ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
120
MOLIYAVIY BOZORLARNING O'ZGARUVCHANLIGI: SABABLARI VA
TA'SIRLARI
Alixonov Ro’zali Xasanboy o’g’li
Toshkent Amaliy fanlar universiteti
“Moliya va buxgalteriya hisobi” kafedrasi o’qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.13904258
Kirish
Moliyaviy bozorlarning o'zgaruvchanligi iqtisodiy tizimning muhim xususiyatlaridan
biridir. O'zgaruvchanlik investorlar, iqtisodchilar va siyosatchilar uchun juda muhim, chunki bu
bozorlarning barqarorligi va iqtisodiy rivojlanishiga ta'sir qiladi. Ushbu tezisda moliyaviy
bozorlarning o'zgaruvchanligi sabablari va ta'sirlari haqida so’z boradi.
I. O'zgaruvchanlik ta'rifi
Moliyaviy bozorlarning o'zgaruvchanligi — bu narxlar va aktivlar qiymatlarining vaqt o'tishi
bilan qanday o'zgarishini anglatadi. O'zgaruvchanlik darajasi bozorning barqarorligini yoki
beqarorligini ko'rsatadi:
Yuqori o'zgaruvchanlik:
Bu bozorlar narxlari tez-tez va keskin o'zgarayotganini
anglatadi. Masalan, aktsiyalar yoki forex (valyuta) bozorlarida yuqori o'zgaruvchanlik
ko'pincha investorlar va treyderlar orasida qo'rquv va ehtiyotkorlikni oshiradi. Bunday
sharoitda investorlar aktivlar narxining kelajagi haqida aniq fikrga ega bo'lishi qiyin bo'ladi.
Past o'zgaruvchanlik:
Past o'zgaruvchanlik esa narxlar va aktivlar qiymatining barqaror
ekanligini bildiradi. Bu investorlar uchun ishonchli muhitni yaratadi, chunki ular aktivlar
narxining o'zgarishini oldindan taxmin qilishlari osonroq bo'ladi.
O'zgaruvchanlik, asosan, bir qator omillarga bog'liq:
1.
Investorlarning qarorlari:
Bozor ishtirokchilarining hissiyotlari va qarorlari, masalan,
bozorga kirish va chiqish istagi, o'zgaruvchanlikka ta'sir qiladi. Hissiy savdo va ommaviy
xabarlarga asoslangan harakatlar ko'pincha keskin narx o'zgarishlariga olib kelishi mumkin.
2.
Iqtisodiy ko'rsatkichlar:
Yil davomida e'lon qilingan iqtisodiy ma'lumotlar, masalan,
Yalpi ichki mahsulot (YIM), inflyatsiya darajasi va bandlik ko'rsatkichlari, investorlar
kutishlarini o'zgartiradi va bu bozor o'zgaruvchanligiga olib keladi.
3.
Geosiyosiy voqealar:
Siyosiy beqarorlik, urushlar, tabiiy ofatlar yoki savdo mojarolari
kabi voqealar investorlar ishonchini pasaytiradi. Bunday hodisalar bozorlarni keskin
o'zgarishlarga olib kelishi mumkin.
II. O'zgaruvchanlik sabablari
Iqtisodiy ko'rsatkichlar
Iqtisodiy ko'rsatkichlar — bu mamlakatning iqtisodiy faoliyatini baholashda muhim
ma'lumotlarni taqdim etuvchi o'lchovlardir. Ular investorlar, siyosatchilar va iqtisodchilar
tomonidan iqtisodiy holatni tahlil qilishda va qarorlar qabul qilishda foydalaniladi. Quyida
iqtisodiy o'sish, inflatsiya va bandlikning investorlar qarorlariga ta'sirini keng tushuntirib
beraman.
1.
Iqtisodiy o'sish
Ta'rif:
Iqtisodiy o'sish — bu mamlakatda ishlab chiqarish va xizmatlar miqdorining vaqt
o'tishi bilan oshishi. U odatda yalpi ichki mahsulot (YIM) ko'rsatkichida o'lchanadi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
121
Ta'siri:
Iqtisodiy o'sish yuqori bo'lsa, investorlar umuman iqtisodiy holatdan ijobiy
xabardor bo'lib, investitsiyalarni ko'paytirishga intiladilar. Bu holatda kompaniyalar ham
ko'proq foyda olishni kutadilar, bu esa ularning aksiyalari narxini oshiradi.
2.
Inflatsiya
Ta'rif:
Inflatsiya — bu narxlar umumiy darajasining vaqt o'tishi bilan oshishini anglatadi.
U iqtisodiy faoliyatning muhim ko'rsatkichidir.
Yuqori inflatsiya ta'siri:
o
Narxlarning o'sishi:
Yuqori inflatsiya iste'molchilar uchun tovar va xizmatlar
narxlarining oshishini anglatadi, bu esa iste'molchilar xarajatlarini oshiradi.
o
Sarmoya qilmaslik:
Investorlar yuqori inflatsiya sharoitida ko'pincha ehtiyotkor
bo'lishadi. Bu, ularning investitsiya qarorlariga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin, chunki ular
narxlarning o'zgarishi va xarajatlarning oshishi tufayli yuqori risklarni ko'rishadi.
o
Foiz stavkalari:
Markaziy banklar yuqori inflatsiyani nazorat qilish uchun foiz
stavkalarini oshirishga qaror qilishlari mumkin. Bu esa qarz olish xarajatlarini oshiradi va
sarmoyalarni kamaytiradi.
3.
Bandlik
Ta'rif:
Bandlik — bu ishga joylashgan va ishga tayyor bo'lgan odamlarning ulushi. Bu
ko'rsatkich iqtisodiy barqarorlikni va iste'molchilar ishonchini ko'rsatadi.
Ta'siri:
o
Iste'molchi xarajatlari:
Bandlik darajasi yuqori bo'lsa, iste'molchilar ko'proq xarajat
qilishga tayyor bo'lishadi, bu esa iqtisodiy o'sishni rag'batlantiradi. Investorlar, bu holatda,
iste'molchilar sarf-xarajatlarining oshishini ko'rib, kompaniyalar foydasining oshishini
kutadilar.
o
Bozor ishonchi:
Yuqori bandlik darajasi investorlar orasida ishonchni oshiradi, bu esa
sarmoyalarni ko'paytiradi. Aksincha, ishsizlik darajasi oshganda, investorlar ehtiyotkorlik bilan
harakat qilishadi va ko'proq xavf tug'diruvchi sarmoyalardan qochadilar.
Geosiyosiy voqealar, jumladan, siyosiy beqarorlik, urushlar, savdo mojarolari va boshqa global
muammolar moliyaviy bozorlarning dinamikasiga katta ta'sir ko'rsatadi. Keling, bu ta'sirlarni
yanada kengroq tushuntirib beray:
1.
Siyosiy beqarorlik
Ta'rif:
Siyosiy beqarorlik mamlakatdagi siyosiy jarayonlarning noaniqligi va
hukumatning barqarorligi bilan bog'liq. Bu ichki siyosiy mojarolar, rahbarlik o'zgarishlari yoki
saylovlar kabi voqealarni o'z ichiga oladi.
Ta'siri:
o
Investorlar ishonchini pasaytiradi:
Siyosiy beqarorlik investorlar orasida xavotirni
oshiradi. Ular bunday sharoitlarda iqtisodiy faoliyat va investitsiya muhitining yomonlashishini
kutadilar.
o
Sarmoya chiqishi:
Investitsiya daromadlari va umuman moliyaviy sharoitlardan
qo'rqqan investorlar, ko'pincha, pullarini xavfsizroq bozorga, masalan, boshqa mamlakatlarga
yoki oltin kabi aktivlarga ko'chirishadi. Bu esa o'z navbatida, o'zgaruvchanlikni oshiradi.
2
.
Urushlar
Ta'rif:
Urushlar — bu davlatlar yoki guruhlar o'rtasida kuch ishlatish orqali yuzaga
keladigan konfliktlar.
Ta'siri:
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
122
o
Resurslar taqchilligi:
Urushlar iqtisodiy faoliyatni to'xtatadi, resurslar (masalan, neft,
gaz) taqchilligiga olib keladi va narxlarni oshiradi. Bu narx oshishi inflyatsiyani kuchaytirishi
mumkin.
o
Sanoat va infrastrukturaga zarba:
Urushlar, shuningdek, infrastrukturani vayron
qiladi, bu esa iqtisodiy tiklanishni qiyinlashtiradi. Investorlar bunday muammolarni ko'rib, o'z
investitsiyalarini qisqartirishadi.
3
.
Savdo mojarolari
Ta'rif:
Savdo mojarolari ikki yoki undan ortiq mamlakatlar o'rtasida savdo shartlari va
tariflar bo'yicha kelishmovchiliklar.
Ta'siri:
o
Savdo to'siqlari:
Savdo mojarolari yangi tariflar va kvotalar o'rnatilishi bilan bog'liq. Bu
esa eksport va import narxlarini oshirishi, iqtisodiy o'sishni sekinlashtirishi mumkin.
o
Bozor qiyinlashuvi:
Savdo mojarolari natijasida tashkilotlar o'z strategiyalarini
o'zgartirishga majbur bo'lishadi, bu esa bozorlar ustida noaniqlik yaratadi.
4. Geosiyosiy risklarni boshqarish
Investorlarning strategiyalari:
Investorlar geosiyosiy voqealarni tahlil qilib, risklarni
kamaytirish maqsadida diversifikatsiya va hedjlash kabi strategiyalarni qo'llaydilar. Masalan,
ular riskli aktivlardan qochish yoki himoyalovchi instrumentlardan foydalanishlari mumkin.
Bozor kayfiyati — bu investorlarning hissiy holati, xususan, bozorning umumiy yo'nalishi va
istiqboliga bo'lgan ishonch darajasini ifodalaydi. Investorlar hissiyotlari, masalan, qo'rquv,
ehtiyotkorlik, ishonch yoki umid, moliyaviy bozorlar dinamikasini belgilovchi muhim omil
hisoblanadi. Keling, bu mavzuni kengroq ko'rib chiqamiz:
1. Bozor kayfiyatining ta'rifi
Ta'rif:
Bozor kayfiyati investorlar tomonidan qabul qilingan hissiyotlar va qarorlardan
kelib chiqadigan umumiy ruhiyatdir. U bozorning qanchalik ishonchli yoki beqaror ekanligini
ko'rsatadi.
Tahlil:
Bozor kayfiyatini tahlil qilish uchun investorlar va treyderlarning xatti-
harakatlari, narxlarning o'zgarishi va savdo hajmi kuzatiladi. Masalan, agar investorlar ko'proq
xarid qilishga tayyor bo'lsa, bu bozor kayfiyatining ijobiyligini ko'rsatadi.
2. Investorlarning hissiyotlari
Qo'rquv:
Qo'rquv, asosan, iqtisodiy beqarorlik yoki negativ yangiliklar (masalan,
urushlar, siyosiy mojarolar) paytida kuchayadi. Investorlar qo'rqqanda, ular ko'pincha
aktivlarini sotishga intilishadi, bu esa narxlarning keskin pasayishiga olib kelishi mumkin.
Ehtiyotkorlik:
Investorlar ehtiyotkorlik bilan harakat qilganda, ular bozorga kirishda
yoki savdo qilishda ko'proq qattiq yondashadilar. Bu hissiyat ko'pincha noaniq iqtisodiy
vaziyatlarda yoki yuqori o'zgaruvchanlik paytida yuzaga keladi.
Ishonch:
Agar investorlar iqtisodiy holat va bozor istiqboliga ishonch hosil qilsa, ular
ko'proq sarmoya qilishga tayyor bo'ladilar. Bu bozorlarning o'sishiga va narxlarning oshishiga
olib keladi.
3. Tezkor savdolar
Ta'rif:
Tezkor savdolar — bu investorlarning tezda sotish yoki xarid qilish qarorlarini
qabul qilishidir. Bu holat ko'pincha bozor kayfiyatining o'zgarishi bilan bog'liq.
Ta'siri:
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
123
o
Narxlarning o'zgarishi:
Agar ko'p investorlar bir vaqtning o'zida sotish qarorini qabul
qilsa, bu narxlarning keskin pasayishiga olib kelishi mumkin. Aksincha, xarid qilish qarori ko'p
bo'lsa, narxlar oshadi.
o
Bozor o'zgaruvchanligi:
Tezkor savdolar bozorning o'zgaruvchanligini oshirishi
mumkin, chunki investorlarning tezkor qarorlari ko'pincha narxlarning beqarorligiga olib
keladi.
4. Bozor kayfiyatini boshqarish
Investorlar strategiyalari:
Investorlar bozor kayfiyatini tahlil qilib, o'z strategiyalarini
moslashtirishadi. Masalan, agar bozor kayfiyati ijobiy bo'lsa, investorlar ko'proq sarmoya
kiritish imkoniyatini ko'rishadi. Boshqa tomondan, agar bozor kayfiyati salbiy bo'lsa, ular
ehtiyotkorlik bilan harakat qilishga, diversifikatsiyalashga va risklarni boshqarishga intilishadi.
Foiz stavkalari iqtisodiy faoliyatda muhim rol o'ynaydi. Ular markaziy banklar tomonidan
belgilangan siyosat orqali boshqariladi va investorlar, iste'molchilar va korxonalar uchun qarz
olish xarajatlarini belgilaydi. Foiz stavkalaridagi o'zgarishlar iqtisodiyotda keng ko'lamli ta'sir
ko'rsatadi. Keling, bu jarayonni batafsil ko'rib chiqamiz.
1. Foiz stavkalarining ta'rifi
Ta'rif:
Foiz stavkasi — bu pul mablag'larini qarzga berish yoki olish jarayonida
to'lanadigan foizning foiz darajasidir. U ko'pincha yillik foiz koeffitsienti sifatida ifodalanadi.
Markaziy banklarning roli:
Markaziy banklar, masalan, Amerika Qo'shma Shtatlaridagi
Federal Rezerv yoki boshqa davlatlarning markaziy banklari, iqtisodiy o'sishni rag'batlantirish
yoki inflyatsiyani nazorat qilish maqsadida foiz stavkalarini o'zgartirishlari mumkin.
2. Foiz stavkasining oshishi
Ta'siri:
o
Qarz olish xarajatlari:
Foiz stavkasining oshishi investorlar va iste'molchilar uchun qarz
olish xarajatlarini oshiradi. Kreditlar, ipoteka va boshqa moliyaviy mahsulotlar narxi oshishi
natijasida odamlar qarz olishdan qochishlari mumkin. Bu esa iste'mol va investitsiyalarni
kamaytiradi.
o
Iste'molchilar xarajatlari:
Odatda, yuqori foiz stavkalari iste'molchilar xarajatlarini
kamaytiradi. Ular ko'proq tejashga intilishadi, chunki qarz olish qiyinlashadi va xarajatlar
oshadi. Natijada, iqtisodiyotda iste'mol talabining pasayishi kuzatiladi.
3. Bozorlar ustida ta'siri
Investitsiyalar:
Foiz stavkalari oshganda, korxonalar yangi investitsiyalarni amalga
oshirishdan ehtiyotkorlik bilan yondashadilar, chunki qarz olish xarajatlari oshadi. Bu esa yangi
loyihalar va kengayish imkoniyatlarini cheklaydi.
Aksiyalar bozori:
Yuqori foiz stavkalari aksiyalar narxlarini pasaytirishi mumkin.
Investorlar yuqori foizlar bilan ta'minlangan boshqa aktivlarga, masalan, obligatsiyalarga yoki
depozitlarga sarmoya kiritishga intilishadi. Bu aksiyalar bozoridan sarmoya chiqishiga olib
kelishi mumkin, natijada aksiyalar narxlari tushadi.
Valyuta bozori:
Foiz stavkalarining o'sishi mahalliy valyutani kuchaytirishi mumkin,
chunki xorijiy investorlar yuqori daromadlar uchun mahalliy aktivlarga sarmoya kiritishga
intilishadi. Bu esa eksportning qiyinlashishiga va iqtisodiy o'sishga salbiy ta'sir ko'rsatishi
mumkin.
4. Foiz stavkasining pasayishi
Ta'siri:
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
124
o
Qarz olish xarajatlarining kamayishi:
Foiz stavkasining pasayishi qarz olish
xarajatlarini kamaytiradi, bu esa investitsiya va iste'molni oshirishi mumkin. Investorlar va
iste'molchilar ko'proq xarid qilishga tayyor bo'lishadi, bu esa iqtisodiy o'sishni rag'batlantiradi.
Iste'mol va investitsiya:
Past foiz stavkalari ko'proq iste'mol va investitsiya olib kelishi
mumkin, bu esa iqtisodiy o'sishni kuchaytiradi va ish o'rinlarini yaratadi.
III. O'zgaruvchanlik ta'sirlari
1.
Investitsiya risklari
:
o
Yuqori o'zgaruvchanlik investorlar uchun risklarni oshiradi. Narxlarning keskin
o'zgarishi investitsiya strategiyalarini qayta ko'rib chiqishni talab qiladi.
2.
Bozor likvidligi
:
o
O'zgaruvchanlik aktivlarning bozorda qanday oson sotilishi yoki sotib olinishi
mumkinligiga ta'sir qiladi. Yuqori o'zgaruvchanlik likvidlikni oshirishi yoki pasaytirishi
mumkin.
3.
Portfel boshqaruvi
:
o
Investorlar o'z portfellarini diversifikatsiya qilish, hedjlash strategiyalaridan (hedjlash
strategiyalari — bu moliyaviy risklarni kamaytirish yoki boshqarish maqsadida qo'llaniladigan
usullar to'plami. Investorlar va treyderlar o'z portfellari yoki aktivlarining qiymati
o'zgarishidan kelib chiqadigan potentsial zararlarni himoya qilish uchun hedjlashni amalga
oshiradilar. Bu strategiyalar turli xil moliyaviy instrumentlar, masalan, opsionlar, futures
shartnomalari, va boshqa derivative vositalar orqali bajariladi.) foydalanish yoki boshqa
investitsiya usullariga o'tishga majbur bo'lishi mumkin. O'zgaruvchanlikning oshishi strategik
o'zgarishlarga olib keladi.
4.
Iqtisodiy ta'sirlar
:
o
Yuqori o'zgaruvchanlik iste'molchilar va bizneslar ishonchiga salbiy ta'sir ko'rsatishi
mumkin. Bu, o'z navbatida, xarid qilish va investitsiya qarorlariga ta'sir qiladi.
IV. Kelajakdagi o'zgarishlar
Moliyaviy bozorlar kelajakda yangi texnologiyalar va global o'zgarishlar ta'sirida o'zgarishni
davom ettiradi. Sun'iy intellekt va katta ma'lumotlarning rivojlanishi moliyaviy tahlil va qaror
qabul qilish jarayonlarini o'zgartiradi. Investorlar bu o'zgarishlarga tayyorgarlik ko'rishlari va
yangi strategiyalar ishlab chiqishlari zarur.
Xulosa
Moliyaviy bozorlarning o'zgaruvchanligi sabablari va ta'sirlari chuqur o'rganish talab
qiladi. Iqtisodiy, siyosiy va texnologik omillar bu o'zgarishlarga sabab bo'lishi mumkin.
Investorlar uchun o'zgaruvchanlikni tushunish va undan foyda olish strategiyalarini ishlab
chiqish muhimdir.
References:
1.
Mishkin, F. S. (2016).
The Economics of Money, Banking, and Financial Markets
. Pearson.
2.
Shiller, R. J. (2015).
Irrational Exuberance
. Princeton University Press.
3.
Bernanke, B. S., & Gertler, M. (2001).
Monetary Policy and Asset Price Volatility
. Federal
Reserve Bank of New York Economic Policy Review.
4.
Fama, E. F. (1970).
Efficient Capital Markets: A Review of Theory and Empirical Work
.
Journal of Finance
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
125
5.
Roubini, N., & Mihm, S. (2010).
Crisis Economics: A Crash Course in the Future of Finance
.
Penguin Press.
6.
OECD (2021).
Economic Outlook
. OECD Publishing.
