ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
140
PSIXOLOGIK SALOMATLIK MUAMMOSINI XORIJ PSIXOLOGLARI
TADQIQOTLARIDA TADQIQ ETILISHI
U.B.Yusupxodjayeva
“Oila va gender” ilmiy-tadqiqot instituti tayanch doktoranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.13888676
Psixologik salomatlik bugungi kunda psixologiyadagi eng muhim tushunchalardan
biridir. Xorijiy va rus tadqiqotchilarning ilmiy izlanishlari mazkur masalaga bag‘ishlangan
bo‘lib, ular sirasiga A.Maslou, V.Frankl, V.A.Ananev, I.V.Dubrovina, O.V.Xuxlaeva, V.E.Paxalyan
va boshqalarning kiritishimiz mumkin. Ayniqsa, I.V.Dubrovinaning ilmiy izlanishlarida psixik
va psixologik salomatlik o‘rtasidagi farqni ko‘rsatadi.
Uning fikriga ko‘ra, “psixik salomatlik” individual psixik jarayonlar va mexanizmlarni
anglatadi. “Psixologik salomatlik” esa umuman shaxsga tegishli va inson ruhining eng yuqori
namoyon bo‘lishi bilan chambarchas bog‘liq [7]. “Psixologik salomatlik shaxsning ma’naviy
shakllanishini, uning ichki dunyosini to‘liqligi va boyligini mukammal va har tomonlama aqliy
rivojlanishni o‘z ichiga oladi” [4]. Shu bilan birga, I.V.Dubrovina ma’naviyatni shaxsning o‘ziga
xos emotsional-axloqiy holati, uning haqiqat, go‘zallik, ezgulik kabi umuminsoniy
qadriyatlarga yo‘naltirilganligi va hayotga tadbiq etilishi sifatida qaraydi.
I.V.Dubrovinaning fikriga ko‘ra, psixologik salomatlik:
-to‘liq psixik va shaxsning rivojlanishi natijasidagi ruhiy salomatlik;
-o‘sib borayotgan shaxsning o‘z aqliy va shaxsiy rivojlanish sifat xususiyatlarini bilishi;
-idrok etilgan psixik va shaxsiy xususiyatlar va sifatlarga munosabat;
-shaxsning gumanistik yo‘nalishi va paydo bo‘lgan dunyoqarashi [4].
A.Maslou aqliy va psixologik salomatlik tushunchalarini baham ko‘rmadi. O‘zining ilmiy
ishlarida u ikkita komponent haqida yozgan: insonlarning o‘z imkoniyatini to‘liq ro‘yobga
chiqarish istagi va insonparvarlik qadriyatlariga intilish [6]. V.Franklning aytishicha, inson
hayotining mazmunini topish va amalga oshirishga intilish inson hayotiyligi va psixologik
farovonligining kafolati sifatida qabul qilinishi kerak [10]. O.V.Xuxlaeva psixologik
salomatlikni ifodalash uchun “asosiy” so‘z sifatida “garmoniya” so‘zini tanlash kerak, deb
hisoblagan [11].
O.A.Bayakina bu konsepsiyani umuman shaxs bilan bog‘laydi va uni muzlatilgan
shakllanish emas, balki shaxsning o‘z mohiyatiga erishish va o‘zini o‘zi anglash yo‘nalishidagi
rivojlanish jarayoni pozitsiyasidan taqdim etadi [2]. V.M.Kruk bu tushunchani tor va keng
ma’noda ko‘rib chiqdi. Bir tomondan, hayotning ko‘p darajali sifati, uning asosiy xususiyati
aqliy rivojlanish, javob berish va muammoli vaziyatda yo‘naltirishning yetarliligi ekanligidan
dalolat beradi.
Boshqa tomondan, psixofizik holat va farovonlik, yo‘nalganlik va xulq-atvorning
rivojlanish darajasi va uning xususiyatlariga muvofiqligi, psixofizik charchoq, toliqish, mavjud
adaptiv-kompensatsion, hayotning muayyan vaziyatidagi psixikaning konstitutsiyaviy
imkoniyatlari bilan ifodalangan hayotning murakkab ko‘p darajali sifati [5]. V.A.Ananev
psixologik jihatdan sog‘lom shaxsning quyidagi xususiyatlarini aniqladi: somatik salomatlik;
o‘z-o‘zini nazorat qilishni rivojlantirish va inson hayotidagi turli vaziyatlarga mos keladigan
reaksiyalarni o‘zlashtirish; haqiqiy va ideal maqsadlarni, “Men” ning turli quyi tuzilmalari
o‘rtasidagi chegaralarni – hohlash orqali o‘zini va majburiy o‘zini farqlash qobiliyati; ijtimoiy
me’yorlar doirasida o‘z harakatlari va xulq-atvorlarini boshqarish qobiliyati [1].
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
141
V.I.Slobodchikov ta’rifida psixologik salomatlik aksiologik, instrumental va ehtiyoj-
motivatsion komponentlarni o‘z ichiga olgan tizim sifatida ifodalanadi [8]. B.S.Bratusning
ilmiy izlanishlarida psixologik salomatlik darajalari va mezonlari ko‘rsatilgan:
-boshqa shaxsni “inson” irqining cheksiz imkoniyatlarini ifodalovchi mavjudot sifatida idrok
etish;
-markazsizlashtirish, o‘zini o‘zi namoyon qilish va sevish qobiliyati, bu munosabatlarni
amalga oshirish usuli sifatida;
-hayotiy faoliyatning tabiati asosan ijodiydir;
-ijobiy erkinlik zarurati;
-irodani yorqin ifodalash va kelajakni mustaqil loyihalash qobiliyati;
-rejalashtirilgan narsa amalga oshishiga ishonish;
-o‘zi va boshqalar, o‘tmish va kelajak avlodlar oldidagi ichki javobgarlik;
-borliqning umumiy, oxirigacha ma’nosini topish istagi [3].
I.A.Tuxvatullina tomonidan psixologik salomatlik modelini umumlashtirish jarayonida
aksiologik, instrumental-texnologik, ehtiyoj-motivatsion, rivojlanish va ijtimoiy-madaniy
komponentlarni o‘z ichiga oladi [9]. Shaxsning psixologik sog‘lig‘ini tavsiflashda ko‘pchilik
mualliflar sog‘lig‘ining tiklashga ta’sir qiluvchi omillarni va sog‘lom shaxsning xususiyatlarini
o‘rganishni birinchi o‘ringa qo‘yadilar. Bu inson salomatligini baholashning umumiy
mezonlari sifatida ko‘rsatiladi. Nazariy tahlil natijasida biz psixologik salomatlikni ichki
jarayonlar, moslashish imkoniyatlari va atrof-muhit bilan o‘zaro ta’sir o‘rtasidagi uyg‘unlikka
asoslangan shaxsiy salomatlik deb belgiladik.
Quyidagilar psixologik salomatlikning asosiy belgilari sifatida aniqlandi:
-o‘zini o‘zi bilish istagi, “Men” qadriyati;
-refleksiyani o‘zlashtirish;
-ichki izchillik, uyg‘unlik;
-o‘zini o‘zi rivojlantirish zarurati;
-o‘zini namoyon qilish, shaxsiy salohiyatini, ijodkorligini amalga oshirish istagi;
-ijtimoiy me’yorlar doirasida o‘z xulq-atvorlari va xatti-harakatlarini boshqarish qobiliyati;
-boshqa insonni o‘zi uchun qadrli deb bilish;
-shaxsning atrofdagi ijtimoiy sharoitlar, mikro va makroijtimoiy muhit bilan qulay tashqi
muvozanati;
-samarali moslashish;
-og‘ir ruhiy kasallikning yo‘qligi;
-somatik salomatlik.
Psixologik salomatlik xususiyatlarini tizimlashtirish psixologik salomatlikning tarkibiy
qismlarini aniqlash imkonini berdi.
“Qadriyatlar” komponenti. Ushbu komponentda biz shaxsning o‘zini o‘zi anglash, o‘zini
o‘zi qadrlash, o‘zini o‘zi qabul qilish va hurmat qilish hissini shakllantirishni o‘z ichiga oladi.
O‘z faoliyatini ongli ravishda rejalashtirishni shakllantirish. O‘z-o‘zini rivojlantirish, ijodiy
o‘zini namoyon qilish va boshqalar.
“Munosabat” komponenti. Ushbu komponent jamiyat bilan munosabatlarni o‘rnatish,
boshqalarga foydali bo‘lish zarurati va shaxsning qadr-qimmatini shunday qabul qilishni o‘z
ichiga oladi. Mehribonlik, tushunish, hurmat, yordam berish istagi, insonlarning individual va
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
142
tipologik xususiyatlariga bag‘rikenglik kabi xarakter sifatlarini shakllantirishni nazarda tutadi.
Shuningdek, umuminsoniy qadriyatlarni shakllantirish va yetkazish bilan bog‘liq.
“Zahira” komponenti. Psixologik salomatlikning ushbu komponentiga biz psixika va
tananing ichki omillar va atrof-muhitdagi o‘zgarishlarga moslashish qobiliyatini o‘z ichiga
oladi. Shu bilan birga, zahiralar qadriyatlar va munosabatlarning shakllanishi uchun asos
bo‘lib, biz psixologik salomatlik haqida faqat uchta komponent shakllanganda so‘ng fikr
yuritishimiz mumkin.
Hozirgi vaqtda ko‘pgina o‘smirlar inson salomatligi tushunchasi va uning jihatlari,
belgilovchi omillar, shuningdek, sog‘lom turmush tarzining tarkibiy qismlari haqida noto‘g‘ri,
to‘liq tasavvurga ega emaslar. Sog‘lom avlodni voyaga yetkazish uchun bu qadriyatni
o‘smirlarga yetkazish, salomatlikka ijobiy munosabatni shakllantirish zarur. Ba’zi olimlar
o‘smirlarning sog‘lig‘iga bo‘lgan munosabatini o‘rganishni shaxs rivojlanishidagi muhim davr
sifatida o‘smirlik davrining xususiyatlari bilan bog‘liq bo‘lgan salomatlik psixologiyasining eng
dolzarb sohasi deb hisoblashadi.
References:
1.
Ананьев В. А. Введение в психологию здоровья. – СПб.: БПА., 1998. – 148 c.
2.
Баякина О. А. Соотношение понятий психического и психологического здоровья
личности // Изв. Самарского научного центра РАН. – 2009. – № 4-5 – С. 1195–1200.
3.
Братусь Б. С. К изучению смысловой сферы личности // Вестн. Московского ун-та.
Сер. 14. Психология. – № 2. – С. 46–56. Братусь Б. С. К проблеме человека в психологии //
Вопросы психологии. – 1997. – № 5. – С. 3–19.
4.
Дубровина И. В. Практическая психология в лабиринтах современного
образования. – М.: НОУ ВПО «МПСУ», 2014. – 464 с.
5.
Крук В. М. Психогигиена и психотерапия. – М., 1993. – 125 с.
6.
Маслоу А. Мотивация и личность. – СПб.: Евразия, 1999. – 365 с.
7.
Практическая психология образования / под ред. И. В. Дубровиной. – СПб.: ТС
«Сфера», 2004. – 592 с.
8.
Слободчиков В. И. Основы психологической антропологии. Психология развития
человека: Развитие субъективной реальности в онтогенезе: учеб. пособие для вузов. –
М.: Школьная пресса, 2000. – 432 с.
9.
Тухватуллина И. А. Анализ психологических программ, технологий, комплексов
занятий по проблеме сохранения и укрепления психологического здоровья
дошкольников // Науч. тр. – Иваново: Научный мир, 2008. – Т. 13, № 3. – С. 44–50.
10.
Франкл В. Воля к смыслу. – М.: Апрел Пресс: ЭКСМО-Пресс, 2000. – 368 с.
11.
Хухлаева О. В. Основы психологического консультирования и психологической
коррекции. – М.: Изд. сентр «Академия», 2008. – 103 с.
