ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
103
EKONOMIKALIQ ÓSIW FAKTORLARIN JETILISTIRIW ARQALI TURAQLI
RAWAJLANIWǴA ERISIW
Abdiramanov Ruslan Abdiramanovich
Qaraqalpaqstan Respublikası Investiciyalar,
sanaat hám sawda ministrligi bólim baslıǵı
https://doi.org/10.5281/zenodo.13864787
Annotaciya:
Maqalada ekonomikalıq ósiw túsiniginiń mánisi hám onıń túrleri,
ekonomikalıq ósiwge berilgen tariypler, ekonomikalıq ósiwge tásir etiwshi faktorlar haqqında
sóz etiledi.
Gilt sózler:
Ekonomikalıq ósiw, ekonomikalıq ósiw faktorları, infrastruktura,
diversifikatsiya, modernizaciya, turaqlı rawajlanıw.
Hár bir mámleket hám onıń alıp barıp atırǵan ekonomikalıq siyasatınıń tiykarǵı maqseti
adamlardıń turmıs dárejesin jaqsılaw, islep shıǵarıw infrastrukturalarınıń iskerligin jetilistiriw,
sonday-aq, ekonomikası bekkem bolǵan jámiyet qurıwdan ibarat. Turaqlı rawajlanıwǵa erisiw
mámleketten kúshli ekonomikalıq reformalardı ámelge asırıwdı, ekonomikada strukturalıq
ózgerislerdi ámelge asırıwdı, ekonomikanıń modernizaciya hám diversifikatsiya baǵdarların
keńeytiw hám sol sıyaqlı bir qatar shártlerdi talap etedi.
Xalıqtıń turmıs dárejesin asırıw, erkin hám párawan turmıstı qurıwda milliy
ekonomikanıń turaqlı ósiwin hám jámiyet aǵzalarınıń dáramatların úzliksiz asıp barıwın
támiyinlew oǵada úlken áhmiyetke iye. Ekonomikalıq ósiw arnawlı bir dáwir dawamında
mámlekette tovar hám islep shıǵarıw dárejesiniń unamlı ózgeriwi bolıp tabıladı. Basqasha etip
aytqanda, ekonomikalıq ósiw bul milliy ekonomikada arnawlı bir dáwir dawamında (ádetde bir
jıl ) ónimler islep shıǵarıw kóleminiń asıwı bolıp tabıladı. Mámleketimizde ekonomikalıq
ósiwge erisiw kepilligi retinde turaqlı ekonomikalıq ósiwge erisiw principlerı, nızamlar hám
alıp barılıp atırǵan sistemalı ilajlardı názerde tutıwımız múmkin.
Ekonomikalıq ósiw túsinigi keń qamrawlı bolǵanlıǵı sebepli kóplegen ilimpazlar oǵan
túrlishe tariypler hám anıqlamalar bergen. Shodmonov hám basqalar (2017) ózleriniń
“Ekonomika teoriyası” kitabında Gegeldiń tariypin tómendegishe keltirip ótken, yaǵnıy
“rawajlanıw arnawlı bir zat, waqıya, hádiyse hám processlerdiń málim tárepke, yaǵnıy
tómennen joqarıǵa, ápiwayılıqtan quramalılıqqa qaray baǵdarlanǵan háreketiniń bir kórinisi”.
Bunnan tısqarı Islomov hám Egamovlar (2005) ózleriniń “Ekonomikalıq táliymatlar
tariyxı” kitaplarında ekonomikanıń tiykarshıları bolǵan kóplegen ilimpazlardıń qarasların hám
pikirlerin berip ótken. Olardıń bul kitabında A.Smit, F.Kene, D.Rikardo hám sol sıyaqlı
ekonomistlerdiń teoriyaları, alıp barǵan izertlewleri keltirilgen. Mısal ushın A.Smit óz
dóretpelerinde tiykarǵı orınǵa mámlekettiń ekonomikalıq rawajlanıwın qóyadı. Buǵan erisiw
ushın hár qıylı teoriyalerdi islep shıǵadı.
Ekonomikalıq ósiw túsinigin analiz etıwde ekonomikalıq ósiw faktorların kórip shıǵıw
zárúr. Ekonomikalıq ósiw faktorları ekonomikalıq ósiw túrlerine qaray gruppalarǵa bólinedi.
Mısal ushın ekonomikalıq ósiwdiń ekstensiv hám intensiv faktorları óndiriste tikkeley
qatnasatuǵın resurslar, jumısshı kúshi, shiyki zat, ásbap-úskenelerdiń muǵdarı hám sapasına
qaray ajratıladı.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
104
Ekonomikalıq ósiwge tásir etiwshi faktorlardı shártli túrde eki gruppaǵa bóliwimiz
múmkin. Birinshi gruppa faktorları ekonomikanıń muǵdarlıq ósiw uqıbın belgilep beredi, olar
usınıs faktorları dep ta ataladı. Bul faktorlarǵa tómendegiler kiredi:
- tábiyiy resurslar muǵdarı hám sapası ;
- jumısshı kúshi resurslariniń muǵdarı hám sapası ;
- tiykarǵı kapital (tiykarǵı fondlar ) kólemi hám sapası ;
- texnologiyalar hám pán
- texnika rawajlanıwı.
Ekonomikalıq ósiwge bólistiriw faktorları da tásir kórsetedi. Islep shıǵarıw potencialınan
maqsetke muwapıq dárejede paydalanıw ushın resurslar ekonomikalıq processga tolıq
tartılǵan bolıwı menen birge olar nátiyjeli túrde qollanılıwı da zárúr. Resurslarınıń ósip
baratuǵın kóleminen real paydalanıw hám olardı kerekli ónimniń tolıq muǵdarın alatuǵın etip
bólistiriw de zárúrli esaplanadı. Ekonomikalıq ósiwge tásir etiwshi usınıs hám bólistiriw
faktorları óz-ara bir-biri menen baylanıslı hám bir-birin talap etedi. Mısalı, resurslarınıń
muǵdarı ósiwi hám sapası jaqsılanıwı, texnologiyalardıń jánede jetilistirilgenligi ekonomikalıq
ósiw ushın múmkinshilik jaratadı. Tolıq bántlik hám resursların nátiyjeli bólistiriw faktorları
da óz ornına iye bolıp, bul mashqalanı analiz qılıwda hám úyreniwde tiykarǵı itibar usınıs
faktorlarına qaratılıwı zárúr.
Ekonomikalıq ósiw 2 usıl menen anıqlanadı hám ólshenedi:
- birinshi usıl real JIÓ di bazis dáwirge salıstırǵanda ózgeriwi retinde anıqlanadı hám
mámlekettiń ulıwmaekonomikalıq múmkinshilikleri háreketin ańlatıw ushın qollanıladı.
- ekinshi usıl real JIÓ di bazis dáwirge salıstırǵanda xalıq jan basına ózgeriwi retinde anıqlanadı
hám mámleket social rawajlanıwı dárejesin hám háreketiniń sapa ózgerislerin ańlatıw ushın
qollanıladı.
Ekonomikalıq ósiwdiń ekonometrik modelleri sońǵı jıllarda rawajlanıp baratırǵanlıǵı
heshkimga sır emes. Ekonomikalıq ósiwdi analiz etıw processinde biz analiz qılıp atırǵan
izertlewimizdi tereńrek úyreniwimiz hám ol menen baylanıslı zárúr maǵlıwmatlarǵa ıye
bolıwımiz múmkin. Mısal ushın, ekonomikalıq ósiwdiń tiykarǵı kórsetkishi bolǵan JIÓ analizin
alıp qaraytuǵın bolsaq, bul kórsetkishtiń ósiwi ushın qaysı faktorlar tásir etiwin hám tásir
dárejeleriniń bir-birinen parıq etiwin, onıń keyingi dáwirlerdegi prognoz kórsetkishleri
haqqında maǵlıwmatlarǵa ıye bolıwımiz múmkin.
Makroekonomikada ekonomikalıq ósiwdi analiz etkende ekonomikalıq ósiwdi
támiyinleytuǵın hám oǵan tásir etiwshi faktorlar keńirek analiz etiliwi kerek, Sondaǵana oǵan
baylanıslı nátiyjelerdiń isenimlilik dárejesi joqarı boladı. Ekonomikalıq ósiwde shınjırlı hám de
bazis usıllarınan da paydalanıladı. Bul arqalı málim bir dáwirdi salıstırǵanda yamasa ótken
jıllarǵa salıstırǵanda ósiw yamasa azayıwınıń analizi ámelge asıriladı.
References:
1.
Berkinov.B.B., Mamatova F.X. “Makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlash yo‘llari”.Risola.
T.”TDIU”,2011.-60 b
2.
Шодиев Т.Ш. ва бошқалар. Эконометрика. –Т.: ТДИУ, 2007. -98 б
3.
Абдуллаев О.М., Ходиев Б.Ю., Ишназаров А.И. Эконометрика. Учебник. –Т.: Fan va
texnologiya. 2007. – 560 c
