ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
29
SUG'URTA KOMPANIYALARINING IQTISODIYOTDAGI PUL OQIMLARI
HARAKATIGA TA’SIRI
O’razaliyev Javlonbek O’rinboyevich
Bank-moliya akademiyasi tayanch doktoranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.13842347
Annotatsiya.
Sug'urta kompaniyalari o'zlarining biznes modellarini shaxs yoki biznes
nomidan hodisaning moliyaviy tavakkalchiligini o'z zimmalariga olish asosida quradilar.
Aksariyat sug'urta kompaniyalari daromadlarni ikki yo'l bilan ishlab chiqaradilar: sug'urta
qoplamasi evaziga mukofotlarni to'lash va keyin bu mukofotlarni foizlarni keltirib
chiqaradigan aktivlarga qayta investitsiya qilish. Mazkur tezisda shu haqida so’z boradi.
Kalit so’zlar:
sug’urta kompaniyasi, sug’urta polisi, mukofot puli, anderrayting, depozit
sertifikatlari, arbitraj, foyda marjasi, kapital rentabelligi
Annotation.
Insurance companies build their business model on assuming the financial
risk of an event on behalf of an individual or business. Most insurance companies generate
income in two ways: paying premiums in exchange for insurance coverage and then
reinvesting those premiums in interest-earning assets. This thesis is about this.
Key words:
insurance company, insurance policy, premium, underwriting, certificates
of deposit, arbitrage, profit margin, return on capital
Аннотация.
Страховые компании строят свою бизнес-модель, принимая на себя
финансовый риск события от имени физического или юридического лица.
Большинство страховых компаний получают доход двумя способами: выплачивают
премии в обмен на страховое покрытие, а затем реинвестируют эти премии в активы,
приносящие проценты. Данная диссертация об этом.
Ключевые слова:
страховая компания, страховой полис, премия, андеррайтинг,
депозитные сертификаты, арбитраж, размер прибыли, рентабельность капитала
Sug'urta kompaniyasi jismoniy shaxs yoki kompaniya nomidan qoplangan hodisaning
moliyaviy tavakkalchiligini o'z zimmasiga oladi. Sug'urta kompaniyasi sug'urta da'vosini
to'lash uchun qoplanadigan tavakkalchilik va shartlarni belgilab beruvchi polisni yozadi.
Buning evaziga sug'urtalovchi jismoniy yoki biznesga yillik yoki oylik mukofot undirish orqali
daromad oladi. Ko'pgina sug'urta kompaniyalari mukofotlarni foizli aktivlarga investitsiya
qiladi.
Sug'urta kompaniyalari uchun daromad modeli turli sug'urta turlari, jumladan, avtoulov,
sog'liqni saqlash va mulkni sug'urtalashda farq qilishi mumkin. Biroq, sug'urta sanoati odatda
o'z mijozlaridan moliyaviy tavakkalchilikni o'z zimmasiga oladi va uni qisman yoki to'liq
sug'urtalovchiga o'tkazadi. Sug'urtalovchi, agar da'vo arizasi berilgan bo'lsa, mijozga to'lash
shartlari va qoplanadigan hodisalarni ko'rsatuvchi polisni yozadi. Buning evaziga sug'urta
kompaniyasi mijoz tomonidan mukofot oladi.
Sug'urtalovchilar uchun asosiy vazifa voqea sodir bo'lish xavfini baholash va ushbu
xavfni o'z zimmasiga olganlik uchun tegishli mukofotni undirishdir. Aytaylik, sug'urta
kompaniyasi 100 000 dollarlik shartli to'lovga ega bo'lgan polisni taklif qiladi. Sug'urta
kompaniyasi sug'urta polisi qo'zg'atilishi va da'voni to'lash xavfini baholashi kerak. Shundan
kelib chiqib, sug'urtalovchi o'z zimmasiga olishga tayyor bo'lgan xavf darajasini va mijozdan
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
30
tavakkalchilikni o'z zimmasiga olganliklari uchun munosib darajada qoplash uchun
undiriladigan mukofot miqdorini aniqlashi kerak. Bunday tahlil anderrayting deb ataladi
1
.
Agar kompaniya o'z tavakkalchiligini samarali baholasa, u da'volarni to'lash uchun
sarflaganidan ko'ra mukofotlar bo'yicha ko'proq daromad keltirishi kerak. Biroq, agar
anderrayting guruhi xavf darajasini noto'g'ri hisoblasa, sug'urta kompaniyasi ba'zi
mijozlardan juda kam, boshqalari esa juda ko'p haq olishi mumkin. Agar sug'urtalovchi
ma'lum bir siyosatdagi xavf uchun juda kam mukofot to'lasa, da'vo arizasi topshirilsa,
kompaniya pul yo'qotishi mumkin. Aksincha, agar sug'urtalovchi xavfni haddan tashqari
oshirib, haddan tashqari yuqori mukofotni qoplasa, ular bo'lajak mijozlarni raqobatda
yo'qotishi mumkin.
Qaysidir ma'noda sug'urtalovchining haqiqiy mahsuloti sug'urta da'volaridir. Mijoz
da'vo arizasi bilan murojaat qilganda, kompaniya uni ko'rib chiqishi, to'g'riligini tekshirishi va
to'lovni topshirishi kerak. Bunday tekshirish soxta da'volarni filtrlashga yordam beradi va
kompaniyaga yo'qotish xavfini kamaytiradi.
Yuqorida aytib o'tilganidek, sug'urta kompaniyalari o'z mukofotlarining bir qismini
daromad olish uchun investitsiya qiladilar. Bozor foiz stavkalarining ko'tarilishi sug'urta
kompaniyalariga g'aznachilik obligatsiyalari, yuqori darajadagi korporativ obligatsiyalar,
yuqori daromadli jamg'arma hisobvaraqlari va depozit sertifikatlari (DS) kabi foizli
investitsiyalar bo'yicha yuqori daromad yoki rentabellik bilan ta'minlash orqali daromadni
oshirishi mumkin.
Aksincha, stavkalar pasayishi bilan investitsiya daromadlari ham oshadi. Past foizli
muhit sug'urtachilarni daromadlari prognoziga erishish uchun xavfli aktivlarga sarmoya
kiritishga olib kelishi mumkin. Aksincha, yuqori bozor foiz stavkalari sug'urtachilarga xavfli
aktivlarga sarmoya kiritmaslikka yordam beradi. Sug'urta kompaniyalari ko'pincha potentsial
to'lovlarni kutayotganda qo'shimcha foiz daromadlarini olish uchun xavfsiz, qisqa muddatli
investitsiyalarni qidiradilar.
Qayta sug’urtalash
Ko'pgina kompaniyalar singari, sug'urta kompaniyalari ham o'z mahsulotlari va
xizmatlarini samarali sotishga va ma'muriy va umumiy xarajatlarni minimallashtirishga
harakat qilishadi.
Ba'zi kompaniyalar xavfni kamaytirish uchun qayta sug'urtalash bilan shug'ullanadilar.
Qayta sug'urtalash - bu sug'urta kompaniyalari o'zlarini yuqori ta'sirlar tufayli ortiqcha
yo'qotishlardan himoya qilish uchun sotib oladigan sug'urta. Qayta sug'urtalash
sug'urtalovchilarga to'lov qobiliyatini saqlab qolishga va juda ko'p da'vo to'lovlari tufayli
defoltdan qochishga yordam beradi.
Regulyatorlar ma'lum hajm va turdagi sug'urta kompaniyalari uchun qayta sug'urta
qilishni buyuradilar. Masalan, sug'urta kompaniyasi, agar qayta sug'urta qilinmasa, faqat o'z
qiymatining 10% miqdorida sug'urta polisini chiqarishi kerak
2
.
Shunday qilib, qayta sug'urtalash sug'urta kompaniyalariga bozor ulushini yutishda
yanada tajovuzkor bo'lish imkonini beradi, chunki ular risklarni o'tkazishlari mumkin.
1
https://www.irmi.com/term/insurance-definitions/underwriting
International Risk Management Institute. "Underwriting”
2
https://delcode.delaware.gov/title18/c009/sc02/index.html
The Delaware Code Online. “Title 18 Insurance Code”
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
31
Bundan tashqari, qayta sug'urtalash sug'urta kompaniyalarining tabiiy tebranishlarini
yumshatadi, bu esa foyda va zararlarda sezilarli og'ishlarni ko'rishi mumkin.
Ko'pgina sug'urta kompaniyalari uchun bu arbitrajga o'xshaydi. Ular iste'molchilardan
sug'urta uchun yuqori tarif to'laydilar va arzonroq tariflarni olishadi, bu polislarni ommaviy
miqyosda qayta sug'urtalaydilar
3
.
Sug'urta kompaniyalarini baholash
Sug'urta kompaniyalarining moliyaviy ko'rsatkichlarini baholash ularning rentabelligi,
kutilayotgan o'sish, da'volarni to'lash va tavakkalchilik tahlilini o'z ichiga olishi mumkin.
Tahlilchilar ko'pincha kompaniyalarni baholash uchun sug'urtaga xos nisbatlardan
foydalangan holda moliyaviy koeffitsient tahlilini amalga oshiradilar.
Bundan tashqari, sug'urta kompaniyalarining sohaga xos xususiyatlari mavjud. Masalan,
ko'pgina sug'urta kompaniyalari ishlab chiqarish uskunalari kabi asosiy vositalarga sarmoya
kiritmaydi. Shunday qilib, kichik amortizatsiya va kapital xarajatlar qayd etiladi.
Investitsiya qilishdan oldin, siz uchun eng yaxshi investitsiya imkoniyatini aniqlash
uchun sug'urta kompaniyasining moliyaviy natijalarini tahlil qilishda yordam berish uchun
moliyaviy mutaxassis yoki broker bilan bog'laning.
Birlashtirilgan nisbat
Birlashtirilgan nisbat sug'urta kompaniyasining daromadlarini sug'urta mukofotlari,
to'langan da'volar va qilingan xarajatlarni solishtirish orqali o'lchaydi. Ba'zan, sug'urtachilar
to'langan da'volarni zarar deb hisoblaganligi sababli, koeffitsient to'langan da'volar o'rniga
etkazilgan zarar iborasini almashtiradi.
Birlashtirilgan nisbatni hisoblash formulasi:
(To'langan da'volar + Xarajatlar) ÷ Premiumlar
Masalan, sug'urtalovchida quyidagilar mavjud deylik:
To'langan da'volar: 10 000 000 000 so’m
Xarajatlar: 2 400 000 000 so’m
Premium daromad: 17 000 000 000 so’m
Birlashtirilgan nisbat 73% yoki (10 000 000 000 + 2 400 000 000) ÷ 17 000 000 000 ga
teng.
Ideal holda, sug'urtalovchi umumiy nisbatning 100% dan kam bo'lishini xohlaydi,
chunki bu to'langan da'volar va xarajatlar daromaddan kamroq ekanligini anglatadi.
Yuqoridagi misolda sug'urtalovchining xarajatlari va da'volari firma daromadining 736% ni
tashkil qiladi. Boshqacha qilib aytganda, ular da'vo va xarajatlarda to'laganidan ko'ra,
mukofotlardan ko'proq daromad olishdi.
Aksincha, 100% dan ortiq umumiy nisbat da'volar va xarajatlar bo'yicha naqd pul
tushumlari mukofotlardan tushgan daromaddan oshib ketishini anglatadi.
Kapital nisbati
Agar sug'urta kompaniyasi ochiq savdoga qo'yilgan bo'lsa, ya'ni uning aktsiyalari birjada
ro'yxatga olingan bo'lsa, narx-daromad (N/D) va narx-investitsiya (N/I) kabi kapital
ko'rsatkichlari foydali bo'lishi mumkin, ayniqsa koeffitsientlarni sanoatdagi boshqa
sug'urtachilar bilan solishtirganda.
3
Insurance Information Institute. "Reinsurance”
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
32
N/D nisbati kompaniyaning aktsiyalari narxini uning daromadlari yoki foydasiga
nisbatan o'lchaydi. Sug'urta kompaniyalari kutilayotgan o'sish, yuqori da'vo to'lovlari va past
xavf tufayli yuqori P/E ko'rsatishga moyildirlar. Haddan tashqari yuqori P / E narxning
daromadga nisbatan juda yuqori ekanligini anglatishi mumkin. Aksincha, pastroq P/E
sug'urtalovchining kam baholanganligini anglatishi mumkin.
Narxning balans qiymati sug'urtalovchining bozor qiymatini uning balans qiymatiga
nisbatan o'lchaydi, bunda balans qiymati kompaniyaning barcha aktivlari sotilgandan va
barcha majburiyatlar to'langanidan keyin sof qiymatini ifodalaydi. 1 dan past bo'lgan P/B
nisbati kompaniyaning kam baholanganligini ko'rsatadi. Sug'urta kompaniyalari kutilayotgan
daromadlarning o'sishi, past xavf darajasi, yuqori da'vo to'lovlari va o'z kapitalining yuqori
rentabelligi (ROE) tufayli yuqori P / B nisbatlariga ega.
Sug'urta kompaniyalari qanday foyda oladi?
Sug'urta kompaniyalari o'z mijozlaridan sug'urta polislarini sotib olganliklari uchun
badal to'lash orqali daromad oladilar. Biroq, sug'urtachilar, shuningdek, olingan mukofotlarni
turli mahsulotlarga, jumladan, korporativ obligatsiyalarga investitsiya qilish orqali daromad
oladilar.
2024 yilning 19 sentyabr sanasida “Kursiv Uzbekistan” internet nashri Oʻzbekistondagi
sugʻurta kompaniyalarining reytingini taqdim etdi
4
. Mazkur reyting mamlakatdagi umumiy va
hayot sugʻurtasi sohalarida faoliyat yurituvchi kompaniyalarining 2023-yil uchun
moʻljallangan moliyaviy holati, koʻrsatkichlari va oʻsish suratlarini oʻzida aks ettiradi.
2023-yil yakuniga koʻra, Oʻzbekistonda
38 ta sugʻurta tashkiloti mavjud boʻlib,
ulardan 31 tasi umumiy sugʻurta sohasida,
yettitasi
esa
hayot
sugʻurtasiga
ixtisoslashgan. Taqqoslash uchun 2023-yilga
nisbatan hozirgi kunda kompaniyalar soni
uchtaga kamaygan. Biroq kapital o’sib
bormoqda.
Sugʻurtalovchilarning umumiy ustav
kapitali 22 foizga oshib, 2,3 trln soʻmni
tashkil etdi. Bir yil avval esa 18,5 foizga
oshgan edi.
1-rasm
5
. O’zbekiston Respublikasi
sug’urta
tashkilotlarining
umumiy
investitsiyalari
Soʻnggi toʻrt yil ichida koʻrsatkichning
oʻsishi Prezidentning «Respublika sugʻurta bozorini isloh qilish va jadal rivojlantirishni
taʼminlash chora-tadbirlari toʻgʻrisida
6
»gi qarorida nazarda tutilgan ustav kapitalining eng
kam miqdori bosqichma-bosqich oshirilayotgani natijasidandir.
4
5
https://napp.uz/oz/search?_token=e9J9N0PwAU6DF25nsqJntRtrcGHqOL3BCJ8YuPGK&search=sug%27urta
6
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
33
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, sug'urta kompaniyasi jismoniy shaxs yoki
kompaniya nomidan qoplangan hodisaning moliyaviy tavakkalchiligini o'z zimmasiga oladi.
Sug'urta kompaniyasi sug'urta da'vosini to'lash uchun qoplanadigan tavakkalchilik va
shartlarni belgilab beruvchi polisni yozadi. Buning evaziga sug'urtalovchi jismoniy yoki
korxonadan yillik yoki oylik mukofot oladi. Yig'ilgan mukofotlardan pul ishlashdan tashqari,
ba'zi sug'urtachilar mukofotlarni foizli investitsiyalarga birlashtiradi. Biroq, Sug'urta sektori
bo'yicha
moliyaviy
ko'rsatkichlarni
solishtirganda,
tahlilchilar
qo'shimcha
murakkablashtiruvchi omillar bilan shug'ullanishlari kerak. Sug'urta kompaniyalari
kelajakdagi da'vo xarajatlari uchun taxminiy zaxiralar yaratadilar. Agar sug'urtalovchi bunday
zaxiralarni baholashda juda konservativ yoki juda tajovuzkor bo'lsa, moliyaviy prognozlar va
nisbatlar noto'g'ri bo'lishi mumkin.
Diversifikasiya darajasi sug'urta sektori bo'ylab solishtirishga ham to'sqinlik qiladi.
Sug'urtalovchilar hayot, mulk va baxtsiz hodisalar sug'urtasi kabi bir yoki bir nechta alohida
sug'urta biznesida ishtirok etishlari odatiy holdir. Diversifikatsiya darajasiga qarab, sug'urta
kompaniyalari turli xil risklar va daromadlarga duch keladilar, bu esa bir sug'urtalovchining
moliyaviy ko'rsatkichlarini boshqasi bilan solishtirishni qiyinlashtiradi.
References:
1.
O’zbekiston Respublikasining 2021 yil 23 noyabrdagi “Sug‘urta faoliyati to‘g‘risida”gi
O‘RQ-730-sonli Qonuni
2.
O’zR Prezidentning 2019 yil 2-avgustdagi «Respublika sugʻurta bozorini isloh qilish va
jadal rivojlantirishni taʼminlash chora-tadbirlari toʻgʻrisida»gi PQ-4412-sonli qarori
3.
“Sug’urta nazariyasi va amaliyoti” G.Jumayeva, R.Djalilov, R.Rashidov, Toshkent -2019
4.
https://www.irmi.com/term/insurance-definitions/underwriting
5.
https://delcode.delaware.gov/title18/c009/sc02/index.html
https://www.iii.org/publications/insurance-handbook/regulatory-and-financial-
environment/background-on-reinsurance
https://uz.kursiv.media/uz/2024-09-19/kursiv-reytingi-ozbekistondagi-eng-yirik-
samarali-va-tez-rivojlanayotgan-sugurta-kompaniyalari/
https://napp.uz/oz/search?_token=e9J9N0PwAU6DF25nsqJntRtrcGHqOL3BCJ8YuPGK&
9.
