ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
97
ELEKTRON SAVDO SIFATINI TA’MINLASH BO’YICHA XALQARO TAJRIBA VA
AMALIYOTLAR
Sheralixonov Nozimxon Baxodirxon o'g'li
https://doi.org/10.5281/zenodo.13927850
Kirish
Elektron savdo — bu mahsulot va xizmatlarni internet orqali sotish va xarid qilish
jarayoni. Bu jarayon, odatda, onlayn toʻlovlar, buyurtmalarni boshqarish va yetkazib berish
tizimlari orqali amalga oshiriladi. Jahon banki maʼlumotlariga koʻra, global elektron tijorat
bozori 2023-yilda $6.3 trillionga yetgan.
Globallashuv jarayoni va raqamli transformatsiya elektron savdoni yanada tezkor va
qulay qiladi. Raqamli platformalar orqali xalqaro savdo osonlashib, kompaniyalar va mijozlar
uchun yangi imkoniyatlar yaratmoqda. Birlashgan Millatlar Tashkiloti (UNCTAD) maʼlumotiga
koʻra, elektron tijorat pandemiya davrida 25% ga o‘sdi, bu raqamlar savdo sohasidagi raqamli
texnologiyalarning jadal rivojlanishidan dalolat beradi.
Tadqiqotning asosiy maqsadi
— elektron tijoratning sifatini taʼminlash bo‘yicha
xalqaro tajriba va amaliyotlarni o‘rganish. Bu jarayonda xalqaro standartlar, innovatsion
texnologiyalar va muvaffaqiyatli amaliyotlarni tahlil qilib, ularni milliy tajribaga qo‘llash yo‘llari
aniqlanadi.
Elektron savdoni tartibga solish va sifatini ta’minlash uchun bir nechta xalqaro
standartlar va me’yorlar mavjud. Ular global elektron tijoratni xavfsiz, ishonchli va barqaror
qilishga qaratilgan.
Xalqaro tashkilotlar elektron tijoratning xavfsizligi va sifatini ta'minlash uchun qator
standartlar va me'yorlarni ishlab chiqdi (1-rasm). Masalan,
ISO
(Xalqaro standartlashtirish
tashkiloti) elektron savdo uchun
ISO/IEC 27001
kabi axborot xavfsizligi standartlarini taqdim
etadi, bu esa mijozlarning shaxsiy ma'lumotlarini himoya qilishga xizmat qiladi.
Evropa Ittifoqi
o‘zining
General Data Protection Regulation (GDPR)
qonuni orqali foydalanuvchilarning
shaxsiy ma'lumotlarini himoya qiladi va elektron tijorat platformalariga qat'iy talablar qo‘yadi.
BMT
esa
UNCITRAL
orqali davlatlarga elektron savdoni rivojlantirish uchun xalqaro huquqiy
asoslarni joriy qilishni tavsiya qiladi. Ushbu standartlar elektron tijoratning global miqyosda
xavfsiz va ishonchli bo‘lishini ta’minlashga yordam beradi.
Elektron tijorat platformalari xalqaro standartlarga rioya qilish orqali o‘z xizmatlarining
sifatini ta’minlaydi. ISO va boshqa tashkilotlar tomonidan beriladigan sertifikatlar, masalan,
ISO 9001 (Sifat boshqaruvi tizimi)
elektron tijorat kompaniyalariga xizmat va mahsulot sifati
boshqaruvini ta’minlash imkonini beradi. Bu nafaqat mijozlar ishonchini oshiradi, balki xalqaro
bozorlarda raqobatbardoshlikni kuchaytiradi.
Xalqaro standartlarga rioya qilish, ayniqsa, axborot xavfsizligi, ma'lumotlarni himoya
qilish va mijozlar tajribasini yaxshilash borasida muhim ahamiyatga ega bo‘lib,
platformalarning barqaror rivojlanishini ta’minlaydi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
98
AQShda elektron tijorat sohasida sun'iy intellekt (AI) keng qo'llaniladi, ayniqsa mijozlarga
shaxsiylashtirilgan takliflarni taqdim etishda. Amazon foydalanuvchilarning 35% mahsulot
tavsiyalariga asoslanib xarid qiladi, bu esa savdo hajmini oshirishda muhim rol o‘ynaydi.
Shuningdek, chatbot texnologiyasi mijozlarga xizmat ko‘rsatish jarayonlarini sezilarli darajada
samarali qiladi. Chatbotlar orqali mijozlarga xizmat ko‘rsatish samaradorligi 70% ga oshgani,
xaridorlarni tezkor javoblar va shaxsiylashtirilgan takliflar bilan ta'minlash imkonini beradi.
Xitoyda elektron tijoratning sifatini oshirish uchun blokcheyn texnologiyasi keng joriy
etilgan. Alibaba kompaniyasi 2022-yilda blokcheyn yordamida soxta mahsulotlarning 1.54
million partiyasini aniqlashga muvaffaq bo‘ldi. Bu texnologiya ta'minot zanjiri xavfsizligini
oshirish va mahsulotlarning kelib chiqishini aniq kuzatishga imkon beradi. Ayniqsa, xalqaro
savdo uchun bu texnologiya ishonchni oshiradi va soxta mahsulotlarni oldini olishda samarali
yechim bo‘lmoqda.
Janubiy Koreya elektron tijoratda smart logistika tizimlarini va IoT (Internet of Things)
texnologiyalarini qo‘llash bo‘yicha ilg‘or mamlakatlardan biridir. Bu tizimlar omborlar va
yetkazib berish jarayonlarini avtomatlashtiradi, natijada yetkazib berish vaqti 30% ga
qisqaradi. Sun'iy intellekt va IoT texnologiyalari mijozlarga buyurtmalarni tez va samarali
yetkazib berish imkonini beradi, bu esa mijozlar qoniqishini oshiradi va elektron tijorat
platformalarining raqobatbardoshligini kuchaytiradi.
Evropa Ittifoqi elektron tijorat platformalari uchun qat'iy ma'lumotlarni himoya qilish
me'yorlarini joriy qilgan. GDPR qonuni joriy qilinganidan beri 2021-yilda 300 dan ortiq
ma'lumotlar buzilishi holati aniqlandi va ushbu qonun asosida kompaniyalarga 10% gacha
jarima solindi. Shu bilan birga, Evropa Ittifoqi kompaniyalari kiberxavfsizlik tizimlarini
Xalqaro tashkilotlar va
standartlar
o
ISO (Xalqaro
standartlashtirish
tashkiloti)
. ISO elektron
tijorat sohasida bir qator
standartlarni ishlab chiqdi.
Masalan,
ISO/IEC 27001
—
bu axborot xavfsizligi
menejment tizimi uchun
global standart bo‘lib, u
onlayn platformalar va
elektron tijorat tizimlari
uchun muhim. Bu standart
kompaniyalarga mijoz
ma'lumotlarini himoya
qilishda yordam beradi.
o
Evropa Ittifoqi (EU)
.
Evropa Ittifoqi elektron
tijoratni tartibga soluvchi
qator qonunlar va
me’yorlarni joriy etgan.
General Data Protection
Regulation (GDPR)
— bu
foydalanuvchilarning shaxsiy
ma'lumotlarini himoya qilish
bo‘yicha qat’iy qoidalarni
belgilovchi qonun. Elektron
tijorat platformalari GDPRga
rioya qilish orqali mijozlar
ma'lumotlarini xavfsiz
saqlashlari kerak.
o
Birlashgan Millatlar
Tashkiloti (BMT)
. BMTning
UNCITRAL
(BMTning
xalqaro savdo huquqi
bo‘yicha komissiyasi)
elektron tijoratni tartibga
soluvchi xalqaro huquqiy
asoslarni ishlab chiqadi.
Elektron tijorat bo‘yicha
Model qonuni
orqali
davlatlarga elektron tijoratni
qo‘llab-quvvatlovchi huquqiy
asoslarni joriy qilish tavsiya
etiladi.
1-rasm. Elektron savdo sifatini ta’minlash bo’yicha xalqaro tashkilotlar va
standartlar
Manba: mualif tomonidan tuzilgan
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
99
kuchaytirishga katta e'tibor qaratmoqda, bu esa mijozlarning shaxsiy ma'lumotlarini himoya
qilish va platformalarning ishonchliligini oshirishda muhim omil hisoblanadi.
1-rasmdagi diagramma turli mamlakatlardagi mijozlarning shikoyatlari va qoniqish
darajasini solishtiradi. Har bir mamlakat uchun mijozlar tajribasini sifat jihatidan ko‘rsatuvchi
ikki asosiy ko‘rsatkich mavjud: qoniqish darajasi va shikoyatlar foizi. Ko‘k ustunlar
mijozlarning qoniqish darajasini, qizil ustunlar esa shikoyatlar darajasini aks ettiradi.
Diagrammaga ko‘ra, Yaponiya eng yuqori qoniqish darajasiga ega bo‘lgan
mamlakatlardan biri bo‘lib, mijozlarning 95% xizmatlardan qoniqqan. Bu yerda shikoyatlar
darajasi atigi 5% ni tashkil qiladi, bu esa elektron tijorat sifatining juda yuqori ekanligini
ko‘rsatadi. Singapur va Germaniya ham yuqori qoniqish ko‘rsatkichlariga ega — mos ravishda
93% va 94%, shikoyatlar esa juda past.
O‘zbekistonda mijozlarning qoniqish darajasi nisbatan pastroq — 80%, shikoyatlar esa
20% ni tashkil qilmoqda. Bu ko‘rsatkich boshqa mamlakatlar bilan solishtirganda elektron
savdo xizmatlari sifatini oshirish zarurligini ko‘rsatadi. Rossiya va Polshada qoniqish darajasi
o‘rtacha bo‘lib, mos ravishda 85% va 86% ni tashkil etadi, ammo shikoyatlar darajasi biroz
yuqoriroq — 15% va 14%.
Hindistonda mijozlarning qoniqish darajasi 82% bo‘lib, shikoyatlar esa 18% ni tashkil
qiladi. Bu mamlakatda shikoyatlar darajasi yuqori bo‘lsa ham, qoniqish darajasi ham yetarlicha
yaxshi. AQShda qoniqish darajasi 90% bo‘lib, shikoyatlar esa atigi 10% ga teng, bu
mamlakatning yuqori sifatli elektron tijorat xizmatlarini ko‘rsatishini tasdiqlaydi.
2-rasm. Mamlakatlar bo'yicha mijozlarning shikoyatlari va qoniqish darajasi
Manba: mualif tomonidan tuzilgan
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
100
Diagramma orqali ko‘rish mumkinki, qoniqish darajasi yuqori bo‘lgan mamlakatlarda
mijozlarning shikoyatlari darajasi past, bu esa elektron tijorat platformalari xizmat ko‘rsatish
sifatining mijozlar tajribasiga qanday ta’sir qilishini aniq ko‘rsatadi.
Xulosa
Elektron savdo sifatini ta'minlash bo‘yicha xalqaro tajriba va amaliyotlar tahlili shuni
ko‘rsatadiki, sifatli xizmat ko‘rsatish va mijozlar qoniqishini oshirish uchun ilg‘or
texnologiyalardan foydalanish, xalqaro standartlarga rioya qilish, va samarali xavfsizlik
choralari muhim ahamiyatga ega. AQSh, Xitoy, Janubiy Koreya kabi rivojlangan mamlakatlar
sun'iy intellekt, blokcheyn va IoT texnologiyalarini muvaffaqiyatli qo‘llash orqali elektron
savdo sifatini oshirib, mijozlarning ishonchini qozonmoqda. Shu bilan birga, Yevropa Ittifoqida
shaxsiy ma'lumotlarni himoya qilish va kiberxavfsizlik bo‘yicha qat'iy me'yorlar joriy etilishi
elektron tijoratning ishonchliligini ta’minlashda muhim omil bo‘lib xizmat qilmoqda. Ushbu
tajribalar O‘zbekiston uchun ham katta ahamiyatga ega bo‘lib, milliy elektron tijorat sohasida
sifatni oshirish uchun xalqaro tajribalarni tatbiq etish zarurati mavjud.
Asosiy xulosalar:
1.
Elektron tijoratda sifatni ta'minlash
uchun texnologiyalar, ayniqsa sun'iy intellekt,
blokcheyn va IoT texnologiyalari, katta ahamiyatga ega.
2.
Xalqaro standartlar
va me’yorlar (ISO, GDPR) elektron tijoratning xavfsizligi va
ishonchliligini oshirishga yordam beradi.
3.
Mamlakatlar bo‘yicha tajribalar
tahliliga ko‘ra, yuqori sifatli xizmat ko‘rsatadigan
davlatlar (AQSh, Yaponiya, Singapur) mijozlar qoniqishini oshirish orqali raqobatda ustunlikka
ega bo‘lmoqda.
4.
Mijozlar qoniqishining yuqori darajasi
shikoyatlar foizining pastligi bilan bog‘liq, bu
esa xizmat ko‘rsatish sifatini yaxshilashning bevosita ta'sirini ko‘rsatadi.
5.
O‘zbekiston uchun tavsiyalar
: xalqaro standartlar va texnologiyalarni joriy qilish orqali
elektron tijorat sifatini yaxshilash va mijozlar qoniqishini oshirish zarur.
Bu xulosalar elektron tijorat sohasidagi xalqaro tajribani o‘rganish va milliy amaliyotlarda
qo‘llash orqali sifatni oshirish bo‘yicha muhim yo‘nalishlarni belgilaydi.
References:
1.
UNCTAD (2021).
Global E-Commerce Report: The Role of E-Commerce in Economic
Recovery
. United Nations Conference on Trade and Development.
2.
European Union (2018).
General Data Protection Regulation (GDPR): Protecting Personal
Data and Privacy
. Official Journal of the European Union.
3.
ISO (2021).
ISO/IEC 27001: Information Security Management Systems
. International
Organization for Standardization.
4.
Alibaba Group (2022).
Blockchain in Supply Chain: Fighting Counterfeit Goods with
Technology
. Alibaba Press Release.
5.
Amazon (2021).
Artificial Intelligence in E-Commerce: Enhancing Customer Experience
.
Amazon Whitepaper.
6.
World Bank (2022).
Digital Economy and E-Commerce in Developing Countries
. World
Bank Report.
7.
PwC (2020).
Emerging Technologies in E-Commerce: IoT, AI, and Blockchain Applications
.
PwC Technology Insight Series.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
101
8.
OECD (2021).
The Impact of Digitalisation on International Trade and E-Commerce
.
Organisation for Economic Co-operation and Development.
9.
Kshetri, N. (2018).
Blockchain's Roles in Strengthening Cybersecurity and Protecting
Privacy
. Telecommunications Policy, 42(4), 319-330.
10.
Korean Ministry of Trade (2021).
Smart Logistics and AI in Korean E-Commerce: A Success
Model
. Government of South Korea.
