ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
24
MAKTABGACHA TA’LIM TASHKILOTLARIDA IJTIMOIY- PSIXOLOGIK
MUHITNI SHAKLLANTIRISH OMILLARI
Farmonova Gulbaxor Xushbakovna
Surxondaryo viloyati Jarqo‘g‘on tumani
15-DMTT direktori
https://doi.org/10.5281/zenodo.13842328
Annotasiya:
ushbu maqolada maktabgacha ta’lim tashkilotlari jamoasida psixologik
iqlim shakllanishining ijtimoiy-psixologik iqlim tabiatini belgilovchi omillar haqida ma’lumot
berilgan.
Kalit so`zlar:
maktabgacha ta’lim tashkiloti, psixologik muhit, jamoa, hissiy va
psixologik holatlar, birgalikdagi faoliyat, boshqaruv faoliyati, ijtimoiy-psixologik iqlim
tabiatini belgilovchi omillar.
Аннотация:
в данной статье представлена информация о факторах,
определяющих характер социально-психологического климата формирования
психологического климата в обществе дошкольных образовательных организаций.
Ключевые слова:
организация дошкольного образования, психологическая
среда,
коллектив,
эмоционально-психологические
состояния,
совместная
деятельность, управленческая деятельность, факторы, определяющие характер
социально-психологического климата.
Abstract:
this article provides information on the factors that determine the nature of
the socio-psychological climate of the formation of the psychological climate in the society of
preschool educational organizations.
Keywords:
organization of preschool education, psychological environment, team,
emotional and psychological states, joint activities, management activities, factors that
determine the nature of the socio-psychological climate.
Kirish.
Respublikаmizdа Yаngi O‘zbekistonning Tаrаqqiyot strаtegiyаsidа:
“Mаktаbgаchа tа’lim tizimidа tа’lim sifаtini yаngi bosqichgа olib chiqish, mаktаbgаchа tа’lim
tаshkilotlаri xodimlаrining professionаl tаyyorgаrligi vа mаhorаtini oshirib borishning
tаkomillаshtirilgаn tizimini joriy etish vа 2022–2026 yillаrdа 160 mingdаn ziyod pedаgog
kаdrlаrning mаlаkаsini oshirish hаmdа mаktаbgаchа tа’lim-tаrbiyа jаrаyonlаrini ilmiy
аsoslаngаn yondаshuvlаr аsosidа tаkomillаshtirish”ning ustivor mаqsаdlаri belgilаb berilgаn.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida jamiyatning fuqarolik vazifalarini bajarishga yaxshi
tayyor bo‘lgan pedagoglar tarkibini shakllantirish va rivojlantirish bo‘yicha olib boriladigan
ishlar rasmiy sheriklar guruhini shakllantirish asosida tashkil etilishi muhimdir.Bu jarayonda
jamoada psixologik muhitni shakllantirish samaradorlik omili hisoblanadi.
Psixologik muhit –jamoa a’zolarini hissiy va psixologik holatlari tizimi bo‘lgan,
birgalikdagi faoliyat va aloqa jarayonida uning a’zolari o‘rtasidagi munosabatlarning
xususiyatini aks ettirishiga aytiladi.
Psixologik muhit jamoani boshqaruv faoliyatida ijtimoiy masalalarini yechish va ularni
amalga oshirish uchun zarur hisoblanadi.
Pedagoglar tarkibini shakllantirish davri ham o‘zgacha xodimlar o‘rtasidagi murakkab
munosabatlar va psixologik aloqalar, jamoada birdamlik yo‘qligi bilan ajralib turadi. Shuning
uchun MTT rahbariyatining birinchi harakatlari pedagoglarning mafkuraviy (intellektual),
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
25
intellektual, tashkiliy, ixtiyoriy - umuman psixologik birligini ta’minlashga yo‘naltirilishi
kerak, bu bizga turli xil, dastlab tan olinmagan odamlarni jamoaga aylantiradigan
munosabatlar, o‘zaro ta’sir va o‘zaro munosabatlarni o‘rnatishga imkon beradi.
Jamoani ijtimoiy-psixologik muhiti - guruhning eng ajralmas psixologik
xarakteristikasidir, bu guruhning birgalikdagi hamkorlikdagi faoliyati bilan bevosita bog‘liq
bo‘lgan alohida ob’ektlarni (hodisalarni, jarayonlarni) aks ettirishning o‘ziga xos xususiyatlari
bilan bog‘liq ijtimoiy jarayondir.
Mavzuga oid adabiyotlarning tahlili (Literature review)
. Jamoa (lotincha kollektiv -
jamoaviy) - umumiy maqsad va vazifalar bilan birlashgan, ijtimoiy qimmatli birgalikdagi
faoliyat jarayonida yuqori rivojlanish darajasiga erishgan odamlar guruhi. So‘nggi yillarda
«jamoa» so‘zi tez-tez «jamoa» so‘zi bilan almashtirildi. Jamoada shaxslararo
munosabatlarning o‘ziga xos turi shakllangan bo‘lib, u qadriyatga yo‘naltirilgan birlik va
shaxsning o‘zini o‘zi belgilashi kabi yuqori birlik bilan tavsiflanadi. Kollektiv o‘zini o‘zi
belgilash - bu jamoaning birinchi hodisasi bo‘lib, bu integratsiyani ta’minlaydi. Bu jamoadagi
shaxslararo munosabatlarning o‘ziga xos sifati bo‘lib xizmat qiladi, bu shaxsning jamoa
bosimiga asosiy reaktsiyasi. Kollektivlar bir-biridan nafaqat son jihatidan, balki psixologik
jihatdan ham farqlanadi va bu farqlar ularning ishtirokchilarining ichki iqlimi, holati va
birlashish darajasining tabiatida namoyon bo‘ladi. E. S. Kuzminning fikriga ko‘ra, «psixologik
iqlim tushunchasi odamlar o‘rtasidagi munosabatlarning tabiatini, jamoat kayfiyatining
ohangini, boshqaruv darajasini, ma’lum bir jamoada mehnat va dam olish sharoitlari va
xususiyatlarini aks ettiradi».
V. M. Shepel birinchilardan bo‘lib ijtimoiy-psixologik iqlim kontseptsiyasining
mazmunini «jamoa a’zolarining yaqinligi, hamdardligi, xarakterlari, qiziqishlari va qiziqishlari
mos kelishi asosida yuzaga keladigan psixologik aloqalarining hissiy rangi sifatida ochishga
harakat qildi. moyilliklar”. R. X. Shakurov “Psixologik iqlim” tushunchasini ikki tomondan
ko‘rib chiqadi: psixologik, u hissiy, irodaviy, Guruhning yaxlitligini saqlash va odamlarning
mustaqil birlashmasi sifatida ishlashi uchun muhim bo‘lgan guruh psixologiyasining integral
xususiyatlarida namoyon bo‘ladigan ijtimoiy-psixologik va intellektual holatlari va
xususiyatlari. B. F. Lomov psixologik iqlim kontseptsiyasiga «shaxslararo munosabatlar tizimi,
psixologik xususiyatga ega (simpatiya, antipatiya, do‘stlik); odamlar o‘rtasidagi o‘zaro
ta’sirning psixologik mexanizmlari (taqlid, empatiya, yordam); o‘zaro talablar tizimi, umumiy
kayfiyat, umumiy ish uslubi, jamoaning intellektual, hissiy va irodaviy birligi». Mehnat
jamoasining ijtimoiy-psixologik iqlimi - bu uning a’zolarining umuman jamoaga bo‘lgan
munosabatlarining ijtimoiy jihatdan shartli, nisbatan barqaror tizimi. Ijtimoiy-psixologik iqlim
har doim shaxslararo munosabatlarga asoslanadi va shuning uchun ularning holatining
ko‘rsatkichidir.
Tahlil va natijalar (Analysis and results)
.Jamoa yoki guruhning psixologik iqlimi
quyidagilarni anglatadi:
– Bir guruh xodimlarning ijtimoiy-psixologik sifatlarining keng qamrovli portreti;
- Psixologik munosabat;
– A’zolar o‘rtasidagi munosabatlarning ustunligi;
– Vaziyatni umumiy baholash xususiyatlari.
Jamoaning psixologik iqlimi uning individual a’zolarining psixologik holatiga qarab
o‘zgarishi mumkin. Har bir inson o‘zi a’zo bo‘lgan jamoa tarkibiga kiradi va uning psixologik
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
26
iqlimiga bevosita ta’sir qiladi. Jamoadagi ijobiy psixologik iqlimning muhim omillaridan biri
bu uning hamjihatligidir. O‘z navbatida, jamoaning hamjihatligi jamoadagi shaxslararo
munosabatlarning xususiyatlarini, qiymat yo‘nalishlarining birligini, birgalikdagi faoliyat
doirasidagi maqsad va faoliyat motivlarining birligini ochib beruvchi tushunchadir. Ish
paytida va undan keyin do‘stona aloqalar, hamkorlik va o‘zaro yordam yaxshi ijtimoiy-
psixologik muhitni shakllantiradi.
Jamoa qanchalik birlashgan bo‘lsa, umumiy maqsadga intilish bilan qo‘llab-
quvvatlanadigan uning psixologik iqlimi shunchalik barqaror bo‘ladi. Jamoa hamjihatligining
asosiy ko‘rsatkichlari - bu qiymatga yo‘naltirilgan birlik, ya’ni uning barcha a’zolarining
biznesda ham, axloqiy va madaniy sohada ham maksimal darajada yaqinlashishi. Maqsadlarga
erishish uchun yagona yondashuv, birgalikdagi yechimlarni ishlab chiqish, mavjud vazifalar
va faoliyatimizga bo‘lgan ehtiyojni umumiy tushunish.
Jamoa hamjihatligining ikkinchi ko‘rsatkichi - bu birgalikdagi faoliyat natijasi uchun
javobgarlikni teng taqsimlash, shuningdek, har bir jamoa a’zosining umumiy natijaga shaxsiy
hissasi. Ijtimoiy-psixologik iqlimning muhim xarakteristikasi xodimlarning umumiy hissiy va
psixologik kayfiyatidir. Ijtimoiy-psixologik iqlim bir-biri bilan bevosita aloqada bo‘lgan
mutaxassislar o‘rtasidagi munosabatlar uslubi bilan tavsiflanadi. Iqlimni shakllantirish
jarayonida jamoaning har bir a’zosining ijtimoiy va psixologik farovonligini belgilaydigan
shaxslararo munosabatlar tizimi rivojlanadi.
Ijtimoiy-psixologik iqlim holatining tabiatini belgilovchi omillar ro‘yxatini aniqlash
odatiy holdir. Bunday omillarga quyidagilar kiradi:
Tashkiliy omillar
(tashkiliy tuzilmalarning bajarilgan kasbiy vazifalarga muvofiqligi;
axborot oqimlarini oqilona tashkil etish; bo‘limlar va xodimlar o‘rtasidagi funktsiyalarning
takrorlanmasligi va boshqalar).
Ijtimoiy omillar
(har bir xodim uchun ijtimoiy paketning mavjudligi; ma’naviy va
moddiy rag‘batlantirish tizimi; kadrlarni qayta tayyorlash va malakasini oshirish tizimlarining
mavjudligi; ish joylarini samarali tashkil etish va boshqalar).
Ma’muriy omillar
(bo‘limlar rahbariyati va umuman tashkilot tomonidan qo‘l
ostidagilarga ta’sir o‘tkazish uchun qo‘llaniladigan usullar; menejer va bo‘ysunuvchi
o‘rtasidagi ijtimoiy masofa, boshqaruv va ijro etuvchi darajalar o‘rtasidagi o‘zaro
munosabatlar etikasi va boshqalar).
Psixologik omillar
(xodimlar o‘rtasidagi munosabatlarning tabiati, ijtimoiy-psixologik
muvofiqlik va jamoaviy ish darajasi, bo‘limlardagi nizolar darajasi, bo‘limlar o‘rtasidagi o‘zaro
munosabatlarning tabiati, xodimlarning martaba yo‘nalishi va kasbiy motivatsiyasining
xususiyatlari; korporativ madaniyat xususiyatlari; xodimlarning bir-birini idrok etish va
baholash tabiati va boshqalar.).
Xodimlarning kasbiy malaka xususiyatlarining omillari
(xodimlar soni, kadrlar
darajasi, kadrlar malakasining bajarilgan faoliyatga muvofiqligi, moslashish va lavozimga
kirishni ta’minlash, malaka oshirish istiqbollari, martaba va martaba o‘sishi istiqbollari,
kadrlarni tanlash va joylashtirishning asosliligi va boshqalar.).
Huquqiy omillar
(kasbiy faoliyatni tartibga soluvchi normativ-huquqiy hujjatlarning
maqbulligi va izchilligi, normativ-huquqiy hujjatlarning zamonaviy faoliyat talablariga
muvofiqligi, har bir lavozim uchun majburiyatlar, huquqlar va majburiyatlar doirasi,
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
27
normativ-huquqiy hujjatlarning shakli va mazmunini ko‘rsatadigan lavozim tavsifining
mavjudligi; qo‘llash qulayligi va boshqalar).
Psixologik iqlim ikki darajada amalga oshiriladi. Birinchi daraja statik, nisbatan doimiy
(Bular tashkilot a’zolari o‘rtasidagi barqaror munosabatlar, ularning mehnatga va ishdagi
hamkasblariga bo‘lgan qiziqishi. Bu darajada ijtimoiy-psixologik iqlim barqaror, etarlicha
barqaror holat sifatida tushuniladi, bu esa bir vaqtlar shakllangan, tashkilot duch keladigan
qiyinchiliklarga qaramay, uzoq vaqt davomida yo‘q qilinishi va uning mohiyatini saqlab
qolishi mumkin emas. Shu nuqtai nazardan qaraganda, bo‘limlarda qulay iqlim yaratish juda
qiyin, lekin ayni paytda uni saqlash osonroq. u ma’lum darajada, ilgari shakllangan).
Ijtimoiy-psixologik iqlimning xususiyatlarini kuzatish va tuzatish xodimlar tomonidan
vaqti-vaqti bilan amalga oshiriladi. Ular ma’lum bir barqarorlikni, o‘z pozitsiyalarining
barqarorligini, munosabatlar tizimidagi maqomni his qiladilar. Iqlim holati atrof-muhitning
turli ta’sirlari va o‘zgarishlariga nisbatan kam sezgir bo‘lganligi sababli, u jamoaviy va
individual faoliyat natijalariga, xodimlarning ish natijalariga va ularning kasbiy faoliyati
sifatiga ma’lum darajada ta’sir qiladi. Ikkinchi daraja dinamik, o‘zgaruvchan, o‘zgaruvchan. Bu
xodimlarning ish vaqtidagi kundalik kayfiyati, ularning psixologik kayfiyati. Bu daraja
«psixologik muhit» tushunchasi bilan tavsiflanadi (Ijtimoiy-psixologik iqlimdan farqli o‘laroq,
psixologik muhit tezroq, vaqtinchalik o‘zgarishlar bilan tavsiflanadi va odamlar tomonidan
kamroq amalga oshiriladi. Psixologik muhitning o‘zgarishi shaxsning kayfiyati va faoliyatiga
ta’sir qiladi. ish kuni davomida iqlim o‘zgarishlari har doim aniqroq bo‘ladi, sezilarli bo‘ladi,
ular xodimlar tomonidan aniqroq tan olinadi va boshdan kechiriladi;ko‘pincha, odam ularga
moslashishga muvaffaq bo‘ladi.Psixologik muhitda miqdoriy o‘zgarishlarning to‘planishi
uning o‘tishiga olib keladi. boshqa sifat holatiga, boshqa ijtimoiy-psixologik iqlimga).
Xulosa va takliflar (Conclusion/Recommendations).
Jamoada sog‘lom muhitning
rivojlanishi ko‘p jihatdan tashkilotning yetakchilik va boshqaruv uslubiga bog‘liq. Avtoritar,
byurokratik uslub xodimlarning ijodiy tashabbusi va kuchini bostiradi. Ular tashabbussiz
bo‘lib qoladilar, o‘z vazifalariga sovuqqonlik bilan munosabatda bo‘lishadi va xodimlar
almashinuvi sodir bo‘ladi. Natijada korxonaning ishi va muvaffaqiyati bevosita zarar ko‘radi.
Demokratik uslubda, aksincha, xodimlarning hamjihatligi, ularning ijodiy intilishlarini
rag‘batlantirish ishlab chiqarish jarayonining samaradorligiga yordam beradi. Aynan shunday
jamoalarda xodimlarning asosiy qismi faol hayot tarziga ega odamlardir. Agar har bir inson
o‘zini muhim shaxs deb hisoblasa, uning takliflari va harakatlari rahbariyat va butun jamoa
tomonidan inobatga olinadi, u holda ish zavq bilan va hissiy yuqori, shuning uchun yuqori
sifatli va o‘z vaqtida bajariladi.
References:
1.
Xalilova SH. “Ta’lim tashkilotlarida ma’naviy – ma’rifiy ishlarni tashkil etish va
boshqarish”. -T. 2012.
2.
Ergashova R. “Kasb-hunar ta’limi tashkilotlarida ma’naviy-ma’rifiy va tarbiyaviy ishlarni
tashkil etish va boshqarish”. T.2008.
3.
G‘oziev E.G‘. Umumiy psixologiya. T.: O‘qituvchi, 2010
4.
Boymurodov N. Rahbar psixologiyasi. Uslubiy qo‘llanma, «Yangi asr avlodi» Toshkent-
2007
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
28
5.
Sattorov E.N., Alimov X.M. Boshqaruv muloqoti. Rahbarga psixologik yordam. Toshkent
2004 y
6.
Игра в тренинге. Возможности игрового взаимодействия/ Под ред. Е.А. Левановой
– СПб.: Питер, 2006. – 208 с.
7.
Морева Н.А. Тренинг педагогического общения. Практическое пособие. – М., 2009.
– 78 с.
8.
E.G. Pirimovna Innovative Exemplary Abilities of Amir Temur in the Organizational
Abilities of Youth Formation European Scholar Journal 1 (4), 12-14.
9.
Г.П. ЭРМАТОВА Роль народного фольклора в формировании социального
интеллекта у детей АКТУАЛЬНЫЕ ИССЛЕДОВАНИЯ Учредители: ООО Агентство
перспективных научных
10.
E.G. Pirimovna The Problem of Social Intelligence and its Interpretation in Scientific
Sources BioGecko 12 (4), 631-636
11.
E.G. Pirimovna PSYCHOLOGICAL FACTORS FOR THE FORMATION OF SOCIAL
INTELLIGENCE IN TEACHERS OF PRESCHOOL EDUCATIONAL ORGANIZATION International
Scientific and Current Research Conferences, 16-19.
12.
