ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
47
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA AUDIT TIZIMINI JAHON TAJRIBASI
ASOSIDA TAKOMILLASHTIRISHNING DOLZARB MASALALARI
Oqiljonov Azizjon Olimjon o‘g‘li
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi bosh mutaxassisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.13789479
Annotatsiya:
Ushbu maqola O‘zbekistonning audit tizimini jahon tajribasi asosida
takomillashtirish bo‘yicha muammolar va imkoniyatlarni o‘rganadi. Audit tiziminining hozirgi
holati tahlil qilinadi, jahon standartlari va rivojlangan mamlakatlar, jumladan AQSh va
Yevropa Ittifoqi hamda Osiyo-Tinch okeani mintaqasidan olgan amaliyotlar muhokama
qilinadi.
Kalit so‘zlar:
O‘zbekiston, Audit tizimi, Xalqaro standartlar, Korporativ boshqaruv,
Moliyaviy shaffoflik.
Audit tizimi har qanday mamlakatning iqtisodiy salohiyatini kuchaytirish va korporativ
boshqaruv tizimlarini takomillashtirishda muhim rol o‘ynaydi. O‘zbekiston Respublikasida
audit tizimini rivojlantirish va xalqaro tajribaga moslashtirish, mamlakat iqtisodiyotining
ochiqligi va shaffofligini oshirishda asosiy omillardan biri hisoblanadi. Audit tizimi,
shuningdek, moliyaviy va korporativ sektorlarning barqaror rivojlanishiga xizmat qiladi, bu
esa jahon moliya bozorlariga integratsiyalashuv jarayonida alohida ahamiyatga ega.
Xalqaro tajribani o‘rganish va ulardan o‘rganish, O‘zbekiston uchun audit tizimini
takomillashtirishda yangi imkoniyatlar yaratishi mumkin. Jahon moliya bozorlarida ro‘y
berayotgan o‘zgarishlar va yangilanishlar, shuningdek, bu sohadagi qonunchilikdagi
yangiliklar audit tizimini yanada rivojlantirishni taqozo etadi. Biroq, bu jarayon bir qator
muammolar va qiyinchiliklarni ham keltirib chiqaradi, jumladan moliyaviy hisobotlarning
xalqaro standartlarga mosligini ta'minlash, auditorlik faoliyatini qat'iy tartibga solish,
shuningdek, malakali kadrlar tayyorlash masalalari turadi.
O‘zbekistonda audit tizimini modernizatsiya qilish va xalqaro standartlarga o‘tkazish,
nafaqat moliyaviy hisobotlarning sifatini oshirishga, balki korporativ boshqaruvning
samaradorligini yaxshilashga, shaffoflik va hisobdorlikni ta'minlashga ham yordam beradi. Bu
esa o‘z navbatida, xalqaro investorlar va hamkorlar ishonchini mustahkamlash, mamlakatning
investitsion jozibadorligini oshirish va iqtisodiy o‘sish sur'atlarini tezlashtirish imkonini
beradi.
Audit tizimi bo‘yicha xalqaro amaliyotlarni tahlil qilish, O‘zbekiston uchun yangi
yondashuvlarni va uslublarni joriy etishda asosiy manba bo‘lib xizmat qiladi. Jahon banki
tomonidan moliyaviy hisobot va audit tizimlarini kuchaytirish bo‘yicha olib borilgan
tadqiqotlar, bu boradagi eng yaxshi amaliyotlar va standartlar haqida keng ma'lumotlarni
taqdim etadi. Jahon bankining “Report on the Observance of Standards and Codes (ROSC)”
loyihasi doirasida o‘tkazilgan audit tizimlarini baholash hisobotlari, rivojlangan va
rivojlanayotgan mamlakatlarda audit tizimlarining holatini yoritib beradi [1].
AQSh va Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida auditorlik faoliyatini tartibga soluvchi
qonunchilik tizimi juda rivojlangan. Masalan, AQShda Sarbanes-Oxley Act qonuni, korporativ
boshqaruv va moliyaviy hisobotning shaffofligini oshirishga qaratilgan bir qator choralar joriy
etilgan[2].
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
48
Yevropa Ittifoqida esa, auditorlik faoliyatini tartibga solishga doir direktivalar va
reglamentlar mavjud. Ushbu hujjatlar asosida auditorlik firmalariga qo‘yiladigan talablar,
audit jarayonining standartlari va auditorlarning kasbiy etikasi belgilab qo‘yilgan [3].
Shuningdek, Osiyo va Tinch okeani audit tizimlari bo‘yicha ham qiziqarli tajribalar
mavjud. Masalan, Janubiy Koreyada yirik korporativ guruhlarga qo‘yiladigan qat'iy audit
talablari, shaffoflik va hisobdorlikni oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Bu tajriba O‘zbekiston
uchun korporativ boshqaruvni takomillashtirish borasida foydali bo‘lishi mumkin [4].
Quyida O‘zbekistonning audit tizimini xalqaro standartlarga moslashuvini tezlashtirish
va uning samaradorligini oshirish maqsadida bir qator tavsiyalar keltirilgan. Bu tavsiyalar
moliyaviy hisobotlarning sifatini yaxshilash, korporativ boshqaruvni takomillashtirish va
xalqaro bozorlar bilan integratsiyani chuqurlashtirishga qaratilgan. Ushbu tavsiyalarning
amalga oshirilishi mamlakatimiz iqtisodiyotining barqarorligini mustahkamlash va xalqaro
sahnada raqobatbardoshligini oshirishda katta ahamiyat kasb etadi.
1.
Xalqaro standartlarga moslashuv: O‘zbekiston audit tizimini xalqaro standartlar,
jumladan, Xalqaro Audit Standartlari (ISA) asosida qayta ko‘rib chiqish va moslashtirish zarur.
Bu, moliyaviy hisobotlarning sifatini oshirish va xalqaro investitsiyalarni jalb qilish
imkoniyatini kengaytiradi.
2.
Mustaqil audit organlarini mustahkamlash: Audit organlarining mustaqilligini
ta'minlash uchun qonunchilikni kuchaytirish kerak. Bu, auditorlarning ob'ektivligini va
ishonchliligini ta'minlaydi, shuningdek, moliyaviy hisobotlarga bo‘lgan ishonchni oshiradi.
3.
Audit tizimida raqamli texnologiyalarni joriy etish: Zamonaviy audit amaliyotlarida
sun'iy intellekt va ma'lumotlar tahlili kabi texnologiyalardan foydalanish, audit jarayonini
yanada samarali va tezkor qiladi. O‘zbekistonda ham bu texnologiyalar audit tizimiga joriy
etilishi lozim.
4.
Kadrlar tayyorlash va malakasini oshirish: Audit sohasida malakali kadrlarni tayyorlash
va ularning doimiy rivojlanishini ta'minlash maqsadida, oliy o‘quv yurtlari va kasbiy
tashkilotlar bilan hamkorlikni kuchaytirish zarur. Xususan, xalqaro audit amaliyotlariga oid
treninglar va seminarlar tashkil etish foydali bo‘ladi.
5.
Ichki audit tizimlarini rivojlantirish: Korporativ sektorda ichki audit tizimlarini
rivojlantirish va kuchaytirish, shuningdek, ularning faoliyatini xalqaro amaliyotlar asosida
tartibga solish O‘zbekiston korporativ boshqaruvining samaradorligini oshirishga yordam
beradi.
O‘zbekistonning audit tizimini xalqaro tajribaga moslashtirish, moliyaviy hisobotlar va
korporativ boshqaruvning shaffofligini oshirish orqali mamlakat iqtisodiyotining barqaror
rivojlanishiga hissa qo‘shishi mumkin. Xalqaro audit standartlarini joriy etish, audit tizimining
mustaqilligini ta'minlash, raqamli texnologiyalardan foydalanish, malakali auditorlar
tayyorlash va ichki audit tizimlarini kuchaytirish kabi choralar, O‘zbekistonni jahon
iqtisodiyotiga
yanada
integratsiyalashuviga
yordam
beradi.
Ushbu
tajribalar
mamlakatimizning investitsion jozibadorligini oshirish va xalqaro moliyaviy institutlar bilan
hamkorlikni kengaytirishda muhim qadam bo‘lishi mumkin.
References:
1.
World Bank. (2020). Report on the Observance of Standards and Codes (ROSC) –
Accounting and Auditing. World Bank Publications.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
49
2.
Coates, J. C. (2007). The Goals and Promise of the Sarbanes-Oxley Act. Journal of
Economic Perspectives, 21(1), 91-116.
3.
European Commission. (2016). Directive 2014/56/EU on statutory audits of annual
accounts and consolidated accounts. Official Journal of the European Union.
4.
Kim, J., & Zhang, L. (2015). Financial Reporting Quality in International Settings: A
Comparative Study of the USA, Japan, Thailand, France and Germany. International Journal of
Accounting, 50(1), 1-34.
