.
Morfologik vositalar ham salbiy ekspressivlikni hosil qilishda muhim rol o‘ynaydi.
Morfologik tuzilmalar orqali so‘zlarni o‘zgartirish, ularga qo‘shimchalar qo‘shish va yangi
so‘zlarni hosil qilish orqali hissiy ta’sir kuchaytiriladi. O‘zbek tilida "-chi", "-siz", "-lik"
qo‘shimchalari yordamida salbiy mazmunli so‘zlarni hosil qilish keng tarqalgan. Masalan,
"aldovchi", "mehrsiz", "yaramaslik" kabi so‘zlar morfologik o‘zgarishlar orqali shaxsni salbiy
baholashni ifodalaydi (Wierzbicka, 1991).
Ingliz tilida esa "-less" qo‘shimchasi salbiy ekspressivlikni kuchaytirishda keng
qo‘llaniladi. Masalan, "heartless", "worthless" kabi so‘zlar orqali shaxsning ijobiy
xususiyatlarining yo‘qligi ko‘rsatiladi. Morfologik o‘zgarishlar nafaqat leksik birliklarning
ma’nosini o‘zgartiradi, balki nutqda salbiy hissiyotlarni kuchaytiradi (Holmes, 2013).
Sintaktik darajada salbiy ekspressivlik asosan so‘z tartibi va konstruktsiyalarda aks etadi.
Ingliz tilida inversiyalar va emfatik tuzilmalar orqali salbiy ekspressivlik ifodalanadi. Masalan,
"How dare you!" kabi tuzilma so‘zlovchining g‘azabini yoki noroziligini kuchliroq ifodalaydi
(Levinson, 1983). O‘zbek tilida esa "Men senga aytdim-a!" kabi emfatik konstruksiyalar
shaxsning salbiy his-tuyg‘ularini oshkora ifodalashga xizmat qiladi.
Ingliz tilida inversiya orqali salbiy ekspressivlikni kuchaytirish keng tarqalgan bo‘lib,
so‘zlar tartibining o‘zgarishi nutqning ta’sirchanligini oshiradi. O‘zbek tilida esa so‘z tartibi
qat’iy emas, lekin ta’kidlovchi birliklar (masalan, "ham" yoki "a" kabilar) hissiy ta’sirni
oshirishda muhim rol o‘ynaydi.
Pragmatik jihatdan salbiy ekspressivlik nutq aktlari orqali shakllanadi. Pragmatik
vositalar salbiy ekspressivlikni ijtimoiy va madaniy kontekstda boshqarishga yordam beradi.
Haqoratlar va so‘kish pragmatik jihatdan shaxslararo munosabatlarning keskinlashishiga olib
keladi va o‘zaro hurmatning yo‘qligini bildiradi (Brown & Levinson, 1987). Masalan, ingliz
madaniyatida salbiy ekspressivlik ko‘pincha kinoya orqali ifodalanadi, bu esa bevosita haqorat
qilishdan farq qiladi (Culpeper, 2011). O‘zbek madaniyatida esa bevosita haqorat yoki
kamsitish keng tarqalgan, bu esa pragmatik jihatdan aniq va kuchli ta’sir qiladi.
O‘zbek madaniyatida keksalar va ijtimoiy maqomi yuqori bo‘lgan shaxslarga nisbatan
salbiy ekspressivlik odatda qabul qilinmaydi. Biroq, kundalik suhbatlarda norozilikni ifodalash
yoki munosabatni bildirish uchun kamsituvchi so‘zlar qo‘llanilishi mumkin. Ingliz tilida esa,
ayniqsa, rasmiy va ijtimoiy jihatdan yuqori darajadagi vaziyatlarda kinoya va noadabiylik
vositalari orqali salbiy ekspressivlik bilvosita ifodalanadi.
Ingliz va o‘zbek tillaridagi salbiy ekspressivlikning qiyosiy tahlili shuni ko‘rsatadiki, ikkala
til ham leksik va morfologik vositalar orqali haqorat, kamsitish va so‘kishni hosil qiladi, ammo
pragmatik va madaniy kontekstga bog‘liq holda ularning qabul qilinishi va qo‘llanishi
farqlanadi. Ingliz tilida kinoya va bilvosita haqoratlar keng tarqalgan bo‘lsa (Holmes, 2013),
o‘zbek tilida bevosita, qat’iy so‘z va iboralardan foydalaniladi. Madaniyatlararo farqlar ham
salbiy ekspressivlikning til birliklari orqali qanday ifodalanishini belgilab beradi (Levinson,
1983).
Xulosa
Salbiy ekspressivlik tilning ijtimoiy va hissiy jihatdan ta’sirchan vositalaridan biridir.
Haqorat, kamsitish va so‘kish til orqali shaxslararo munosabatlarni keskinlashtiradi va bu
vositalarning qo‘llanilishi madaniy, ijtimoiy va lingvistik jihatlarga bog‘liq. Ushbu maqolada
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
31
leksik, morfologik, sintaktik va pragmatik vositalar orqali salbiy ekspressivlikning qanday hosil
qilinishi o‘rganildi. Ingliz va o‘zbek tillaridagi salbiy ekspressivlik vositalarining qiyosiy tahlili
ushbu birliklarning turli madaniyatlar va ijtimoiy kontekstlarda qanday farqlanishini
ko‘rsatadi.
References:
1.
Brown, P., & Levinson, S. (1987). Politeness: Some Universals in Language Usage.
Cambridge University Press.
2.
Culpeper, J. (2011). Impoliteness: Using Language to Cause Offence. Cambridge University
Press.
3.
Holmes, J. (2013). An Introduction to Sociolinguistics. Pearson.
4.
Jay, T. (1992). Cursing in America: A Psycholinguistic Study of Dirty Language in the
Courts, in the Movies, in the Schoolyards, and on the Streets. John Benjamins Publishing
Company.
5.
Levinson, S. C. (1983). Pragmatics. Cambridge University Press.
6.
Wierzbicka, A. (1991). Cross-cultural Pragmatics: The Semantics of Human Interaction.
Mouton de Gruyter.
