ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
18
JIZZAX VILOYATINING AYRIM TUPROQ SHAROITLARINI TAHLILI VA
TUPROQ TARKIBIDAGI MIKROORGANIZMLAR FAOLLIGI
Mamirova Odina Abdulxamidxon qizi
Toshkent davlat agrar universiteti, ‘‘Qishloq xo’jaligi biotexnalogiyasi,
standartlashtirish’’ magistranti, Toshkent
e-mail: odinaxonmamirova4@gmail.com tel: +998903094418
Xo‘janazarova Mo‘tabar Qo‘shoqovna
Toshkent davlat agrar universiteti, ‘‘Qishloq xo‘jaligi biotexnalogiyasi,
standartlashtirish va sertifikatlash’’ kafedrasi datsenti.
e-mail: https://orcid.org/0000-0003-4400-5818 tel: +998997607907
https://doi.org/10.5281/zenodo.13932536
Annotatsiya.
Ushbu maqolada o‘rganilgan tadqiqotlar mobaynida Jizzax viloyati Zarbdor
tumani
sug‘oriladigan yerlari asosan bо‘z-о‘tloqi tuproqlar, о‘tloqi, о‘tloqi-bо‘z va och tusli bо‘z
tuproqlar tarqalganligi o‘rganildi.Sug‘oriladigan tuproqlarning mehanik tarkibi,gumus
miqdori,harakatcha fosfor va almashinuvchi kaliy miqdori o‘rganildi.Tuproq tarkibidagi foydali
bakteriyalar ajratib olindi.
Kalit so‘zlar
.
Sho‘rlanmagan, kuchsiz sho‘rlangan, o‘rtacha sho‘rlangan, kuchli
sho‘rlangan,gumus,fosfor,kaliy,bo‘z-o‘tloqli,och tusli,mineral,meleratsiya, bakteriya.
Аннотация.
В ходе исследований, проведенных в данной статье, было изучено, что
орошаемые земли Зарбдарского района Джизакской области представляют собой
преимущественно серо-луговые почвы, луговые, лугово-серые и светло-серые почвы,
механический состав убранных почв, количество гумуса. исследовали количество
подвижного фосфора и обменного калия. В почве были выделены полезные бактерии.
Ключевые
слова:
незасоленные,
слабозасоленные,
среднезасоленные,
сильнозасоленные, гумус, фосфор, калий, серо-луговая, светлая тень, минерал,
мелерация, бактерии.
Annotation.
In the course of the research conducted in this article, it was studied that the
irrigated lands of the Zarbdar district of the Jizzakh region are predominantly gray-meadow
soils, meadow, meadow-gray and light gray soils, the mechanical composition of the harvested
soils, and the amount of humus. The amount of mobile phosphorus and exchangeable
potassium was studied, Beneficial bacteria in the soil were isolated.
Key words:
non-saline, slightly saline, moderately saline, highly saline, humus,
phosphorus, potassium, gray meadow, light shade, mineral, meleration, bacteria
KIRISH
Zarbdor tumani sug‘oriladigan tuproqlarining umumiy maydoni
53021,0 gektarni,
shundan bо‘z-о‘tloqi tuproqlar 19569,5 gektarni yoki tuman sug‘oriladigan yerlarining 36,9 %
ini, о‘tloqi tuproqlar 14815,5 gektarni (27,9 %), о‘tloqi-bо‘z tuproqlar 9966,7 gektar (18,8 %),
och tusli bо‘z tuproqlar esa 8669,3 gektar (16,4 %) maydonlarini tashkil etadi.
1.
Sug‘oriladigan bо‘z-о‘tloqi tuproqlar
– tumanning barcha massivlarida tarqalgan
bо‘lib, о‘rta, yengil qumloqli mexanik tarkibdan iborat. Tumandagi ayrim massivlardan tashqari
qolgan barcha massivlarda tarqalgan sug‘oriladigan bо‘z –о‘tloqi tuproqlar kam va ayrim
hollarda о‘rtacha gipslashgandir.
Sug‘oriladigan bо‘z-о‘tloqi tuproqlar - ona jinslari leyossimon, allyuvial-prolyuvial
yotqiziqlardan tashkil topgan, о‘rta Mirzachо‘l tekisligidan tarqalgan.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
19
2. Sug‘oriladigan о‘tloqi tuproqlar
– gidromorf tuproqlar hisoblanadi va avtomorf hamda
о‘tuvchi tuproqlardan yer osti suvlarining nisbatan ancha yuzada ya’ni yer yuzasidan 1,5-2 m
chuqurlikda joylashganligi bilan farqlanadi. Bu tuproqlar maydoni Zarbdor tumanida bо‘z-
о‘tloqi tuproqlarga nisbatan kam bо‘lib, ona jinsi lyossimon, allyuvial-prolyuvial yotqiziqlardan
tashkil topgan, о‘rta Mirzachо‘l tekisligidan tarqalgan.
3. Sug‘oriladigan о‘tloqi-bо‘z tuproqlar
– о‘tuvchi tuproqlar hisoblanib, bu tuproqlar
maydoni Zarbdor tumanida bо‘z-о‘tloqi tuproqlarga nisbatan kam bо‘lib, ona jinsi lyossimon,
allyuvial-prolyuvial yotqiziqlardan tashkil topgan, о‘rta Mirzachо‘l tekisligidan tarqalgan.
О‘tloqi-bо‘z tuproqlardan sizot suvlarining yuzaroq 3,0-3,5 metrgacha bо‘lgan chuqurlikda
joylashganligi bilan farqlanadi. Tumanda sug‘oriladigan bо‘z-о‘tloqi va о‘tloqi tuproqlar eng
kо‘p tarqalgan bо‘lib, asosan yengil, о‘rta qumoqli va qumloqli mexanik tarkibdan iborat.
Yuqorida qayd qilingan tuproqlarning mexanik tarkibiga kо‘ra, 999,1 ga og‘ir qumoqli,
12827,9 ga о‘rta qumoqli, 29751,1 ga yengil qumoqli va 9443,1 ga qumloqli mexanik tarkibdan
iborat ekanligi qayd qilindi.
Zarbdor tumanidaga barcha massivlarda tarqalgan tuproqlar gumus bilan asosan juda
kam (1% gacha) 52371,0 gektar va kam (1,1-2,0% gacha) 650,2 gektar kam darajada
ta’minlanganligi kuzatildi.
Harakatchan fosfor bilan 51870,8 gektari juda kam (0-15 mg/kg) va 1150,4 gektari kam
(16-30 mg/kg) darajada ta’minlangan.
Almashinuvchi kaliy bilan 254,4 gektari juda kam (0-100 mg/kg), 2415,6 gektari kam
(101-200 mg/kg), 25835,4 gektari о‘rtacha (201-300 mg/kg), 15159,3 gektari yuqori (301-
400 mg/kg) va 8516,1 gektari juda yuqori (>400 mg/kg) darajada ta’minlangan ekanligi qayd
qilindi.
Umuman olganda tumanda tarqalgan tuproqlarning 97,8 % i xarakatchan fosfor bilan
juda kam, 2,2 % i kam darajada ta’mingangan guruhga mansubligi qayd qilindi (1-rasm).
1-rasm
.
Jizzax viloyatining Zarbdor tumanida tarqalgan sug‘oriladigan tuproqlar
tarkibidagi xarakatchan fosfor miqdori, foiz hisobida
Jizzax viloyatining Zarbdor tumani sug‘oriladigan tuproqlarida amalga oshirilgan dala-
tadqiqot natijalari va kimyoviy tahlillar uchun olingan tuproq namunalari ma’lumotlarining
kо‘rsatishicha, shо‘rlanmagan maydonlar 9993,0 gektarni, kam shо‘rlangan maydonlar
35439,6 gektarni, о‘rtacha shо‘rlangan yerlar 6705,7 gektarni, kuchli shо‘rlangan maydonlar
643,9 gektarni, juda kuchli shо‘rlangan maydonlar 239,0 gektarni tashkil etgan.
97,8
2,2
жуда кам
кам
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
20
Ushbu maqolada biz tomonimizdan olib borilayotgan tadqiqotlar vazifalaridan biri,
Respublikamizda paxta yetishtirish bo‘yicha katta tajribaga ega bo‘lgan Jizzax viloyatining
Zarbdor tumanidagi paxta ekilgan maydonlarning tuprog‘ini tahlil qilish, tuproq tarkibidagi
foydali bakteriyalarni sof holatda ajratib olish va ajratib olingan baktriyalardan biolagik
preparatlar tayyorlash maqsad qilib olingan.Tuproq tarkibidagi foydali bakteriyalar
o‘rganilganda Zarbdor tumanida Bacillus megaterium bakteriyasi borligi aniqlandi va uning
foydalilik xususiyatlari o‘rganildi.
Xulosa
Sug‘oriladigan tuproqlarni sifat jihatdan baholashda uning mexanik tarkibi, shо‘rlanish
darajasi va tiplari, toshloqligi, gipslashganligi, eroziya jarayonlari, yuvilganligi, gumus, oziqa
elementlari bilan ta’minlanganligi va boshqa bir qator xossalari e’tiborga olinadi.O‘rganish
natijasida tuproqdan ojratib olingan foydali mikroorganizmlar o‘rganildi.Bacillus megaterium
dexqonchilik va bog‘dorchilikda bioo‘g‘itlarda qo‘llaniladigan gram-musbat tayoqchali
bakteriyalar turi tuproqda mavjud bo‘lgan eng katta bakteriyalardan biridir.Ushbu
bakteriyalarning guruhlari ko‘pincha zanjirlarda paydo bo‘ladi,bu yerda hujayralar hujayra
devorlaridagi polisaxaridlar bilan bog‘langan.Bacillus megaterium ba’zi ekstremal muhitlarda,
masalan, cho‘lsharoitlarda spora hosil bo‘lishi tufayli omon qolishga qodir.Bacillus megaterium
penitselin ishlab chiqarish uchun ishlatiladigan ferment penitselin amidaz ishlab
chiqaradi.Bundan tashqari, kortikosteroid o‘zgartirish fermentlari va bir nechta
aminokislotalar degidrogenazlar ishlab chiqaradi.Kolbalamin biosintezini yaratuvchilardan
biri xisoblanadi.
References:
1.
Qо‘ziyev R. va boshqalar
. Davlat yer kadastrini yuritish uchun tuproq tadqiqotlarini
bajarish va tuproq kartalarini tuzish bо‘yicha yо‘riqnoma. Me’yoriy hujjat, Toshkent, 2013. 52
bet
2.
Nazarov R.S., Abdullayev A.Q., Xolbayev G.X
. О‘zbekistonda g‘о‘za agrotyexnikasi,
agroiqlimiy sharoitlari va resurslari. Toshkent. UzNIGMI nashr. 49-95, 2009
3.
Axmedov J. va boshqalar
. G‘о‘zani parvarishlash agrotyexnologiyalari bо‘yicha
tavsiyalar. О‘zPITI. Toshkent. 2010, 29 b.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
21
4.
Paxta maydonlarida tuproqlarning agrofizikaviy, agrokimyoviy va mikrobiologik
xossalarini о‘rganish uslublari. О‘zPITI. Toshkent. 1993.
