ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
15
ОЛИЙ ТАЪЛИМДА ШАХСИЙ ТАЪЛИМ ТРАЕКТОРИЯЛАРИНИ ЖОРИЙ
ЭТИШ ЗАРУРАТИ ВА ИҚТИСОДЧИ МУТАХАССИСЛАР ТАЙЁРЛАШДАГИ
ИННОВАЦИОН ЁНДАШУВЛАР
Нишонов Фарход Мусажонович
Тoшкeнт дaвлaт иқтисодиёт унивepcитeти
мустақил изланувчиси
https://doi.org/10.5281/zenodo.13893088
Аннотация:
Мақолада олий таълимда шахсий таълим траекторияларини жорий
этишнинг зарурати ва бу ёндашувнинг иқтисодчи мутахассислар тайёрлашдаги
аҳамияти таҳлил қилинади. Ҳозирги кунда таълим тизимидаги ислоҳотлар,
инновацион ёндашувлар ва рақобатбардош мутахассисларга бўлган талаблар таълим
жараёнини индивидуаллаштиришни тақозо этмоқда. Математика фанини иқтисодиёт
йўналишида ўқитишда талабаларнинг индивидуал хусусиятларини ҳисобга олиш,
таълим жараёнини шахсга йўналтирилган дастурлар асосида ташкил қилиш
масалалари кўриб чиқилади. Шунингдек, таълим дастурларининг мустақил равишда
лойиҳалаши ва талабаларнинг шахсий ривожланишлари учун индивидуал таълим
дастурларини яратиш механизмлари таҳлил қилинади.
Калит сўзлар:
инновацион таълим жараёнлари, шахсий таълим траекторияси,
индивидуал таълим дастури, иқтисодчи мутахассислар тайёрлаш, таълимни
индивидуаллаштириш, рақобатбардош мутахассислар, олий таълим, математика
ўқитиш.
Ҳозирги замон таълим тизимида инновацион жараёнларни жорий этиш
мутахассислар тайёрлашнинг асосий йўналишларидан бирига айланди. Айниқса,
иқтисодий
йўналишдаги
мутахассисларни
тайёрлашда
таълим
жараёнини
индивидуаллаштириш, талабаларнинг шахсий эҳтиёжлари ва қобилиятларини ҳисобга
олиш орқали уларнинг касбий ва шахсий ривожланишини таъминлаш муҳим аҳамият
касб этмоқда. Ўзбекистон Республикаси таълим тизимини модернизация қилишга
қаратилган қонун ва қарорлар индивидуал таълим траекторияларини ривожлантириш
учун имкониятлар яратади. Мазкур мақола шахсий таълим траекторияларини жорий
этиш зарурати ва унинг иқтисодчи мутахассислар тайёрлашдаги ўрнини таҳлил
қилади.
Таълимдаги инновацион жараёнлар бўлажак иқтисодчи мутахассисни тайёрлаш
тамойилларини ўзгартиришни ва нафақат касбий билим, кўникма ва малакаларни,
балки ҳаракатчанлик, мослашувчанлик, хушмуомалалик, мустақиллик, ташаббус
кўрсатиш, танлов қилиш ва масъул бўлиш каби фазилатларни шакллантиришни талаб
қилади.
Сўнгги йилларда Ўзбекистон Республикасининг таълим тизимини модернизация
қилишга қаратилган бир қанча муҳим қонунлар ва қарорлар қабул қилинди. Хусусан,
“Таълим тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни, Ўзбекистон Республикаси
Президентининг “Ўзбекистон Республикаси олий таълим тизимини 2030 йилгача
ривожлантириш концепциясини тасдиқлаш тўғрисида”ги Фармони, “Маъмурий
ислоҳотлар доирасида олий таълим, фан ва инновациялар соҳасида давлат
бошқарувини самарали ташкил қилиш чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарори,
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
16
Вазирлар Маҳкамасининг “Давлат олий таълим муассасалари, республикадаги
хорижий ва нодавлат олий таълим ташкилотлари талабаларини моддий ҳамда
ижтимоий
тўғрисида”ги қарори, “Олий таълим ташкилотларида масофавий таълим шаклини
жорий этиш чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарори қабул қилинди. Ушбу
ҳужжатларнинг қабул қилиниши мамлакатимизнинг замонавий таълим сиёсатини
шакллантиришда, таълим тизимини модернизация қилишда ва таълимнинг
ўзгарувчанлигини амалга ошириш механизмларида янги қадам бўлди. Ўз навбатида,
ўзгарувчан таълимни таълимни модернизация қилиш йўналишларидан бири, таълим
соҳасидаги ўзгаришларни амалга ошириш ва таълим мақсадларини талабанинг ноёб
шахсига ўтказиш воситаси сифатида кўриб чиқиш мумкин бўлади. Мазкур меъёрий-
ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишда ушбу диссертация
тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Иқтисодий олий таълимда шахсий таълим траекторияларини жорий қилиш
ҳаётий эҳтиёж эканлиги қуйидагиларда кўринади:
Биринчидан, ҳозирги кунда таълим тизимида, хусусан, олий таълим тизимида
амалга оширилаётган ислоҳотлар, фан ва техниканинг жадал ривожланиши
натижасида рақобатбардош мутахассисларга бўлган эҳтиёж юзага келмоқда.
Мутахассисларни тез, сифатли ва кўп миқдорда тайёрлаш учун мавжуд инновацион
таълим бериш усулларини қўллаш ёки янгиларини яратиш зарур. Бундан ташқари
олий таълим муассасаларининг, жумладан, нодавлат олий таълим муассасалари
сонининг ошиши, давлат олий таълим муассасаларига молиявий ва академик
мустақиллик берилиши натижасида улар ўртасида рақобат пайдо бўлмоқда. Рақобат
натижасида олий таълим муассасалари бўлажак иқтисодчи талабаларга қулай таълим
шароитларини таклиф этишлари зарур. Қулай ўқув шароитларидан бири бу –
индивидуал таълим траекторияси асосида таълим жараёнини ташкил этишдан иборат.
Иккинчидан, жамият ҳаётидаги ижтимоий, сиёсий ва иқтисодий ўзгаришларга
тезда муносабатини билдира олиш ва мослашиш қобилияти мутахассиснинг узлуксиз
таълим олиши натижасида юзага келади, бу эса, ўз навбатида катта ҳажмдаги мустақил
ўқув фаолиятини назарда тутувчи индивидуал таълим траекториясидан
фойдаланишни тақозо этади. Ушбу ёндашув талабага мустақил равишда ҳам, олий ўқув
юртининг таълим дастурлари доирасида ҳам билим олиш ва зарур кўникмаларни
ривожлантириш имконини беради.
Учинчидан, шахсий таълим траекторияси ҳозирги кундаги замонавий
таълимнинг эҳтиёжи ҳисобланади.
Замонавий шароитда ОТМда, хусусан, таълимнинг юқори даражасида
математикани ўқитишда талабаларнинг индивидуал таълим траекторияларини
лойиҳалашга етарлича эътибор берилмайди. Ушбу масалаларнинг назарий ва амалий
жиҳатдан ишлаб чиқилмаганлиги мактаб амалиётига салбий таъсир қилади,
математикани ўқитиш жараёнини бошқаришни қийинлаштиради.
Математикани
ўқитишда
талабаларнинг
қизиқишлари,
қобилиятлари,
мойилликлари, индивидуал ва шахсий хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда кўп
даражали, ўзгарувчан, шахсга йўналтирилган дастурларни, талабаларнинг индивидуал
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
17
таълим траекторияларини лойиҳалашга қаратилган назарий ёндашувлар ва
технологияларни ишлаб чиқиш керак.
Математикани ўқитиш мазмуни ва шаклларини услубий жиҳатдан асоссиз
танлаш, ўқув материалининг етарли даражада тузилмаслиги кўпинча амалга
оширилади, талабаларнинг индивидуал хусусиятлари, қобилиятлари ва қизиқишлари
етарли даражада ҳисобга олинмайди. Бу эса, ўз навбатида, кўпчилик талабаларнинг
математикани ўрганиши учун мотивацияси паст, рефлексив кўникмаларнинг
ривожланиш даражаси суст, хавотирнинг кучайишига олиб келади.
Бугунги кунга келиб, математикани иқтисодиёт йўналишидаги ОТМда ўқитиш
масалалари етарлича ўрганилмаган, шунинг учун ўзгарувчан таълим шароитида
таълимни индивидуаллаштириш жараёнларини ҳисобга олиш зарурати ортиб
бормоқда ва бу математика фанини ўқитиш мақсадларини янгилаш муҳим омил
ҳисобланади.
ОТМларда «Математика ўқитиш методикаси» ўқув модулида ўқитиш
натижаларини таҳлил қилиш шуни кўрсатдики, уни ўрганиш пайтида мавҳум
тушунчаларни идрок этиш ва ривожлантиришда жиддий қийинчиликлар юзага
келади, шунинг учун муҳим ҳолат – бу индивидуал хусусиятларни ҳисобга олишнинг
мумкин бўлган зарурлигини кўриб чиқиш саналади. Бу шахсга йўналтирилган ва
ўзгарувчан ёндашувларни аниқлаштиришни талаб қилади ва тадқиқотнинг
долзарблигини белгилайди.
Шу муносабат билан, олий таълим муассасаларининг ислоҳотлари талаб
қилинадиган фазилатларга эга бўлган шахсларни тарбиялаш ва ривожлантиришга
ёрдам берадиган ижтимоий институтни яратмоқда, шунингдек, ноаниқлик ва кўп
ўзгарувчан вазиятда муаммоларни ҳал қилишга ёрдам берадиган компетенциялар
шакллантирилмоқда. Иккинчиси турли хил сценарийларни, маълум бир муаммонинг
бир нечта мумкин бўлган ечимларини назарда тутади. Ижодкорликни ўргатиш ва
касбий фаолиятнинг ижодий услубини шакллантириш оммавий машғулотлар
давомида амалга оширилмайди. Шунинг учун олий таълим тизимида индивидуал
таълим муаммоси долзарб бўлиб қолмоқда.
Ўқув жараёнини индивидуаллаштириш у ёки бу ҳаракат турини танлаш, ўқув
жараёнига шахсий маъноларни киритиш, шунингдек, ўз таълим тартибини ва таълим
истиқболлари ҳақидаги тасаввурни шакллантириш имконияти туфайли таълим
ҳаракатларига маъно беради. Узлуксиз таълим шароитида талабаларнинг индивидуал
таълим траекторияларини лойиҳалаш ва амалга ошириш учун истиқболли
ҳаракатларни кўриш жуда муҳимдир.
Т.А.Жданконинг фикрича, “Индивидуал таълим траекторияси - бу ҳар бир
талабанинг таълимдаги шахсий салоҳиятини рўёбга чиқаришнинг шахсий йўли” деб
кўрсатади.
Н.А.Лабунская биринчи марта талабаларнинг психофизиологик хусусиятлари,
уларнинг эҳтиёжлари, қизиқишлари туфайли талабаларнинг индивидуал таълим
йўналишларининг қуйидаги турларга ажратган:
ўқув дастурини амалга оширишга қаратилган ўқув фаолиятининг индивидуал
таълим траекторияси;
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
18
ўқув фаолияти ва дарсдан ташқари фаолиятни ўз ичига олган комплекс
индивидуал таълим траекторияси;
талаба қобилиятини, индивидуал шахсий элементларини ривожлантиришга
қаратилган дарсдан ташқари фаолиятнинг индивидуал таълим траекторияси.
Ўқув жараёнини кенг маънода индивидуаллаштириш, Т.M.Ковалева нуқтаи
назаридан, “ҳар бир талабанинг ўз таълим мақсадлари ва вазифаларини, ўз таълим
траекториясини шакллантириш ҳуқуқи ва имкониятига эга бўлишини таъминлаш
усули” деб тушунилади. Индивидуал таълим траекториясини танлаш, қуриш ва амалга
ошириш талабага замонавий жамият томонидан талаб қилинадиган шахсий
фазилатларни ривожлантиришга имкон беради.
Педагогик ва психологик тадқиқотларга хос бўлган гуманитар билишнинг ўзига
хос хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда, биз педагогикадаги мавжуд нуқтаи
назарларни таҳлил қиламиз ва “индивидуал таълим траекторияси” (ИТТ)
тушунчасининг ўз талқинини тақдим этамиз. Бундан ташқари, биз учун ушбу асосий
концепциянинг унга яқин бўлганлар билан муносабатини аниқлаш муҳим, улар
орасида индивидуал таълим йўналиши (ИТЙ); индивидуал таълим дастури (ИТД);
индивидуал ривожланиш траекторияси (ИРТ); умумлаштирилган таълим йўналиши
(УТЙ) кабилар мавжуд.
T.M.Ковалева ўз асарларида иккита тушунчани таклиф қилади: “индивидуал
таълим дастури” ва “индивидуал таълим траекторияси”. У биринчисини қуйидагича
белгилайди: “индивидуал таълим дастури – бу талабанинг шахсий ва касбий
ривожланишига қаратилган, тьютор томонидан шахсий, таълим, касбий қизиқишлар,
эҳтиёжлар ва сўровлар асосида мустақил равишда ишлаб чиқилган ва амалга
ошириладиган таълим ва бошқа тадбирлар дастури”. Таъриф муаллифи тьюторни
“тьюторни қўллаб-қувватлаш шароитида индивидуал таълим дастурини ишлаб
чиқадиган ва амалга оширадиган талаба” деб атайди. Тьюторнинг роли “талабалар
учун индивидуал таълим дастурини ишлаб чиқиш (қуриш) ва амалга оширишга ҳамроҳ
бўлган ўқитувчи” сифатида ўқув жараёнини индивидуаллаштириш тамойили асосида
ишлайди.
Шундай қилиб, Т.M. Ковалева “индивидуал таълим дастури” тушунчаси талабага
ёрдам берадиган, аммо унга кейинги ривожланиш йўлини юкламайдиган ўқитувчи-
мураббийнинг тьютор кўмаги билан узвий боғлиқдир. Талабанинг ўқув жараёнининг
субъекти сифатида ўз имкониятлари ва интилишларидан келиб чиқадиган, ўз таълим
дастурини ишлаб чиқадиган роли таъкидланган. Тадқиқотчи, шунингдек, ушбу
концепция фақат унинг кўламини кенгайтирадиган таълим фаолияти соҳасига
тегишли бўлиши мумкинлигини таъкидлайди.
Шахсий таълим траекториясини жорий этиш иқтисодий олий таълимда
мутахассислар тайёрлашда муҳим омил ҳисобланади. Бу жараён талабаларнинг шахсий
қобилиятлари ва қизиқишларини ҳисобга олган ҳолда таълим беришни
такомиллаштиришга, уларнинг мустақил билим олиши ва касбий ривожланишига
ёрдам беради. Олий таълим муассасалари ўртасидаги рақобат ва тез ўзгарувчан
ижтимоий-иқтисодий шароитларда индивидуал таълим траекториясини жорий этиш
мутахассисларнинг рақобатбардошлигини оширишда катта аҳамиятга эга. Шунингдек,
индивидуал таълим дастурлари талабаларга шахсий ва касбий салоҳиятини рўёбга
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
19
чиқариш имкониятини беради, бу эса таълим сифатини янада юқори даражага
кўтаришга имкон яратади.
References:
1.
Ишмуҳaмедов Р . Тaрбиядa инновaцион технологиялaр.-Т.: Фaн, 2010.
2.
Абатурова, В.С. Математическое моделирование в обучении математике какс
редство формирования познавательной самостоятельности учащихся профильных
классов экономической направленности [Текст] /В.С. Абатурова // Автореферат
диссертации .... канд. пед. наук. — Ярославль, 2010. - 23 с.
3.
Аверкин, В.Н., Цирульников, А.М. Управление вариативными образовательными
системами [Текст] /В.Н. Аверкин, А.М. Цирульников И Великий Новгород: НРЦРО, 1999.
4.
Агаева, Л.Н., Мухина, Н.Б. Из опыта работы по организации профильного обучения
в общеобразовательной школе [Текст] / Л.Н. Агаева, Н.Б. Мухина // Материала
международной заочной научно-методической конференции «Инновационные
тенденции в системе высшего и среднего образования». Т. 1. - Саратов, 2008. — с. 205.
5.
Аглушевич, А.В. Профильное обучение в системе непрерывного образования
[Текст] /А.В. Аглушевич // Наука и образование: Материалы Всероссийск. науч.-практ.
конф. / КемГУ. — Кемерово, 2002.
6.
Александрова, Е.А. Педагогическое сопровождение старшеклассников в процессе
разработки и реализации индивидуальных образовательных траекторий [Текст] / Е.А.
Александрова // Дис. ... доктора пед. наук/ Е.А. Александрова. - Тюмень, 2006. — 375 с.
7.
Асмолов, А.Г. Психология XXI века и рождение вариативного образовательного
пространства России [Текст] /А.Г. Асмолов // Новое время — новая дидактика: Пед.
идеи Л.В. Занкова и школьная практика. Сборн. статей, посвящ. 100-летию со дня
рождения Л.В. Занкова — Москва, Самара: Корпорация «Федоров», 2001. - 264 с.
