ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
15
PERSPEKTIVA QONUNLARI VA ULARNING TASVIRIY SAN'ATDAGI
AHAMIYATI
Eshpulatova Nargiza Nosir qizi
Shahrisabz davlat pedagogika instituti Sanʼatshunoslik kafedrasi 2- kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.13913113
Annotatsiya:
Ushbu maqolada tasviriy san'atda perspektiva qonunlari va ularning
ahamiyati haqida so‘z yuritiladi. Perspektiva san'at asarida chuqurlik va makon hissini
yaratishning muhim usuli bo‘lib, uning tamoyillari to‘g‘ri qo‘llanilganda tasvirga realizm va
jonlilik bag‘ishlaydi. Ushbu maqola perspektiva qonunlarining tarixi, rivojlanishi va san'atda
qo‘llanilishining nazariy hamda amaliy jihatlarini o‘rganadi.
Kalit soʻzlar:
perspektiva, tasviriy san'at, chuqurlik, realizm, makon
Aннотация:
В статье рассматриваются законы перспективы в изобразительном
искусстве и их значение. Перспектива является важным способом создания чувства
глубины и пространства в произведении искусства, и её принципы при правильном
применении придают изображению реализм и живость. В статье исследуется история,
развитие и теоретические, а также практические аспекты применения законов
перспективы в искусстве.
Ключевые слова:
перспектива, изобразительное искусство, глубина, реализм,
пространство
Abstract:
This article discusses the laws of perspective in visual arts and their
significance. Perspective is a crucial technique for creating a sense of depth and space in
artwork, and when applied correctly, it adds realism and vitality to the image. The article
explores the history, development, and both theoretical and practical aspects of applying the
laws of perspective in art.
Keywords:
perspective, visual arts, depth, realism, space
KIRISH
Perspektiva – bu tasviriy san'atning asosiy tamoyillaridan biri bo‘lib, u tasvirda makon va
chuqurlik hissini yaratishga yordam beradi. Bu qonunlar birinchi marta qadimgi davrlarda
shakllangan bo‘lsa-da, Renessans davrida ular yangi bosqichga ko‘tarildi va san'atda yangi
imkoniyatlar yaratdi. Ushbu maqolada perspektiva qonunlarining tarixiy rivojlanishi, ularning
amaliy qo‘llanilishi va zamonaviy san'atdagi ahamiyati haqida so‘z yuritiladi.
Asosiy qism:
Perspektiva tasviriy san'atning muhim tamoyillaridan biri bo‘lib, u makon
va chuqurlik hissini yaratish orqali asarga jonlilik va realizm bag‘ishlaydi. Ushbu qismda
perspektiva qonunlarining rivojlanishi, ularning tasviriy san'atdagi ahamiyati, va turli usullari
keng yoritiladi. Shuningdek, san'at asarida chuqurlik yaratish tamoyillari va texnikalari batafsil
tahlil qilinadi.
1. Perspektiva Qonunlarining Tarixi va Rivojlanishi
Perspektiva tushunchasi qadimgi davrlarda paydo bo'lgan bo‘lsa-da, uning ilmiy asoslari
va tamoyillari Renessans davrida rivojlanishga erishdi. Qadimgi Yunon va Rim san'atida ilk
makon tasvirlari kuzatilgan, lekin ular ilmiy qonunlar asosida emas, balki instinktiv ravishda
yaratilgan edi. Renessans davrida Leonardo da Vinchi, Filippo Brunelleschi va boshqa rassom
va me'morlar tomonidan geometrik asoslarda perspektiva qonunlari ishlab chiqildi. Aynan shu
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
16
davrda bir nuqtali va ikki nuqtali perspektiva texnikalari shakllandi, bu esa tasvirda ob’ektlarni
aniqroq va chuqurroq tasvirlash imkonini berdi.
2. Tasviriy San'atdagi Perspektiva Qonunlari
Perspektiva qonunlari san'atda asosiy uch xil usul orqali qo‘llaniladi: bir nuqtali, ikki
nuqtali va uch nuqtali perspektiva. Bu usullar ob’ektlarning tasvirda joylashuvini, ulardagi
o‘lchamlarning qisqarishini va makon chuqurligini to‘g‘ri aks ettirish uchun ishlatiladi.
Bir nuqtali perspektiva
– bu usulda barcha parallel chiziqlar bitta yo‘nalishda to‘g‘ri
bo‘lib, ular ko‘rinish nuqtasiga qarab torayadi. Bu usul yopiq makon, xonalar va yo‘laklarni
tasvirlashda qo‘llaniladi.
Ikki nuqtali perspektiva
– ikkita yo‘nalishdagi parallel chiziqlar ikkita ko‘rinish
nuqtasiga qarab torayadi. Bu usul ochiq makonlar va ko‘chalarni tasvirlashda qo‘llaniladi,
chunki u chuqurlik va kenglikni bir vaqtning o‘zida ifodalaydi.
Uch nuqtali perspektiva
– uchta ko‘rinish nuqtasi bilan ishlatiladigan bu usul, odatda,
balandlikdan yoki pastdan ko‘rilgan ob’ektlarni tasvirlash uchun qo‘llaniladi. Bu usul
yordamida binolar yoki katta konstruksiyalar aniqroq va realistik ko‘rinishda bo‘ladi.
3. Perspektiva Qonunlarining Amaliy Ahmiyati
San'atda perspektiva qonunlarining to‘g‘ri qo‘llanishi tasvirning realizmini oshiradi va
ob’ektlarning makondagi o‘zaro joylashuvini aniq ifodalaydi. Bu qonunlar makon chuqurligini
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
17
yaratishga xizmat qiladi, bu esa tasvirni tomoshabin uchun jonli va tabiiy his qilish imkonini
beradi.
4. Perspektivaning Zamonaviy San'atdagi Qo‘llanilishi
Zamonaviy san'atda perspektiva tamoyillari nafaqat an'anaviy rasm chizish uchun, balki
raqamli san'at, 3D modellashtirish, virtual haqiqat (VR), va animatsiya yaratishda ham keng
qo‘llaniladi. Kompyuter grafikasi va raqamli texnologiyalar yordamida tasvirda chuqurlik va
makonni yaratish juda sodda bo‘lib qolgan.
5. Perspektiva va Tasviriy San'atda Kompozitsiya
Perspektiva qonunlarining kompozitsiya yaratishda tutgan o‘rni katta. To‘g‘ri qo‘llanilgan
perspektiva asardagi asosiy ob’ektlarni diqqat markaziga joylashtirish va makon chuqurligini
oshirish imkonini beradi.
Xulosa
Tasviriy san'atda perspektiva qonunlarining o‘rganilishi va qo‘llanilishi rassom uchun
zaruriy tamoyildir. U tasvirda makon va chuqurlik hissini yaratishga yordam beradi,
ob’ektlarning realistik tasvirlanishini ta’minlaydi va san’at asariga hayot bag‘ishlaydi.
Perspektiva qonunlarini yaxshi tushunish va ularni amaliyotda qo‘llash san’atda yuqori
natijalarga erishish uchun muhim hisoblanadi. Zamonaviy texnologiyalar yordamida yangi
ijodiy imkoniyatlar yaratilgan bo‘lsa-da, an’anaviy qonunlarni bilish hali ham dolzarb bo‘lib
qolmoqda.
References:
1.
Mirziyoev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib intizom va shaxsiy javobgarlikhar bir rahbar
faoliyatining kundalik qoidasi bo’lishi kerak. O„zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining
2016 yil yakunlari va 2017 yil istiqbollariga bag„shlangan majlisidagi O’zbekiston Respublikasi
Prezidentining nutqi. // Halq so’zi gazetasi. 2017 yil 16 yanvar, № 11
2.
Mirziyoev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz.
Toshkent, “O’zbekiston”, 2017 yil
3.
B.Boymetov “Qalamtasvir” Pedagogika institutlari va universitet lari talabalari uchun
o‘quv qo‘llanma. Toshkent, “Iqtisod-Moliya”-2010.
4.
Alisher o’g, S. N. Z. (2024). O ‘ZBEK XALQ NAQQOSHCHILIGIDA NAMOYON
KOMPOZITSIYASINI TURLI USLUBLARDA BAJARISH ORQALI O’QUVCHILARDA BADIIY-
ESTETIK MADANIYATNI RIVOJLANTIRISHDAGI TUTGAN O ‘RNI.
World scientific research
journal
,
24
(1), 181-184.
5.
Khalilov, L. (2024). AKVARELDA BILAN ISHLASHDA ZAMONAVIY YONDASHUV.
Наука и
технология в современном мире
,
3
(6), 60-62.
6.
Alisher o’g, S. N. Z. (2024). O ‘ZBEK XALQ NAQQOSHCHILIGIDA NAMOYON
KOMPOZITSIYASINI TURLI USLUBLARDA BAJARISH ORQALI O’QUVCHILARDA BADIIY-
ESTETIK MADANIYATNI RIVOJLANTIRISHDAGI TUTGAN O ‘RNI.
World scientific research
journal
,
24
(1), 181-184.
