ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
49
NAVOIY VILOYATINING EKOLOGIK MUAMMOLARI TUFAYLI AHOLI
ORASIDA KO’P UCHRAYOTGAN KASALLIKLAR
Xujanova Munira Muhitdinovna
Navoiy Davlat Pedagogika Instituti
Magistratura talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.13846605
Annotatsiya:
Ushbu tezisda Navoiy viloyati ekologik muammolarni o`rganish hamda
viloyat hududida aholi orasida uchrayotgan turli kasalliklarning kelib chiqish sabablari va
ularni oldini olishda qilinayotgan tadbirlar haqida aytilgan.
Kalit so’zlar:
ekologik holati, sanoat, qishloq xo`jaligi va transport vositalari tabiatni
ifloslantiruvchi antropogen omillar, onkologik kasalliklar.
Atrof-muhitni ifloslovchi tabiiy omillarga antropogen ta’sir va asosan sanoat
korxonalari, avtomobil, havo, temir yo‘l transporti chiqindilari shuningdek, turli yoqilg`ilarni
ishlatilishi natijasida hosil bo‘ladigan zararli moddalarni ko‘rsatish mumkin. Hozirgi kunda
Navoiy shahrida atmosfera havosini turli ifloslanishlardan muhofaza qilish, havo tarkibidagi
zararli moddalar miqdorini kamaytirish, hech bo‘lmaganda hozirgi holatda saqlab qolish
chora tadbirlarini olib borish lozim. Havoning ifloslanishi ayniqsa geoekologik sharoitlarning
nihoyatda yomonlashuviga olib keladi. Ifloslangan atmosfera havosining atrof muhitga,
o‘simliklarga, insonning sog`ligiga va turmush tarziga salbiy ta’siri juda kattadir. Tadqiqotlar
shuni ko‘satadiki, atmosfera havosi ifloslangan hududlarda kasalliklar ko‘p uchraydi. Ekologik
muammolarni asosiy ko`rsatgichi sifatida atmosfera havosini, suv va suv havzalarini
ifloslanish darajasi, zararli moddalarni ruxsat etilgan me’yordan ortib ketishi, tuproq
erroziyasi sho`rlanishi kiradi.
Viloyatda atmosfera havosining ifloslanishi yuqori darajadaligi kuzatilmoqda. Ishlab
chiqarish texnologik jarayonida yiliga 650 ming tonna zaharli moddalar hosil bo`lib, shundan
95 % ushlab qolinadi va atmosferaga tashlanadigan zararli moddalar miqdori 55 ming
tonnani tashkil etadi.
Atmosfera havosi eng ifloslangan ko`plab sanoat korxonalari ichida atmosfera havosini
ifloslashda ”Navoiy azot”, ”Navoiy elektrokimyo”, ”Qizilqum sement” kabi korxonalarni hissasi
katta. Yuqoridagi sanoat korxonalari qurulgandan keyin XX asrning 70 - 80 yillaridan to
hozirgacha havoni ifloslovchi moddalar 50 turdan ortib ketdi. Navoiy shahrida har yili
o`rtacha sanoat korxonalaridan va transport vositalaridan 79,0 ming tonna chang va gazlar
atmosfera havosiga chiqariladi. Shundan 48 ming tonnasi sanoat korxonalariga, 31,0 ming
tonnasi avtotransport vositalariga to`g`ri keladi.
Shahar atmosferasini ifloslovchi asosiy manbalardan biri Navoiy azot kombinatidir.
Navoiy azot ishlab chiqarish birlashmasi 2010-yilda atmosferaga 7306 ming tonna zaharli
moddalarni chiqargan. Korxonadan atmosferaga chiqarilgan zaharli gazlar, aerozollar
birlashma atrofida joyning o`simlik va hayvonot dunyosiga salbiy ta’sir ko`rsatib kelmoqda.
Ozon qatlamining yemirilishiga va ultrabinafsha nurlarni to’g’ridan-to’g’ri yerga, o’simliklarga,
insonlarga tushishi natijasida ularga salbiy ta’sir etib kemoqda. Navoiy viloyati sog`liqni
saqlash muassasalaridagi kasallik varaqalarining ko`pchiligida onkologik kasalliklar tashkil
etib, asosan yuqori nafas olish yo`llari kasalliklariga chalinganlar ko`pchilikni tashkil etadi.
Undan tashqari bronxial astma, allergik rinit, teri toshma kasalliklari aholi orasida rivojlanib
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
50
ketgan. Turli og’ir metal, zararli gaz, radioaktivlik, nurlanish tufayli aholi sog’ligiga jiddiy
zarar yetmoqda. Aholi iqlimning issiqligi, havoning iflosligidan turli kasalliklarga
chalinmoqda. Bugungi kunda ham Navoiy azot ishlab chiqarish havoni ifloslovchi me’yor
hozirgi talablarga javob bermaydi.
Bunday korxonalar qatoriga Navoiy GRES ni ham kiritish mumkin. Masalan: 1997 yilda
atmosferaga 111,9 tonna zaharli moddalar atmosferaga chiqarilgan bo`lsa, hozirda bu
ko`rsatgich 50 tonnadan ko`proqni tashkil etadi. Navoiy issiqlik ekektrostansiyasida gaz
yoqishdan hosil bo`ladigan azot oksidlarni tozalash inshootlari qurilgan. Ammo shunga
qaramasdan ushbu moddalarning me’yordan yuqoriligi saqlanib qolinmoqda.Navoiy sement
zavodi shahardan ancha uzoqda lekin sement bilan birgalikda atmosferaga juda ko`p
miqdordagi turli xil kimyoviy chiqindilar chiqishiga sabab bo`ladi. Har yili atmosferaga
birgina sement zavodining o`zi 10000 tonnadan ortiqroq zararli moddalarni chiqaradi.
Xulosa qilib aytishimiz mumkinki, bunday zararli havodan nafas olayotgan aholi
qiynalmoqda. Zavodning chiqindilarini havoga chiqishini butunlay to’xtatish lozim. Yanada
takomillashgan boshqa mexanizmlarni jalb etish kerak. Daraxt va turli o’simliklar ko’plab
ekilsa, havoni tozalanishi ta’minlanadi.
References:
1.
www.ziyonet.uz
2.
www.mail.ru
3.
Rafiqov A.A. Tabiatda ekologik muvozanat. Toshkent, “Fan”, 1990
4.
Salimov X.V. Ekologiya. Toshkent 2001
5.
Muratovich, M. R., & Abdurahmonovich, Q. A. (2021). Children's and Girls' Community
Learning and Raising Their Children's Community. Academicia Globe, 2(10), 92-98.
6.
Shamsiddinova G.D. Gidroekologiya asoslari. Toshkent 2014
