ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
88
LUG‘AT O‘RGATISHDA ARALASH O‘QITISH YONDASHUVI: AN’ANAVIY VA
TEXNOLOGIK METODLARNING SAMARADORLIGINI O‘RGANISH
Ergashev Rasulbek Sohib o‘g‘li
Turan Xalqaro Universiteti ingliz tili professor-o‘qituvchisi, mustaqil izlanuvchi
e-mail: r.ergashev@tiu-edu.uz
https://doi.org/10.5281/zenodo.13922807
Kalit so‘zlar
: Aralash o‘qitish, lug‘at o‘zlashtirish, an’anaviy metodlar, texnologik
vositalar, raqamli kartochkalar, mobil yordamli til o‘rgatish.
Kirish.
Lug‘at o‘zlashtirish til ta'limining muhim qismi bo‘lib, odatda takrorlash, yodlash
va o‘qituvchi boshchiligida o‘rgatiladigan usullarga asoslanadi. Ushbu an’anaviy yondashuvlar
til o‘rgatishning asoslarini yaratib bergan bo‘lsa-da, o‘quvchilarni yanada interaktiv va dinamik
usulda jalb qilish imkonini bermaydi. Yillar davomida texnologik rivojlanish an’anaviy
usullarga mos ravishda yangi vositalarni taqdim etdi, ayniqsa aralash o‘qitish modeli orqali, bu
model sinfdagi an’anaviy darslarni onlayn resurslar bilan birlashtirib, o‘qitish jarayonini
moslashuvchan va interaktiv qiladi. Bu yondashuv o‘quvchilarga o‘ziga mos tarzda o‘rganish
imkoniyatini beradi, bu ayniqsa lug‘at o‘zlashtirishda samarali bo‘lib, mobil yordamli vositalar
sinfdan tashqarida ham amaliyotni davom ettirishga imkon yaratadi
1
.
Biroq, texnologik yondashuvlar ko‘plab foydalarni taklif qilsa-da, an’anaviy yuzma-yuz
o‘qitishning roli hali ham juda muhimdir. Graham va boshqalar (2013) ta’kidlashicha, aralash
o‘qitish moslashuvchanlikni ta’minlaydi, ammo shaxsiy ta’lim jarayoni darhol fikr-mulohaza
olish va hamkorlik muhitini yaratish uchun zarur. Shuningdek, texnologiyalar va an’anaviy
yondashuvlar bir-birini to‘ldirishi va ularni muvozanatli tarzda qo‘llash o‘qitish
samaradorligini oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi
2
.
Ushbu tadqiqot o‘rta darajadagi ingliz tilini o‘rganuvchilarga lug‘at o‘zlashtirishda
an’anaviy va texnologik metodlarning samaradorligini o‘rganishga qaratilgan. Maqsad, ushbu
ikki usulning integratsiyasi orqali talabalarning natijalarini optimallashtirish va aralash o‘qitish
metodining ahamiyatini chuqurroq o‘rganishdir.
Tadqiqotning dolzarbligi.
Zamonaviy ta’limda texnologiyalarning tez sur’atlarda
rivojlanishi o‘qitish uslublarini tubdan o‘zgartirmoqda
3
. Ko‘plab talabalar o‘z vaqtida
texnologiyalarni qo‘llab, bilimlarini tekshirish imkoniyatiga ega bo‘lishmoqda. Lug‘at
o‘zlashtirishda texnologiyalarni qo‘llash jarayoni yanada ko‘proq qiziqish uyg‘otadi
4
. Mobil
ilovalar, raqamli kartochkalar, onlayn o‘yinlar va testlar o‘quvchilarni yanada ko‘proq jalb
qilishi va ularning so‘zlarni yodlash qobiliyatini kuchaytirishi mumkin
5
.
1
Alammary, A., Sheard, J., & Carbone, A. (2014). Blended learning in higher education: Delivery methods, challenges
and future directions.
International Journal of Education Technology in Higher Education
, 11(3), 290-299.
Tosun, S. (2015). The effects of blended learning on EFL students’ vocabulary enhancement.
Educational Research and
Reviews
, 10(15), 2131-2141.
2
Graham, C. R., Woodfield, W., & Harrison, J. B. (2013). A framework for institutional adoption and implementation
of blended learning in higher education.
Internet and Higher Education
, 18, 4-14.
Khazaei, M., & Dastjerdi, H. V. (2011). Mobile-assisted language learning and vocabulary retention.
International
Journal of Computer-Assisted Language Learning and Teaching
, 1(1), 29-39.
3
Graham, C. R., Woodfield, W., & Harrison, J. B. (2013). A framework for institutional adoption and implementation
of blended learning in higher education.
Internet and Higher Education
, 18, 4-14.
4
Garrison, D. R., & Vaughan, N. D. (2008).
Blended Learning in Higher Education: Framework, Principles, and
Guidelines
. San Francisco: Jossey-Bass.
5
Harmer, J. (2015).
The Practice of English Language Teaching
(5th ed.). Harlow: Pearson Education Limited.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
89
Tadqiqotning maqsad va vazifalari:
Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi o‘rta
darajadagi ingliz tilini o‘rganuvchilar orasida
lug‘at o‘zlashtirishni
an’anaviy va texnologik
yondashuvlar asosida tahlil qilishdan iboratdir. Tadqiqot, xususan,
aralash o‘qitish
yondashuvi
ning (blended learning) o‘quvchilarning lug‘at boyligini oshirishga qanday ta’sir
qilishini o‘rganadi. Shuningdek, texnologik vositalarning talabalarga bo‘lgan qiziqish va
motivatsiyalarini oshirishdagi o‘rnini aniqlash ham ushbu tadqiqotning muhim
yo‘nalishlaridan biridir.
Tadqiqotda qo‘llanilgan metodlar:
Tadqiqot Toshkent shahridagi xalqaro
universitetlardan birining 30 nafar o‘rta darajadagi ingliz tili o‘rganuvchilari ishtirokida
o‘tkazildi. Ishtirokchilar ikki guruhga bo‘lindi: an’anaviy metodlardan foydalangan guruh va
texnologik vositalar asosida o‘qitilgan guruh.
An’anaviy o‘qitish guruhi
: Ushbu guruhdagi o‘quvchilar odatiy darsliklar asosida
o‘rganishni davom ettirdilar. Ular o‘qituvchi tomonidan sinfda berilgan materiallar asosida
yangi so‘zlarni o‘rgandilar, matn o‘qish va grammatik qoidalar bilan birga lug‘atni
o‘zlashtirishdi.
Texnologik vositalar asosida o‘qitilgan guruh
: Ushbu guruh
Quizlet
,
Anki
kabi
raqamli kartochkalar, mobil ilovalar va onlayn o‘yinlardan foydalandi. Har darsda yangi so‘zlar
raqamli vositalar orqali mustahkamlandi va talabalarga so‘zlarni qayta eslab qolish uchun turli
interaktiv topshiriqlar berildi.
Har ikki guruh uchun haftalik
testlar
,
so‘rovnomalar
va
intervyular
yordamida
o‘quvchilarning lug‘atni qanchalik samarali o‘rganayotganini o‘lchashga qaratildi. Shuningdek,
texnologik guruhda qo‘llanilgan vositalarning talabalarning motivatsiyasiga ta’siri ham
baholandi.
Natijalar va tahlillar
Tadqiqot natijalari an’anaviy va texnologik lug‘at o‘rgatish usullari samaradorligini
ko‘rsatdi. An’anaviy lug‘at o‘rgatish guruhida talabalar olti hafta davomida barqaror, lekin
sekinroq o‘sish ko‘rsatdi. Dastlabki test natijalari 50% dan 75% gacha bo‘lib, yakuniy testlarda
50% dan 85% gacha oshdi. Bu guruhda o‘rtacha o‘sish 15% dan 20% gacha bo‘ldi, eng yaxshi
natijaga erishgan talabalar (M.Z., F.I., K.X.) 85% ga yetdi. A.H. va N.J. ham sezilarli yaxshilanish
ko‘rsatib, 65% dan 80% gacha o‘sish kuzatildi. Biroq, F.M. va M.O. kabi ba’zi talabalar juda oz
o‘sish ko‘rsatdi, bu esa an’anaviy usullarning ba’zi talabalar uchun yetarli samarali emasligini
ko‘rsatadi. Haftalik o‘sish odatda 3-5% bo‘lib, eng katta o‘sish 3-5-haftalarda kuzatildi.
Texnologik lug‘at o‘rgatish guruhida talabalar tezroq va sezilarli yaxshilanishga erishdi.
Dastlabki test natijalari 45% dan 85% gacha bo‘lib, yakuniy natijalar 60% dan 100% gacha
oshdi. J.I. kabi talaba 100% ga erishdi, O.Z. va P.S. esa 65-70% dan 90-95% gacha yaxshilanish
ko‘rsatdi. Ushbu guruhda haftalik o‘sish sur’ati ancha yuqori bo‘lib, 3-5-haftalarda talabalar
haftasiga 10-15% yaxshilanish ko‘rsatdilar. Raqamli kartochkalar va mobil ilovalarning
qulayligi talabalar o‘rtasida keng baholandi. Masalan, A.A. o‘zining 55% dan 80% ga
ko‘tarilganini raqamli vositalarning moslashuvchanligi va interaktivligi bilan bog‘ladi, biroq
ba’zida texnik muammolar bilan duch kelganini ham qayd etdi. F.M. esa an’anaviy usullarda
o‘qituvchi bilan bevosita muloqot qilish imkoniyatini yaxshi deb baholadi, lekin so‘zlarni
darsdan tashqarida amaliy qo‘llashning yetishmasligi sababli yodlashda qiyinchiliklar
bo‘lganini aytdi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
90
Texnologik guruh talabalari aniq va tezkor fikr-mulohazalarni yuqori baholashdi, chunki
bu xatolarni darhol to‘g‘rilashga yordam berdi. Masalan, J.I. raqamli kartochkalar va takrorlash
texnikalari orqali so‘zlarni mustahkamlaganini ta’kidladi. Shuningdek, texnologik vositalar
talabalarga mustaqil amaliyot qilish va tezkor natijalarni kuzatish imkoniyatini berdi. Biroq,
ba’zi talabalar, masalan, M.O., an’anaviy usullarning monotonligini qayd etdi va ko‘proq
interaktiv mashqlar orqali yaxshiroq natijalarga erishishi mumkinligini bildirdi.
Umuman olganda, texnologik usullar lug‘atni o‘rganishda tezroq va samaraliroq bo‘ldi,
biroq an’anaviy usullar ham ba’zi talabalar uchun qulay intizom va tuzilmani ta’minladi.
Natijalar shuni ko‘rsatadiki, har ikki usul ham samarali bo‘lishi mumkin, lekin texnologik
vositalar dinamik va mustaqil o‘qishni talab qiluvchi talabalar uchun yaxshiroq mos keladi. Shu
sababli, aralash o‘qitish modeli — an’anaviy va texnologik yondashuvlarni birlashtirgan holda
— har xil o‘quvchilarning ehtiyojlarini qondirish uchun eng samarali yo‘l bo‘lishi mumkin.
Xulosa
Ushbu tadqiqot an’anaviy va texnologik yondashuvlarning ingliz tili lug‘atini o‘rganishda
samaradorligini o‘rgandi. An’anaviy o‘qitish guruhi barqaror, lekin sekinroq o‘sish ko‘rsatdi,
texnologik guruh esa tezroq va ko‘proq sezilarli o‘zgarishlarga erishdi. Texnologik vositalar,
xususan, raqamli kartochkalar va mobil ilovalar, talabalar uchun o‘qishni qiziqarli va
moslashuvchan qilishda katta rol o‘ynadi. Shunga qaramay, an’anaviy usullar intizom va
struktura bilan mustahkamlangan ta’limni afzal ko‘ruvchi talabalar uchun samarali bo‘ldi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, aralash o‘qitish modeli (blended learning) – an’anaviy va
texnologik yondashuvlarni birlashtirish orqali – o‘quvchilarning turli xil ehtiyojlariga javob
bera oladi va umumiy ta'lim jarayonini optimallashtiradi.
References:
1.
Alammary, A., Sheard, J., & Carbone, A. (2014). Blended learning in higher education:
Delivery methods, challenges and future directions.
International Journal of Education
Technology in Higher Education
, 11(3), 290-299.
2.
Tosun, S. (2015). The effects of blended learning on EFL students’ vocabulary
enhancement.
Educational Research and Reviews
, 10(15), 2131-2141.
3.
Graham, C. R., Woodfield, W., & Harrison, J. B. (2013). A framework for institutional
adoption and implementation of blended learning in higher education.
Internet and Higher
Education
, 18, 4-14.
4.
Khazaei, M., & Dastjerdi, H. V. (2011). Mobile-assisted language learning and vocabulary
retention.
International Journal of Computer-Assisted Language Learning and Teaching
, 1(1), 29-
39.
5.
Garrison, D. R., & Vaughan, N. D. (2008).
Blended Learning in Higher Education:
Framework, Principles, and Guidelines
. San Francisco: Jossey-Bass.
6.
Harmer, J. (2015).
The Practice of English Language Teaching
(5th ed.). Harlow: Pearson
Education Limited.
