ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
93
DIFFERENCES IN THE MUTUAL RELATIONS OF THE STATES OF THE REGION
IN THE EARLY PERIODS OF INDEPENDENCE
Bektemir Qudratov
O‘zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi qoshidagi
“Eng yangi tarix markazi” tayanch doktoranti
E-mail: qudratovbektemir12@gmail.com
Tel: 99-440 88 40
Jo‘rayev S.A.
Professor
https://doi.org/10.5281/zenodo.13860244
Abstract
This article helps to understand the relations between Central Asia and Uzbekistan. The
article discusses the specific aspects of the development of the Central Asian states in the
early periods of independence, the current and prospects of political, socio-economic
relations between them. This article analyzes the proportionality of geopolitical processes to
the interests of Central Asia, especially Uzbekistan. The article looks at the history of
independent Uzbekistan's relations with the Central Asian countries, as well as the modern
context, globalization and regional cooperation, and its problems.
Keywords:
Central Asia, geopolitics, economic, social, political, military, Samuel
Huntington, Shavkat Mirziyoyev, international organizations, trend, fiscal, banking, import,
export.
РАЗНООБРАЗИЕ ВО ВЗАИМООТНОШЕНИЯХ ГОСУДАРСТВ РЕГИОНА В
ПЕРВЫЕ ПЕРИОДЫ НЕЗАВИСИМОСТИ
Абстрактный
Эта статья помогает понять отношения между Центральной Азией и
Узбекистаном. В статье рассматриваются конкретные аспекты развития государств
Центральной Азии в первые периоды независимости, состояние и перспективы
политических, социально-экономических отношений между ними. В данной статье
анализируется соразмерность геополитических процессов интересам Центральной
Азии, особенно Узбекистана. В статье рассматривается история отношений
независимого Узбекистана со странами Центральной Азии, а также современный
контекст глобализации и регионального сотрудничества, их проблемы.
Ключевые слова:
Центральная Азия, геополитика, экономическая, социальная,
политическая, военная, Сэмюэл Хантингтон, Шавкат Мирзиёев, международные
организации, тренд, фискальная, банковская деятельность, импорт, экспорт.
MUSTAQILLIKNING DASTLABKI DAVRLARIDAGI MINTAQA
DAVLATLARINING O’ZARO MUNOSABATLARIDAGI XILMA-XILLIK
Annotatsiya
Ushbu maqola Markaziy Osiyo va O‘zbekiston munosabatlarini tushunishga yordam
beradi. Maqolada Markaziy Osiyo davlatlatlarining mustaqillikning dastlabki davrlarida
rivojlanishning o’ziga hos taraflari ular o‘rtasidagi siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
94
munosabatlarning buguni va istiqbollari haqida fikr yuritiladi. Ushbu maqolada geosiyosiy
jarayonlarning Markaziy Osiyo, xususan O‘zbekiston manfaatlariga mutanosibligi tahlil
qilingan. Maqolada mustaqil O‘zbekistonning Markaziy Osiyo davlatlari bilan munosabatlari
tarixiga nazar va zamonaviy kontekst, globalizatsiya va mintaqaviy hamkorlik, muammolari
havola etilgan.
Kalit so‘zlar:
Markaziy Osiyo, geosiyosat, iqtisodiy, ijtimoiy, siyosiy, harbiy, Samuel
Xantington, Shavkat Mirziyoyev, Xalqaro tashkilotlar, tendensiya, fiscal, bank, import, exsport.
Kirish.
30 yillik rivojlanishdan so‘ng, jahon siyosati va iqtisodiyotidagi ulkan
o‘zgarishlar fonida Markaziy Osiyo mamlakatlarida innovatsiyalar, o‘zgarishlar, rivojlanish va
modernizatsiyani qabul qilish istagi kuchli.
Markaziy Osiyoda bir-biridan juda farq qiluvchi beshta davlat mavjud. Davlat sifatida
uning xususiyatlarini imkoniyatlarini hisobga olgan holda umumiy ma'noda, xar xil
rivojlanishsh startini namoyish etishdi.
Umuman olganda Markaziy Osiyo katta o‘zgarishlar davrini boshidan kechirmoqda. Bu
Markaziy Osiyo mamlakatlari mustaqillikka erishgan 1991 yildan buyon eng katta umumiy
tendentsiya bo'lib, uning ichki siyosatida, mintaqaviy munosabatlarida va tashqi siyosatida
yaqqol namoyon bo'lmoqda.
1
Ichki siyosat sohasida oʻzgarishlar islohot bilan xarakterlanadi, buni Markaziy Osiyoning
ikki yirik davlati — aholisi eng koʻp boʻlgan Oʻzbekiston va hududi boʻyicha eng katta davlat
Qozogʻiston misolida koʻrish mumkin. Ikki davlatda 2016 va 2019 yillarda mos ravishda
prezidentlar almashdi va ikkinchi avlod rahbarlariga hokimyat tepasiga keldi. Bu esa har ikki
davlatda ichki islohotlar boshlanishiga olib keldi.
Markaziy Osiyo davlatlari ichida O‘zbekiston uslub jihatidan eng noyob hisoblanadi.
Mustaqillikka erishgach, milliy rivojlanish modelini tanladi. Prezident Islom Karimov bozorga
asoslangan iqtisodiy islohotlar o‘rniga ancha konservativ va eskicha yondashuvni tanladi va
natijada ma’lum bir davr mobaynida O‘zbekiston iqtisodiyotida ko‘tarilishlar bo‘ldi, lekin u
ham nisbatan sekin rivojlandi.
Mirziyoyev Shavkat Miromonovich prezident lavozimini egallagach, ichki va tashqi
siyosatda islohotlar va innovatsiyalarni olg‘a sura boshladilar. Birinchi besh yillikda davlatni
rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishini davlat va ijtimoiy rivojlanish; sud-huquq
islohoti; iqtisodiyotni liberallashtirish; ijtimoiy sohani rivojlantirish; oqilona va konstruktiv
diplomatiya belgilab berdilar va 2022-2026 yillarga mo‘ljallangan taraqqiyot strategiyasi
qabul qildilar.
2
O‘zbekistonning ichki va tashqi siyosati yangicha qiyofa kasb etdi.
Sarmoyalarni jalb qilish va iqtisodiyotni rivojlantirishga harakat qilmoqda; ijtimoiy
boshqaruvni takomillashtirish va jamiyatni jonlantirish; qo‘shni davlatlar bilan
munosabatlarni yaxshilash va to‘planib qolgan noroziliklarni bartaraf etish; Markaziy Osiyo
davlatlari bilan birlashish orqali mintaqaviy integratsiyani rivojlantirish; va har tomonlama
diplomatiya olib borish va boshqa barcha mamlakatlar bilan aloqalarni faol rivojlantirish
yo’lidan bordi.
1
Safoyev S -Markaziy Osiyodagi geosiyosat. - Toshkent-2005
2
Kun .uz
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
95
2019 yilda Nursulton Nazarboyev ijrochi rolini Qosim-Jomart Tokayevga topshirdi. U 29
yillik hokimiyat davrida katta yutuqlarga erishdi va Qozog‘istonga salmoqli hissa qo‘shdi,
biroq to'plangan muammolar ham ko'p edi. Yangi hukumat Qozog’isstonda misli ko’rilmagan
islohatlar davrini boshlab berdi.
Shubhasiz, o‘zaro strategik sheriklik va ittifoqchilikka asoslangan hamkorlikning yangi
davri prezidentimiz SH.Mirziyoyevning prezidentlik davri bilan bog‘liq bo‘lmoqda.
O‘zbekistonda 2016 yildan buyon amalga oshirilayotgan ochiq, amaliy va pragmatik tashqi
siyosati davlatlararo o‘zaro manfaatli aloqalar va munosobatlarni strategik sheriklik va
ittifoqchilikni yangi darajasiga olib chiqishga chiqish va rivojlantirish uchun yangi
imkoniyatlarni, mexanizmlarni, vositalarni ochdi.
3
Tadqiqot metodologiyasi (Research Methodology).
1990-yillarning boshida, uzoq
davom etgan yakkalanish davridan soʻng, sobiq Sovet Ittifoqining Markaziy Osiyo davlatlari —
Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Tojikiston, Turkmaniston va Oʻzbekiston bozor tizimiga erishish, oʻz
iqtisodlarini halqaro bozorga integratsiya qilishdek ogʻir sinovlarga duch keldi. O'shandan
beri barcha besh mamlakat o'z iqtisodiyotlarini markazsizlashtirish, xalqaro aloqalarni
kengaytirish, ishlab chiqarish va savdoni diversifikatsiya qilish va ko'paytirish yo'lida ko’plab
muvaffaqiyatga erishdi.
Islohotlar sur'ati va intensivligi Markaziy Osiyoning o'tish davrini boshdan
kechirayotgan beshta davlatida juda xilma-xil bo'lgan, bunga qisman tabiiy resurslar, iqtisodiy
tuzilmalar va ijtimoiy-madaniy omillardagi farqlar ta'sir ko'rsatgan.
O'tish davrining dastlabki yillari barcha beshta davlatda ishlab chiqarishning keskin
pasayishi va turmush darajasining pasayishi bilan kuzatilgan edi. Tarkibiy dislokatsiyalarning
o'sishga salbiy ta'siri narxlarni liberallashtirish va yirik byudjet taqchilligini monetizatsiya
qilish natijasida yuzaga kelgan yuqori inflyatsiya bilan kuchaydi. 1996-99 yillarda
inflyatsiyaning tez sur'atlar bilan qisqarishi va tizimli islohotlarning chuqurligi kuchli va
barqaror tiklanishni ta'minlashda muhim rol o'ynadi. Muvaffaqiyatli tuzatishlar ishonchni
oshirishga va to'g'ridan-to'g'ri xorijiy investitsiyalarni jalb qilishga yordam berdi. Bu esa
iqtisodiyotning tiklanishiga yordam berdi.
Sovet byudjetidan transfertlarning yo'qolishi, bankdan tashqari manbalar hisobidan
ichki moliyalashtirishning etishmasligi, quvurlar taqchilligi (ayniqsa, bu Turkmaniston uchun
muammo bo'lgan) tufayli savdo daromadlarining energiya shartlaridan to'liq foydalana
olmasligini hisobga olgan holda va Xalqaro kapital bozorlarida Markaziy Osiyoning oʻtish
davridagi mamlakatlarida barqarorlashtirish maqsadlariga erishish uchun yirik fiskal
tuzilmaviy islohotlarni amalga oshirishdan boshqa iloji yoʻq edi.
1993-95-yillarda oʻz milliy valyutalarini muomalaga kiritgandan soʻng (O’zbekiston
1994 2 iyul)
4
Markaziy Osiyoning oʻtish davri mamlakatlari inflyatsiyani toʻrt raqamdagi eng
yuqori koʻrsatkichlardan keskin pasaytirish boʻyicha saʼy-harakatlarni kuchaytirdilar. Ular
valyuta kursi va pulga asoslangan barqarorlashtirish dasturlari o'rtasida tanlov qilishlari
kerak edi. Valyuta kursini qo'yish uchun ikkita asosiy argument - notinch o'tish davrida pul
talabining beqarorligi va pulga asoslangan barqarorlashuv bilan valyuta kursining oshib
ketishi ehtimoli - haqiqiy edi, ammo bu mamlakatlar muvaffaqiyatli qo'shilish uchun zarur
3
Gazeta.uz
4
Lex.uz
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
96
bo'lgan shartlarga javob bera olmadilar ( cheklangan fiskal siyosat va keng xalqaro zaxiralar).
Bundan tashqari, exsport va import o’rtasidagi nomutanosiblik bilan haqiqiy zarbalarni
(masalan, savdo shoklarining keskin shartlari) qaytarishni iloji bo'lmaydi. Shu sababli, barcha
besh mamlakat dastlab valyuta kursining moslashuvchanligi cheklangan pulga asoslangan
barqarorlashtirish dasturlarini tanladi. Barqarorlashtirish yuki birinchi navbatda fiskal
tuzatish zimmasiga tushdi, bu esa xarajatlarni (ayniqsa, real ish haqi, subsidiyalar va kapital
xarajatlarni) qisqartirishni va davlat korxonalari uchun byudjet cheklovlarini kuchaytirishni
talab qildi. Qozog'iston va Qirg'iziston Respublikasi davlat korxonalarini erta qayta qurishga
e'tibor qaratdilar va yo'naltirilgan kreditlarni bekor qildilar, ammo qolgan uch mamlakat bu
sohada ancha sekinroq harakat qildi.
Barcha beshta davlat inflyatsiyani keskin pasaytirdi; valyutalar barqarorlashdi - ba'zilari
hatto real qiymatda ham qadrlandi; va parallel bozor to'lovlari kamaytirildi (yaqingacha
O'zbekiston va Turkmanistondan tashqari). Bu harakatlar turli tezlikda ayirboshlash
rejimlarini liberallashtirish bilan birga olib borildi, bunda tezroq islohotchilar yetakchilik
qildilar. Barqarorlashuv davom etar ekan, Qozog'iston o'z iqtisodiyotini kapital oqimining
o'sishining beqarorlashtiruvchi ta'siridan himoya qilishi kerak edi, bu esa fiskal
qat'iylashtirish, sterilizatsiya qilingan intervensiyalar va valyuta kursi o'rtasida tegishli
muvozanatni saqlashga olib keldi. Guruhning qolgan qismi esa hali bunday qiyinchiliklarga
duch kelmagan.
Tahlil va natijalar (Analysis and results).
1998 yil avgust oyida Rossiyada ro'y bergan
moliyaviy inqiroz Markaziy Osiyoning o'tish davridagi mamlakatlari uchun tashqi iqtisodiy
muhitni sezilarli darajada o'zgartirdi. Ularning eksportiga Rossiya talabi keskin kamaydi. Chet
ellik investorlar mintaqadagi xatarlarni qayta baholagani va valyuta kurslari bosim ostida
qolganligi sababli kapital oqimlari ham ta'sir ko'rsatdi. Beshta davlat ayirboshlash va savdoni
erkinlashtirishga qarshilik ko'rsatishga duch keldi. Turkmaniston va O‘zbekiston dastlab
valyuta nazoratini kuchaytirdi, qolgan uch davlat esa o‘z iqtisodlariga bosimni bartaraf etish
uchun moliyaviy cheklanishni valyuta bozoriga intervensiya bilan birlashtirdi. Shunga
qaramay, Qozog'iston, Qirg'iziston va Tojikiston valyutalari 1998 yil oxiri va 1999 yilga kelib
nominal ko'rinishda keskin qadrsizlandi. Inflyatsiya yana avj oldi. Ushbu voqealar ko'p yillik
qarz olishdan so'ng, past ichki jamg'arma stavkalarini qoplash va investitsiyalarni
barqarorlashtirish uchun tashqi qarz boshqaruvini kuchaytirish zarurligini ta'kidladi.
Mamlakatlar tashqi qarz olishga ehtiyotkorona yondashishni davom ettirishi kerak, hatto
xalqaro bozorlar ma’qullagan Qozog‘iston ham (ayniqsa, u yerda neft topilganidan beri) va
yaqinda XVF kreditini muddatidan oldin to‘lagan.
5
Tarkibiy islohotlar bilan bog'liq taraqqiyot aralashdi. Barcha beshta davlat narxlarni
liberallashtirishni nisbatan tez boshlashdi, garchi ularning har biri har xil sur'atda davom
etgan bo'lsa-da, birinchi navbatda ijtimoiy tartibsizliklarni oldini olish uchun vaqtinchalik
o'zgarishlar yuz berdi. Deyarli barcha holatlarda asosiy oziq-ovqat mahsulotlari, energiya,
jamoat transporti va kommunal xizmatlar uchun nazorat qilinadigan narxlar saqlanib qoldi.
Vazifaning kattaligi va hokimiyatning korxonalar tomonidan ishlab chiqarish va ijtimoiy
xizmatlar ko'rsatishni buzishni istamasligini hisobga olgan holda, davlat korxonalarini qayta
qurish ayniqsa qiyin bo'ldi. Qozog'iston va Qirg'iziston Respublikasida tarkibiy o'zgartirish
dasturlarini boshlash va zarur institutsional asoslarni yaratishda sezilarli yutuqlarga erishildi.
5
Geopolitika.uz
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
97
Barcha mamlakatlar o'zlarining davlat korxonalari tarmoqlarida katta ichki to'lov qarzlarini
boshdan kechirdilar, bu qisman an'anaviy moliya manbalaridan (ayniqsa, yo'naltirilgan
kreditlar) hali ham hukmron bo'lgan ushbu sektorga bosqichma-bosqich voz kechishini aks
ettirdi. Afsuski mustaqillikni dastlabki davrlarida o’zaro iqtisodiy savdo aloqalari yaxshi
rivojlanmadi garchi transport logistika jihatidan yaxshi bog’langan bo’lishiga qaramay chunki
bunga bir qancha omillar sabab bo’ldi.
- Dastlabki davrdagi noaniqliklar hokimyatni saqlab qolishga bo’lgan ishonchning pastligi
- O’zaro raqobatga kirishish
- Mamlakatda korrupsiya va mafiyaning mavjudligi va hokozo.
Xulosa va takliflar (Conclusion / Recommendations).
Xususiylashtirish ayniqsa qiyin bo'ldi, garchi tezroq islohotchilar kichik korxonalarni
xususiylashtirishning birinchi bosqichidan ancha o'tib, o'rta va yirik korxonalarni ommaviy
xususiylashtirishga o'tishdi. Qishloq xo'jaligini er ijarasi dasturlari orqali xususiylashtirish va
davlat buyurtmalarini bosqichma-bosqich bekor qilish uchun ham zamin yaratildi, garchi
qishloq xo'jaligi xizmatlarini xususiylashtirish ortda qoldi. Huquqiy va tartibga soluvchi
islohotlar esa asta-sekinlik bilan davom etdi.
Ozbekiston bozor iqtisodiyotiga o’tishning bosqichma bosqich o’tish yo’lini tanladi va
bu yaxshi tanlov deyish mumkin. Chunki bu ortiqcha tavakkaldan holi bo’lib mamlakatni turli
xil ichki va tashqi xurujlardan himoya qiladi.
References:
1.
Shavkat Mirziyoyev ishtirokida Termiz shahrida xalq deputatlari Surxondaryo viloyati
kengashi sessiyasida so’zlagan nutqidan: Xalq so‘zi gazetasi 14.03.23y
2.
Safoyev S -Markaziy Osiyodagi geosiyosat. - Toshkent-2005
3.
Jo‘rayev S-Xalqaro munosabatlar va xalqaro tashkilotlar.-Toshkent-2008
4.
M.Xayrullayev. O‘zbek diplomatiyasi tarixidan.-Toshkent-2003
5.
T.Tursunmuratov. Markaziy Osiyo mintaqaviy xavfsizlikni taminlashda ilmiy texnalogik
salohiyat omili. Toshkent-2016-yil
6.
X.T Odilqoriyev. Siyosatshunoslik. “O‘qituvchi” Toshkent 2008-yil
7.
M.Qirgizboyev. Siyosatshunoslik. “Yangi asr avlodi” Toshkent- 2013 yil
8.
R.Farmonov. O‘zbekiston geosiyosati. Toshkent – 2013.
