ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
56
“MAQOMAT AL-HARIRIY ASARINING ARAB ADABIYOTIDA TUTGAN O’RNI
Oxunjanov Abdulhay Fozil o‘g‘li
Toshkent islom instituti “Qur’on ilmlari”
kafedrasi kabinet mudiri
https://doi.org/10.5281/zenodo.13888997
Kirish
Arab adabiyoti tarixida maqomat janri alohida o’rin tutadi. Bu janr, o’ziga xos
strukturasi, til va uslubiy xususiyatlari bilan ajralib turadi.
Maqomat al-Haririy
, Abu
Muhammad al-Haririy tomonidan yozilgan maqomot to’plamidir va bu asar arab
adabiyotining eng muhim namunalari hisoblanadi. Ushbu tezisda maqomat al-Haririyning
arab adabiyotidagi o’rni, uning adabiy ahamiyati, til va uslubi, shuningdek, uning adabiy
an’analari va ta’sirini tahlil qilish maqsad qilinadi.
Maqomat al-Hariri haqida umumiy ma’lumot
Maqomat al-Haririy Abu Muhammad al-Haririy (1054-1122) tomonidan yozilgan
maqomatlar to’plamidir. Bu asar, maqomot janrining eng yorqin misoli sifatida tanilgan.
Maqomat, arab adabiyotida ma’lum bir mavzuda hikoya va nutq san’atini ifodalovchi janrdir.
Maqomat al-Haririy ikki asosiy qahramon:
Abu Zayd al-Saruji
va uning do’stlari, g’oyalarini
rivojlantiradi va ularning sarguzashtlarini tasvirlaydi. Ushbu maqomatlar, o’z zamonidagi
ijtimoiy, siyosiy va madaniy holatlarni aks ettiradi.
Maqomat janrining xususiyatlari
Maqomat janrining asosiy xususiyatlaridan biri, qahramonlar o’rtasidagi nutq va
muhokamalardir. Maqomat al-Haririy qiziqarli dialoglar va hazil-mutoyibalar bilan boyitilgan.
Ushbu asar, tilning o’ziga xosligi va qiziqarli ko’rinishlari bilan ajralib turadi. Maqomatlar
ko’pincha zamonaviy masalalarga qiziqarli yondashuvlar bilan yozilgan bo’lib, o’z o’quvchilari
uchun ta’sirli va hayajonli tajriba taqdim etadi.
Muallif: Al-Hariri va “Maqomat al-Hariri” asari
Muallif haqida
Al-Haririy (Abu Muhammad al-Qosim ibn Ali al-Haririy) 1054 yilda Iroqning Basra
shahrida tug‘ilgan. U o‘z zamonining eng mashhur adiblaridan biri bo‘lib, asarlarini yozishda
arab tilining murakkabligi va boyligini a’lo darajada namoyish etgan. Al-Haririyning ta’limi va
adabiy faoliyati nafaqat adabiyot, balki iqtisodiy, siyosiy va ijtimoiy masalalarda ham o‘z
aksini topadi. Savdogar oilasidan kelgan Abu Muhammad al-Haririy, tijorat faoliyatida
muvaffaqiyat qozongan bo‘lib, bu uning asarlarida ijtimoiy va iqtisodiy mavzularni qiziqarli
tarzda yoritishiga yordam berdi.
Abu Muhammad al-Haririy o‘z zamonida ko‘plab mashhur olimlar va shoirlar bilan
muloqotda bo‘lgan. Uning asarlari, o‘z vaqtida ko‘plab adabiy an’analarni rivojlantirib, arab
adabiyotida yangi uslub va mazmunni kiritdi. Al-Haririyning maqomatlaridagi nozik til va
murakkab uslub, nafaqat o‘z zamonida, balki keyinchalik ham arab adabiyotining
rivojlanishida muhim rol o‘ynadi.
“Maqomat al-Hariri” asari
Umumiy ma”lumot
“Maqomat al-Hariri” — al-Hariri tomonidan yozilgan 50 maqomdan iborat asar bo‘lib,
arab adabiyotining eng muhim namunalari qatoriga kiradi. Har bir maqom o‘ziga xos voqea
yoki hikoyani o‘z ichiga oladi va qahramonlar, jumladan, Abu Zayd al-Saruji va uning
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
57
do‘stlarining sarguzashtlarini tasvirlaydi. Ushbu asar, o‘z zamonidagi ijtimoiy, siyosiy va
madaniy holatlarni aks ettirib, til va uslub jihatini boyitadi.
Tuzilishi
Maqomlar:
Asar 50 maqomdan iborat bo‘lib, har bir maqom ma’lum bir mavzuni
yoritadi. Har bir maqom alohida bir hikoya sifatida qahramonlar o‘rtasidagi dialoglar, hazil-
mutoyiba va qiziqarli voqealarni o‘z ichiga oladi.
Qahramonlar:
Asarning asosiy qahramoni Abu Zayd al-Saruji, shuningdek, uning
do‘stlari va boshqa xarakterlar. Qahramonlar o‘rtasidagi muloqot, maqomlar orqali o‘z
ifodasini topadi, ularning o‘zaro muhokamalari va tajribalari har bir maqomda yangi g‘oyalar
bilan tanishish imkoniyatini yaratadi.
Til va uslub:
Abu Muhammad al-Haririy asarida murakkab va boy arab tilidan
foydalanadi. U so‘z o‘yini, metafora, anjumanlar va riyozat uslublaridan samarali foydalanadi,
bu esa asarni adabiy va estetik jihatdan qiziqarli qiladi.
Mavzular:
“Maqomat al-Hariri” ijtimoiy masalalar, ta’lim, do‘stlik, sadoqat va
adolatsizlik kabi mavzularni o‘z ichiga oladi. Har bir maqomda ushbu mavzularni qiziqarli va
o‘rganishga arzigulik tarzda yoritadi.
Til va uslub
Maqomat al-Haririyning til va uslubi, arab adabiyotidagi eng nozik va murakkab
uslublardan biridir. Abu Muhammad al-Haririy arab tilining boyligini va uning estetik
imkoniyatlarini juda yaxshi bilgan. U o’z asarida murakkab sintaksis, so’z o’yinlari va
metaforalar kabi til vositalaridan foydalanadi. Ushbu uslubiy xususiyatlar, maqomatlarni
nafaqat adabiy, balki estetik jihatdan ham qiziqarli qiladi. Abu Muhammad al-Haririyning
maqomatlaridagi mazmun va forma o’rtasidagi uyg’unlik, asarning muvaffaqiyatli qabul
qilinishiga yordam beradi.
Maqomat al-Haririyning ijtimoiy va madaniy ta’siri
Maqomat al-Haririy o’z zamonidagi arab jamiyatining turli qatlamlari, madaniyati va urf-
odatlarini aks ettiradi. U ijtimoiy adolatsizlik, ta’lim, do’stlik va sadoqat kabi mavzularni o’z
ichiga oladi. Bu asar shuningdek, musulmon dunyosining tarixiy va madaniy muhitini
tushunishga yordam beradi. Maqomat al-Haririy arab adabiyotining rivojlanishida muhim rol
o’ynagan. Bu asar o’zidan keyingi yozuvchilarga va adabiy an’analarga katta ta’sir ko’rsatgan.
Maqomat al-Hariri va adabiy an’analar
Maqomat al-Haririy arab adabiyotidagi maqomat janrining rivojlanishiga muhim hissa
qo’shgan. Abu Muhammad Al-Haririy, maqomat an’analarini o’z asarida rivojlantirgan va
yangi yondashuvlar kiritgan. Ushbu asar, o’zidan keyingi maqomat yozuvchilariga ilhom
berib, maqomat janrining rivojlanishiga turtki bo’lgan. Maqomat al-Haririy arab adabiyotida
ma’naviyat, axloqiy qadriyatlar va adabiy estetikani yangi darajaga olib chiqqan.
Xulosa
“Maqomat al-Hariri” arab adabiyotida o’ziga xos va noyob o’rin tutadi. Abu Muhammad
al-Haririyning asarlari, arab tilining boyligini va adabiy imkoniyatlarini mukammal namoyish
etadi. Ushbu asar, arab adabiyotining rivojlanishida muhim ahamiyatga ega bo‘lib, hozirgi
kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. Maqomat al-Haririy nafaqat adabiy, balki madaniy
tarixda ham o‘z o‘rnini mustahkamlab kelmoqda. Abu Muhammad al-Haririyning asarlarini
o‘rganish, arab adabiyoti va madaniyatining tarixi haqida chuqur tush.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
58
References:
1.
Al-Hariri, Abu Muhammad al-Qasim ibn Ali. Maqamat al-Hariri. Tarjimon: Muhammad
Taqi al-Din al-Hilali. Birodarlar Noshir. 1998.
2.
Azzam, Ahmad. Arabic Literature: A Historical Overview. Oxford University Press, 2015.
3.
Ghaly, Aisha. The Genre of Maqamat: A Literary and Cultural Analysis. Journal of Arabic
Literature, 2010.
4.
Yasin, Ibrahim. The Development of Maqamat in Arabic Literature. Beirut: Dar al-Hikma,
2008.
5.
Shams, Fathia. Al-Hariri and His Influence on Arabic Literature. Arabic Literary Studies,
2017.
