ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
9
QAYTA TIKLANUVCHI ENERGIYA MANBALARI FANINI O'QITISHDA
LABORATORIYA MASHG’ULOTLARI METODIKASINI
TAKOMILLASHTIRISHNING NAZARIY ASOSLARI
Bakirova Sevaraxon Otabek qizi
Andijon davlat universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.13923650
Annotatsiya:
Dunyo bo’ylab energiya tanqisligi muammosini hal qilish uchun qayta
tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanish yo’lga qo’yilmoqda. Ammo bu yo’nalishda hali
mutaxassislarning yetishmasligi va bu yo’nalishda o’quv jarayonlarining tashkil etilmaganligi
sababli bu sohani juda ko’plab insonlar yaxshi tushunishmaydi. Qayta tiklanuvchi energiya
manbalari fanini o’qitish orqali shu sohaning qator yangiliklarini ochish mumkin. Ushbu
maqolada bu fan laboratoriya mashg’ulotlarini o’qitishning nazariy asoslari yoritilgan.
Kalit so’zlar:
metodologiya, didaktik prinsiplar, pedagogik texnologiyalar integratsiyasi.
Kirish
Hozirgi zamon energiya muammolari global miqyosda tobora dolzarb bo'lib bormoqda.
Yerdan chiqariladigan yoqilg'ilarning kamayishi, ekologik muammolar va iqlim o'zgarishlari
bilan kurashish, barqaror rivojlanishga erishishning muhim omillari qatorida qayta tiklanuvchi
energiya manbalari (QTEM)dan foydalanishni keng miqyosda joriy etish zarurligi tobora
aniqroq ko'rinmoqda. Shunday ekan, kelajakdagi mutaxassislarni qayta tiklanuvchi energiya
manbalari bilan ishlashga tayyorlash, ularning bilim, ko'nikma va qobiliyatlarini rivojlantirish
muhim ahamiyat kasb etadi. QTEM fanini o'qitish jarayonida, ayniqsa, laboratoriya
mashg'ulotlari muhim rol o'ynaydi.[1]
Adabiyotlar taxlili va metodologiya.
Laboratoriya mashg'ulotlarining didaktik prinsiplari
QTEM fanini o'qitishda laboratoriya mashg'ulotlari muhim rol o'ynaydi, chunki u
o'quvchilarga nazariy bilimlarni amaliy jihatdan mustahkamlash, tajriba o'tkazish,
muammolarni hal qilish va o'z-o'zini o'rganish ko'nikmalarini rivojlantirishga imkon beradi.
Laboratoriya mashg'ulotlarining samaradorligi quyidagi didaktik prinsiplarga asoslangan
holda amalga oshiriladi:
Faol o'rganish:
O'quvchilar o'rganish jarayonining faol ishtirokchilari bo'lishlari kerak.
Ular mustaqil ravishda tajriba o'tkazishlari, natijalarni tahlil qilishlari va xulosalar chiqarishga
undalish kerak.
Muammoli o'rganish:
O'quvchilarga muayyan muammolarni hal qilishga qaratilgan
topshiriqlar berilishi kerak. Bu ularni o'ylashga, tanqidiy fikrlashga va mustaqil echimlar
topishga undaydi.
Loyihaviy o'rganish:
O'quvchilarga QTEM sohasidagi muammolarni hal qilishga
qaratilgan loyihalarni ishlab chiqishga va amalga oshirishga imkon berish kerak. Bu ularni
jamoada ishlashga, muammolarni kompleks tarzda ko'rib chiqishga, innovatsion fikrlashga
o'rgatadi.
Hamkorlikda o'rganish:
O'quvchilarni guruhlarda ishlashga, o'zaro fikr almashishga,
bir-birlaridan o'rganishga undash kerak. Bu ularning kommunikativ ko'nikmalarini, jamoaviy
ish faoliyatini rivojlantirishga yordam beradi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
10
Individuallashtirish:
O'quvchilarning individual ehtiyojlarini, qiziqishlarini, bilim
darajalarini hisobga olish kerak. Har bir o'quvchi uchun shaxsiylashtirilgan topshiriqlar,
mashqlar va tajribalar yaratish kerak.[2]
Zamonaviy pedagogik texnologiyalarni integratsiyalash
Zamonaviy pedagogik texnologiyalarni laboratoriya mashg'ulotlariga integratsiyalash
o'quv jarayonini yanada samarali va qiziqarli qilishi mumkin. Quyidagi texnologiyalar QTEM
fanini o'qitishda ayniqsa foydali bo'lishi mumkin:[3]
O'yinlashtirish:
O'quvchilarni o'rganish jarayoniga jalb qilish uchun o'yin elementlarini
qo'llash, masalan, o'yinlar, simulyatsiyalar, kvestlar orqali.
Simulyatsiya:
Haqiqiy sharoitlarda o'tkazish qiyin bo'lgan tajribalarni simulyatsiya
qilish dasturlari yordamida o'tkazish mumkin. Bu o'quvchilarga murakkab jarayonlarni
tushunishga yordam beradi.
Virtual laboratoriyalar:
O'quvchilarga QTEM sohasidagi turli tajribalarni virtual
muhitda o'tkazishga imkon berish. Bu ularga xavfsiz va qulay muhitda tajribalar o'tkazishga,
yangi texnologiyalar bilan ishlashga o'rgatadi.
3D modellashtirish:
O'quvchilarga QTEM sohasidagi ob'ektlar va qurilmalarni 3D
modellashtirish dasturlari yordamida yaratishga imkon berish. Bu ularning fazoviy tasavvurini
rivojlantirishga, texnik chizmalarni tushunishga, innovatsion fikrlashga yordam beradi.
Natijalar.
Qayta tiklanuvchi energiya manbalari fanini o'qitishda laboratoriya
mashg'ulotlarining o'ziga xos xususiyatlari
QTEM fanini o'qitishda laboratoriya mashg'ulotlarining o'ziga xos xususiyatlari
mavjud:[4]
Xavfsizlik talablari:
QTEM sohasida ba'zi tajribalar xavfli bo'lishi mumkin. Shuning
uchun, o'quvchilarni xavfsizlik qoidalariga qat'iy rioya qilishga o'rgatish kerak.
Texnik jihozlar bilan ishlash:
QTEM sohasidagi tajribalar uchun maxsus texnik jihozlar,
masalan, quyosh panellari, shamol turbinlari, gidroelektr generatorlari va boshqalar talab
etiladi. Shuning uchun o'quvchilarni ushbu jihozlar bilan xavfsiz va samarali ishlashga o'rgatish
kerak.
Amaliy tajribalarning turlari:
QTEM sohasida turli xil amaliy tajribalar o'tkazish
mumkin, masalan, quyosh energiyasini o'lchash, shamol energiyasini hisoblash, gidroelektr
energiyasini ishlab chiqarish, biogazni ishlab chiqarish va boshqalar.
Natijalarni tahlil qilish va xulosalar chiqarish:
O'quvchilar tajribalar natijalarini tahlil
qilishlari, xulosalar chiqarishga, ularni o'z fikrlari bilan asoslashga o'rgatishlari kerak.
Xulosa
Qayta tiklanuvchi energiya manbalari fanini o'qitishda laboratoriya mashg'ulotlarining
roli juda muhimdir. Zamonaviy didaktik prinsiplarga asoslangan, zamonaviy pedagogik
texnologiyalar bilan to'ldirilgan, o'quvchilarning individual xususiyatlarini hisobga olgan holda
tashkil etilgan laboratoriya mashg'ulotlari o'quvchilarning bilim, ko'nikma va qobiliyatlarini
rivojlantirishga, ularni QTEM sohasidagi mutaxassislarga aylantirishga yordam beradi.
Ushbu maqola sizga qayta tiklanuvchi energiya manbalari fanlarini o'qitish metodikasini
laboratoriya mashg'ulotlari asosida takomillashtirish mavzusida tadqiqot olib borishda
yordam beradi.
Maqola ushbu mavzuda qo'shimcha tadqiqotlar o'tkazish uchun asos bo’la oladi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
11
Maqola o'qituvchilarga laboratoriya mashg'ulotlarini samarali tashkil etish uchun foydali
bo’lishiga ishonamiz.
References:
1.
Solar Engineering of Thermal Processes, by J.A. Duffie and W.A. Beckman. John Wiley &
Sons, Inc. 2013.
2.
Wind Energy Handbook, by R.W. Thresher. John Wiley & Sons, Inc. 2013.
3.
Hydropower Engineering, by H.M. Symonds, S.G. Symonds and M.R. Symonds. Elsevier,
2006.
4.
Bioenergy Engineering, by A.S. Mujumdar. Elsevier, 2014.
5.
"Integrating Renewable Energy into the Curriculum: A Case Study of a High School
Program" by D.R. Weaver, B.A. Williams, and J.A. Mullen. Journal of Environmental Education,
vol. 40, no. 1, 2008, pp. 17-26.
6.
"Developing a Hands-on Laboratory Experience for Renewable Energy Education" by R.K.
Sharma and S.K. Sharma. International Journal of Engineering Education, vol. 26, no. 4, 2010,
pp. 777-784.
