ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
97
DUNYONING ZAMONAVIY EKOSHAHARLARI
Xoshimova Fazilat Jamshid qizi
Respublika Ixtisoslashgan Dizayn maktabi
Arxitektura bo’limi maxsus fan o’qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.13923141
Dunyo bo'ylab shahar aholisi soni tez sur'atlarda o'sib bormoqda. Bu shahar
muammolarini kuchaytiradi, shahar tizimlarini tubdan o'zgartiradi. Infratuzilmani
modernizatsiya qilish va shahar ekologiyasi masalalarini hal qilishning zarurligi me'morlar va
urbanistlarga eng jasur va g'ayrioddiy loyihalarni amalga oshirishga imkon beradi. Quyida
zamonaviy dunyo amaliyotidagi eng qiziqarli shaharsozlik yechimlari ko'rib chiqiladi.
Sayyoramizning ekologik muammosi, issiqxona gazlari va chiqindilarga qarshi kurash har
yili tobora dolzarb bo'lib bormoqda. Shaharlarda havo, suv va tuproq ifloslanishining
konsentratsiyasi butun dunyo bo'ylab kun tartibida qolmoqda. Dunyo boshqa sohalarda ham
o'zgarib bormoqda: yangi davrlar va madaniy oqimlar kelmoqda, bu ham shaharlarni qayta
qurish zarurligiga ta'sir ko'rsatmoqda. Eng yangi texnika imkoniyatlari shaharni ko'plab
imkoniyatlarni amalga oshirish joyiga aylantirish imkonini beradi, zamonaviy urbanizatsiya
esa istiqbolli tendentsiyaga aylanib bormoqda.
Ekoshaharlar quyidagi tamoyillar quyidagi tamoyillarga javob berishi kerak:
- energiyani tejash;
- ekologik transport;
- ishlab chiqarish va qayta ishlashning chiqindilarsiz texnologiyalari;
- yerlarni tejash va yer osti infratuzilmasi (garajlar, akkumulyatorlar, omborlar);
- suvni ehtiyotkorlik bilan sarflash va tozalash;
- ko'p miqdorda yashil o'simliklar, shu jumladan tomlar;
- piyoda yurish yoki velosipedda yurish imkoniyatiga ega bo ' lgan yaxshi o ' ylangan transport
tizimi;
- avtonom iqtisodiyot (barcha resurslar aholi yashash joyida tabiatga zarar yetkazmasdan
ishlab chiqariladi);
- aholining ekologiyaga nisbatan ongli munosabati.
Bu kabi loyihalar ko'plab mamlakatlarda mavjud bo'lgan hududlarga yangi
texnologiyalarni joriy etish orqali amalga oshirilmoqda. Bu kabi tabiatni va kelajak avlodni
muhofaza qilish tamoyillari asosida qurilgan bir nechta aholi punktlari mavjud.
Masdar city, BAA
Eng yirik loyihalardan biri Birlashgan Arab Amirliklarining sahroida joylashgan va 6
kvadrat kilometr maydonni egallaydi. U 2006-yilda hukumat tomonidan qo'llab-quvvatlangan
bo'lib, tadqiqot institutlari va transport texnologiyalari sohasidagi mutaxassislarni jalb qilgan.
Masdarda hayot avtonomiya tamoyiliga asoslangan bo’lib, shaharga boshqa resurslar kerak
emas. Issiq iqlim tufayli energiyaning aksariyati quyosh elektr stansiyalarida ishlab chiqariladi,
uylarning tomlari esa fotoelektrik generatorlari bilan jihozlangan. Shahar faoliyatining muhim
mezonlaridan biri - chiqindilar va chiqindilarning yo'qligi. Misol uchun, Masdardagi oqova
suvlar sug'orish va o'simliklarni o'g'itlash uchun ishlatiladi. Suv va energiya resurslari
iste'molni kamaytirish uchun elektron sun'iy intellekt bilan boshqariladi. Shaharda benzinli
mashinalar taqiqlangan: harakatlanish uchun temir yo'llar tarmog'i qurilmoqda va elektr
energiyasida ishlaydigan eko-taksilar ishga tushirilmoqda.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
98
NYE, Daniya
Ushbu ekologik shahar 15 ming aholisi uchun Orxus atrofida joylashgan. Avtomobillar
to'xtash joyi alohida hududda, turar joy kvartallari yaqinida joylashgan. Odamlar mashina bilan
kelishlari mumkin, lekin uni o'z uyining derazalari ostida qoldirish mumkin emas. Shahar ichida
velosipedda yoki piyoda yurish qulayroq. Nye maydoni 2,2 kvadrat km ni tashkil qiladi. Loyiha
ustida Tækker Group va Daniyaning to'qqizta yetakchi arxitektura byurolari ishlagan.
Chendu Great city, Xitoy
Xitoyda aholi ko'pligi va sanoatning ekologik zararlari keskin muammolar yaratmoqda.
Daryolar, havo va tuproq ifloslangan, shuning uchun hukumat ekologik muhandislarning
ishlanmalarini faol ravishda jalb qilmoqda. Great City Chendu metropolisining chekkasida
joylashgan shahar. Uning maydoni 1,3 kvadrat kilometr bo'lib, odamlar uchun piyoda yurish va
velosipedda yurish qulay. Loyiha 2012 yilda boshlangan va yaqin ikki yil ichida yakunlanishi
kutilmoqda. Adrian Smit + Gordon Gill arxitektura duetining asosiy vazifasi energiya
samaradorligini ta'minlash va ekologiklikni saqlash edi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
99
Loyihaga ko'ra, shaharga o'xshash o'lchamdagi va aholi soniga ega bo'lgan ko'pchilik
shaharlarga qaraganda 48 foiz kamroq energiya va 58 foiz kamroq suv kerak bo'ladi. Bundan
tashqari, qayta ishlangan xomashyolardan samarali foydalanish natijasida chiqindilar 89 foizga
kamaytiriladi. Karbon dioksid chiqindilari ham sezilarli darajada kamayadi. Great cityda
transport vositalaridan foydalanish taqiqlangan. Boshqa shaharlarga sayohat qilish uchun
barcha transport kommunikatsiyalari yer ostida qurilgan.
Xulosa qilib aytganda, so’nggi yillarda iqlim o’zgarishlarining kekinlashuvi, ekologik
muvozanatning dunyo miqyosida buzilishi, suv resurslarining inqirozi, tabiiy va antropogen
ofatlarning ko’payishi shaharsozlikda yirik va dolzarb muammolarni yuzaga keltirib, ushbu
muammolarning yechimini jadallik bilan hal qilishni talab qilmoqda. Kerakli bilim, izlanishlar
va tahlillar natijasida hamda xorij tajribasini o’ragangan holda O’zbekistonda ham
ekoshaharlarni tashkil etishga ehtiyoj ortib bormoqda. Bu o’rinda Farg’ona shahrida barpo
etilayotgan ekoshahar bunga misol bo’l oladi. Ushbu ekoshaharni qurish doirasida shaharda
har yili 1 milliondan daraxt ekib “Yashil shahar” maqomini qayta tiklash ko’zda tutilgan.
References:
1.
Isamuxamedova D.U., Mirzayev M.K. «Zamonaviy shaharsozlik nazariyasi”. O‘quv
qo‘llanma, Toshkent, 2015 y.
2.
https://m.kun.uz/news/2021/09/28/fargonada-40-ming-aholiga-moljallangan-eko-
3.
